Wilków Pierwszy

Wilków Pierwszy – także: Wilków – wieś położona w województwie mazowieckim, w powiecie grójeckim, w gminie Błędów, nad rzeką Mogielanką. Leży około 18 kilometrów na południowy zachód od Grójca, przy drodze wojewódzkiej nr 725 do Rawy Mazowieckiej.

W pobliżu znajduje się wieś Wilków Drugi, licząca około 500 mieszkańców.

Historia

Pierwsza znana wzmianka o miejscowości pochodzi z 1392 r. W Kodeksie dyplomatycznym Księstwa Mazowieckiego ... (Warszawa 1863) wy-mieniona jest jako Vilkovo. Dzisiejsza nazwa - Wilków - zanotowana wstała w 1827 w Tabelli miast, wsi i osad Królestwa Polskiego z wyrażeniem ich położenia i ludności, alfabetycznie ułożona (t. 2, Warszawa 1827).

Przez pewien czas wieś należała do książąt mazowieckich. W 1392 nabył ją książę Ziemowit i po roku sprzedał bratu, księciu Władysławowi. W 1579 właścicielami Wilkowa byli bracia Walenty, Jan oraz Wawrzyniec Wilscy, w 1603 Maciej i Abraham Wilkowscy.

Kościół pw. św. Wawrzyńca usytuowany jest na pagórku; parafia erygowana została w XIII w., świątynia istniała już w 1276 r. Wg innych źródeł parafia pochodzi z końca XIV w. lub z początku XV. Kolejny drewniany kościół, wg niepewnych informacji, wzniesiony został w 1618 staraniem Krzysztofa Wilskiego-Ciborowicza, dziedzica Wilczych Piętek, Wilczy i części Zalesia, oficjała podlaskiego, kanonika łuckiego, fundatora Akademii w Białej Podlaskiej. Autor historii kościoła, zamieszczonej w kronice parafii, po krytycznej analizie źródeł, zanotował, że ks. Krzysztof Wilski-Ciborowicz w 1618 nabył od Seweryna Witkowskiego część dóbr Wilków i uposażył nimi probostwo wilkowskie. Jest wielce prawdopodobne, że autor akt konsystorskich utożsamił fundację plebańską z fundacją kościoła. Wniosek uprawdopodabnia testament Wiktoryna Wilskiego, w Iatach 1669-1699 proboszcza witkowskiego, synowca K. Wilskiego, który na marginesie testamentu zanotował „domek księży drewnianym zbudował i szkołę wystawiłem, kościół i cmentarz pokryłem”. Z ustaleń Józefa Łukaszewicza wiemy, że przy kościele w 1603 r, istniała szkoła parafialna. Od kiedy i jak długo, nie ustalono dotąd.

W pierwszych latach XIX w. kościół nie był użytkowany z powodu zniszczenia. Odnowiony został w 1880, 1950 oraz w Iatach 1985-1991. Na cmentarzu parafialnym, powstałym w 1837, w jego najstarszej części znajduje się wymagający konserwacji klasycystyczny nagrobek-pomnik w kształcie doryckiej kolumny, pokrytej abakusem, nad którym wznosi się urna ozdobiona girlandą. Poświęcony jest on znanemu architektowi Królestwa Kongresowego, twórcy Belwederu, Jakubowi Kubickiemu (1758-1833), który od 1832 r. był właścicielem majątku Wilków. Zmarł we dworze 13 czerwca 1833. Tu też znajduje się grobowiec rodzinny Grobickich, późniejszych właścicieli majątku, zbudowany dla Aleksandra Grobickiego (1816-1899). W 1827 wieś i folwark Wilków miały 508 mieszkańców. W 1884 folwark należący do Grobickich posiadał 1202 mórg ziemi ornej, 652 – ogrodów, 63 – łąk, 452 – lasów.

W Iatach 1899-1901 Grobiccy wybudowali dwór wg projektu architekta, Józefa Hassa. Otoczony on jest dziś zaniedbanym parkiem krajobrazowym założonym w I połowie XIX w. Stojący obok dworu budynek gospodarczy (tzw. rotunda) powstał w 1874 r. W 1930 folwark stal się własnością Ludwika Zakrzewskiego, Polaka ur. w Aleppo, w Syrii. W 1898 we wsi wzniesiono budynek dla szkoły elementarnej. Od 1950 znajduje się w nim przedszkole. W Iatach 1918-1939 we wsi, oprócz Polskiego Stronnictwa Ludowego „Wyzwolenie”, Stronnictwa Ludowego; Niezależnej Partii Chłopskiej działały też: nielegalna Komunistyczna Partia Polski oraz liczne organizacje społeczne i zawodowe. Większość z nich istnieje do dziś. W 1926 zorganizowano Ochotniczą Straż Ogniową (dziś Pożarną), która w Iatach 1964-1988 w trzech etapach wybudowała garaże oraz duży budynek z salą widowiskową, kawiarnią. W Iatach 1926-1929 we wsi przeprowadzono komasację pól.

