Władysław Janus

Władysław Janus (ur. 29 lipca 1896 w Lechanicach, zm. 14 lutego 1977 w Warce) – nauczyciel, lokalny działacz oświatowy i społeczny.

Biografia

Urodził się 29 lipca 1896 w Lechanicach koło Warki w średniozamożnej, wielodzietnej (dziesięcioro dzieci) rodzinie chłopskiej (18 ha ziemi), syn Józefa i Julii z Kiliańskich. Szkołę elementarną zaczął we Wrociszewie, ukończył w Zastrużu (1906–1910). W placówkach tych wszystkie cztery oddziały (dziś klasy) uczyły się jednocześnie w jednej izbie. Do wstąpienia do Seminarium Nauczycielskiego w Ursynowie (dziś Warszawa) przygotowywał go prywatnie w Warce nauczyciel, Kamiński. Wybuch I wojny światowej opóźnił egzamin wstępny do Seminarium; odbył się on dopiero w styczniu 1915 r. Jego osobowość kształtowali znani wówczas nauczyciele: Henryk Mościcki, Zygmunt Nowicki, Ignacy Dzierżyński, Władysław Kamiński, Władysław Smosarski. Po ukończeniu Seminarium (1918) pracował w szkołach powszechnych, najpierw w Starej Warce, gdzie zetknął się ze znanymi, lokalnymi działaczami ruchu ludowego Wawrzyńcem (1872–1958) i Jakubem (1880–1960) Lenarczykami, którzy pozyskali go dla ruchu ludowego (Polskie Stronnictwo Ludowe – Lewica, Stronnictwo Ludowe). W 1919 otrzymał roczny urlop w celu ukończenia Wyższego Kursu Nauczycielskiego w zakresie historii, po czym zatrudniono go w siedmioklasowej szkole w Grójcu (1920–1922), następnie w Warce (1922–1945). W latach 1928–1936 kierował Publiczną Szkołą Dokształcającą Zawodową. W latach 1938–1945 i 1949–1966 był kierownikiem Szkoły Powszechnej nr 2 w Warce, w latach 1945–1949 pełnił funkcję podinspektora, a następnie inspektora oświaty w Grójcu. 1 września 1966 (po 48 latach pracy) przeszedł na emeryturę.

Pracę zawodową zawsze łączył ze społeczną. W Starej Warce zorganizował kursy wieczorowe dla młodzieży dorosłej oraz kółko dramatyczne, które wystawiło dwie sztuki: Posiew Wolności i Swaty. W 1919 wstąpił do Związku Polskich Nauczycieli Szkół Publicznych, był członkiem Rady Miejskiej w Warce (1924–1939), członkiem Komisji Opieki Społecznej (1929–?), prezesem Oddziału Powiatowego Związku Nauczycielstwa Polskiego (1932–1939), inicjatorem i współredaktorem miesięcznika społeczno-oświatowego i gospodarczego Oddziału Powiatowego ZNP „Echo Grójeckie” (1933–1934), w którym zamieścił kilka swoich artykułów, członkiem Komisji Egzaminacyjnej dla Nauczycieli Publicznych Szkół Powszechnych Kuratorium Okręgu Szkolnego Warszawskiego, delegatem na Sejmik Powiatowy w Grójcu. Podczas okupacji hitlerowskiej przewodniczył Tajnej Organizacji Nauczycielskiej, był członkiem Armii Krajowej, ps. „Jawor”, „Wrzos”, szefem Biura Informacji i Propagandy w IV Ośrodku Armii Krajowej (Warka). W jego domu przy ul. Wójtowskiej 8 znajdował się punkt kontaktowy Armii Krajowej, odbywało się tajne nauczanie w zakresie szkoły średniej oraz konspiracyjne spotkania Komendy Ośrodka. Położył duże zasługi w organizowaniu tajnego nauczania na obszarze ówczesnego powiatu grójeckiego.

W Polsce pojałtańskiej był prezesem koła miejskiego Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