W 1934 Zakrzewscy, przy współudziale Józefa Chodeckiego, kierowniczka szkoły powszechnej, założyli Kółko Rolnicze, które w 1935 liczyło 150 członków z Wilkowa i okolicznych wsi. Zebrania jego odbywały się 2 razy w tygodniu (w każdą niedzielę po mszy oraz w umówione dni powszednie). Aktywnie pracowało Kolo Gospodyń Wiejskich, kierowane przez nauczycielkę Felicję Chodecką. Jego członkinie np. uczestniczyły w 1937 w organizowanych we wsi kursach: uprawy ogórków, ogródków kwiatowych (trzykrotnie po 4 tygodnie), w kursie zimowym (1937) w Szkole Rolniczej Żeńskiej w Nowym Przybyszewie (Żeńska Szkoła Ogrodniczo-Rolnicza). 4 kwietnia 1934 we wsi odbyła się koncentracja i ćwiczenia oddziałów – Związku Strzeleckiego (70 osób) z udziałem gen. Janusza Gąsiorowskiego (1889-1949), Szefa Sztabu Generalnego Wojska Polskiego.

Podczas okupacji hitlerowskiej w Wilkowie istniała placówka Armii Krajowej, we wsi mieszkali członkowie: Polskiej Partii Robotniczej (PPR), Stronnictwa Ludowego „Roch” (Ruch Oporu Chłopów), Batalionów Chłopskich i Gwardii Ludowej. Należąca do majątku gorzelnia pracowała wówczas na potrzeby okupanta.

W 1945 majątek Zakrzewskich (473 ha) przejęty został przez tworzące się państwo, które prawie w całości ziemię rozparcelowało. 5 ha ziemi wydzieliło pod budynek przyszłej Publicznej Szkoły Powszechnej, którą z inicjatywy ks. kan. Mariana Panka wzniesiono dopiero w latach 1991-1998. 1 kwietnia 1945 Komisja Rozdziału Inwentarza Żywego i Komitet Folwarczny rozdzieliły wśród byłych robotników folwarku 8 sztuk koni i 7 źrebaków.

Część nierozparcelowanej ziemi oddano później Rolniczemu Zespołowi Spółdzielczemu, który m.in. prowadził należącą kiedyś do majątku gorzelnię i cegielnię. Reforma rolna w znacznej części zaspokoiła głód ziemi mieszkańców wsi. poprawiła strukturę wielkości gospodarstw, bezrolni otrzymali ziemię i częściowo narzędzia pracy. Zniknął analfabetyzm.

Po 1948 rozwój wsi został przyhamowany m.in. z powodu wprowadzenia obowiązkowych kontyngentów i forsowania kolektywizacji. W latach 1945-1950 w upaństwowionym, dziś rozsypującym się dworku, oprócz niektórych klas szkoły podstawowej działało Prywatne Gimnazjum Związku Samopomocy Chłopskiej im. Jana Kasprowicza, w 1955 we wsi uruchomiony został Urząd Pocztowy, który funkcjonował do 31 sierpnia 1995; obecnie we wsi znajduje się agencja pocztowa.

W 1957 miejscowość została zelektryfikowana oraz uruchomiono w niej Publiczną Bibliotekę Gminną (wówczas gmina Lipie), która dziś stanowi filię Publicznej Biblioteki Gminnej w Błędowie, z siedzibą w Lipiu i liczy 10904 woluminy. Najpierw mieściła się w starym budynku szkoły, obecnie w budynku OSP. Począwszy od połowy lat 60-tych, a szczególnie w Iatach 70-tych i 80-tych, początkowo powoli, potem w sposób przyspieszony wieś zaczęła się rozwijać we wszystkich dziedzinach życia. Mimo różnego rodzaju trudności w nabyciu materiałów budowlanych, maszyn rolniczych, Wilków znacznie się unowocześnił. Zniknęły strzechy, stare budynki wyremontowano, stanęły nowe, okazałe domy, przechowalnie owoców i zabudowania gospodarcze wypełnione podstawowym sprzętem rolniczo-sadowniczym. Przemiany te możliwe były dzięki niskoprocentowym i częściowo umarzalnym kredytom udzielanym przez Bank Spółdzielczy w Błędowie. Niektóre gospodarstwa powiększyły obszar kupując ziemię m.in. za udzielany w tym kredyt. Źródłem wzrastającej zamożności stal się rozwój sadownictwa.

Stary spichlerz pochodzący z Wilkowa przeniesiony został do Muzeum Wsi Radomskiej w Radomiu. Spółdzielnia Ogrodnicza w Grójcu wybudowała we wsi funkcjonalny punkt skupu owoców, a Gminna Spółdzielnia „Samopomoc Chłopska” w Błędowie - piekarnię, punkt skupu zwierząt, punkt sprzedaży węgla, restaurację. W 1992 ten sam GS: powołał Klub Sportowy „Orkan", który od 1993 bierze udział w rozgrywkach ligi wojewódzkiej klasy B.

W latach 1984-1998 za sprawą księdza Mariana Panka, w całości lub w części, w czynie społecznym, oprócz kapitalnego remontu kościoła, rozebrano powstałą na początku XIX w. zniszczałą, drewnianą dzwonnicę i wzniesiono murowaną (1991). Zbudowano też nową, okazałą, piętrową plebanię (1991), poszerzony cmentarz ogrodzono i doprowadzono do niego nową drogę, wybudowano parking przycmentarny, wzniesiono Wiejski Ośrodek Zdrowia (1987-1990) o wartości 41 mln ówczesnych złotych, założono szkolną orkiestrę (1985).

Zmiana ustroju gospodarczego i politycznego, jaka dokonała się w kraj 1989 spowodowała upadek ekonomiczny Spółdzielni Ogrodniczej i Gminnej Spółdzielni „Samopomoc Chłopska”. Syndyk masy upadłościowej GS „SCh” prawie w całości sprzedał majątek spółdzielni w Wilkowie. Podobny los spotkał gorzelnię, którą początkowo wydzierżawiono (1994).

Ważną rolę w życiu miejscowości pełniła i pełni szkoła podstawowa. Nauczyciele w niej pracujący prowadzili m.in.: Kursy dla analfabetów. Szkołę Przysposobienia Rolniczego (1962-1974), Uniwersytet Powszechny dla Rodziców. organizowali przedstawienia teatralne.

W Wilkowie urodziło się kilku lokalnych i ponadlokalnych działaczy politycznych, np. Kazimierz Mijal, znany w kraju działacz klasowych związków zawodowych, organizacji gospodarczych, PPR, PZPR i centralnych władz partyjnych i państwowych PRL; Józef Kacprzak (1910-1937), późniejszy działacz ruchu komunistycznego we Włocławku. Od 1914 wilkowiakiem z wyboru był Wacław Bednarski (1894-1953) z Zalesinka (wówczas gmina Lipie), prezes miejscowego Kółka Rolniczego, wójt gminy Lipie, członek Sejmiku Powiatowego w Grójcu, Wydziału Powiatowego (do 1935), Polskiego Stronnictwa Ludowego „Wyzwolenie”, Niezależnej Partii Chłopskiej, KPP, w czasie okupacji łącznik PPR między powiatami Grójec, Rawa Mazowiecka. Skierniewice, Błonie, po 1945 przewodniczący Powiatowej Rady Narodowej w Grójcu, później Miejskiej Rady Narodowej (do 19 stycznia 1949), prezes Rejonowej Spółdzielni Owocowo-Warzywniczej w Grójcu.

Kościół parafialny pw. św. Wawrzyńca w Wilkowie

Akta wizytacji przeprowadzonej w 1603 r. przez biskupa poznańskiego mówią o drewnianym kościele pw. św. Wawrzyńca, znajdującym się w dobrej kondycji materialnej, co być może było zasługą Abrahama i Macieja Wilkowskich. W każdym razie portret ks. Krzysztofa Wilskiego jeszcze w latach 70. XX w. wystawiano w kościele przy katafalku podczas nabożeństwa żałobnego za dobroczyńców świątyni w dniu Wszystkich Świętych.

W 1818 r. kościół miał fundamenty zbutwiałe, ściany powykręcane, sufit z tarcic od dawna ułożonych zupełnie podrujnowany i zgniły, krokwie upadkiem grożące […] a dach zupełnie w całej swej powierzchni zgnił.

Z polecenia Komisji Województwa Mazowieckiego został zamknięty. W latach 1821–1824 renowację przeprowadził Jakub Kubicki (1758–1833), najwybitniejszy architekt polskiego klasycyzmu, uczeń Dominika Merliniego. Co najmniej od 1820 r. dzierżawił majątek Wilków, a od 1832 r. był jego właścicielem. Do wnętrza modrzewiowej świątyni Kubicki wprowadził 16 kolumn podtrzymujących więźbę dachową i półkoliste okno frontonu. Podczas następnych remontów liczba kolumn uległa zmniejszeniu, a także zapewne skasowano wieżę.

W ołtarzu głównym znajduje się obraz Matki Boskiej z Dzieciątkiem z 1861 r., autorstwa Józefa Wernera. Pamiątkami z XVI w. są: ambona oraz monstrancja ze stopą, ofiarowana przez małżeństwo Jana i Druzianę Wilkowskich. Wśród obrazów wyróżnia się Matka Boska z Dzieciątkiem i św. Janem Chrzcicielem, kopia według Rafaela, namalowana przez Andrzeja Pfanhausera w 1894 r. Polichromię ok. 1950 r. wykonał Stanisław Konarzewski. Mocno zaznaczył swoją obecność w Wilkowie ks. proboszcz Marian Panek (zm. 2012), kanonik łowicki, kawaler Orderu Uśmiechu, administrujący parafią na przełomie XX i XXI w. Wybudował nową plebanię, odnowił kościół, postawił nowy parkan wokół cmentarza parafialnego. Wzniósł – według własnego projektu – murowaną, wielce oryginalną dzwonnicę. W środku jest m.in. nowoczesna chłodnia dla zmarłych. Na fasadzie, obok drzwi wejściowych, widnieją tablice upamiętniające m.in.: 45 proboszczów (od ks. Krzysztofa Wilskiego do ks. Mariana Panka); 25-lecie posługi duszpasterskiej ks. Panka w parafii Wilków (1984–2009); 50 lat w służbie Bogu i ludziom ks. Panka; rodziców ks. Panka – Józefa (1890–1963) i Juliannę z Szymańskich (1898–1957) pochowanych na cmentarzu parafialnym w Żukowie koło Milanówka; pierwszy zjazd rodzinny we wrześniu 2000 r. pochodzącej z miejscowej parafii rodziny Biedrzyckich, potomków Jakuba (ur. ok. 1740 r.) i Tekli z Pyicków; 10. rocznicę zarządzania diecezją łowicką przez ks. biskupa Alojzego Orszulika. Przed murem otaczającym cmentarz przykościelny stoi figura Chrystusa Dobrego Pasterza, ufundowana przez parafian wilkowskich z okazji jubileuszu 50-lecia kapłaństwa ks. Panka. O proboszczu – jako społeczniku – powinniśmy pamiętać, gdy będziemy w ośrodku zdrowia lub w efektownym budynku szkoły podstawowej, w którym dziś mieści się również Niepubliczne Gimnazjum im. ks. Mariana Panka.

Wilkowska nekropolia, założona ok. 1829 r., znajduje się ok. 200 m na północny wschód od kościoła. Najstarszy jest grobowiec rodzinny architekta Jakuba Kubickiego, wykonany ok. 1833 r. z piaskowca, w formie kolumny doryckiej z wazą. Na trzonie umieszczono herb Skrzydlata Kolumna oraz inskrypcję:

Popioły Twe zamknięto w tym samotnym grobie,

Pamięć w sercu i duszy zostaje po Tobie.

Określenie samotny grób może wskazywać, że Kubicki był jednym z pierwszych zmarłych pogrzebanych na wilkowskim cmentarzu parafialnym. Istnieje wersja, że jego szczątki ekshumowano i przeniesiono na Powązki. To nie koniec zagadek związanych z architektem i jego rodziną. Kim był dla niego ks. Dyonizy Kubicki, proboszcz Wilkowa w latach 1808–1809?

Tu wraz ze swoją drugą żoną Heleną z domu Lepigé (1826–1898) h. Gromiec spoczywa Aleksander Grobicki (1816–1899) h. Trąby, syn upamiętnionych w kościele w Michałowicach Marcina i Elżbiety Grobickich, właściciel Wilkowa i Odrzywołka. Syn tegoż Aleksandra, także Aleksander (1858–1931), odziedziczył Wilków wraz z dworem wzniesionym w latach 1899–1901 według projektu Józefa Hussa. Tenże Aleksander spoczywa na Powązkach. Za to na cmentarzu w Wilkowie znajduje się symboliczna mogiła jego syna – Jerzego Grobickiego (1891–1972), uczestnika dwóch wojen światowych, szwoleżera, generała brygady, kawalera Orderu Virtuti Militari, oraz synowej – Anny z Harajewiczów (1892–1982). Oboje pochowani są w Toronto w Kanadzie. Za to już w prawdziwym grobie śpi syn Jerzego i Anny – Aleksander Grobicki (1914–1995), dziennikarz, prozaik, żołnierz Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie, pochowany wraz ze swoją trzecią żoną, Stanisławą z domu Węgiełek (1914–1997).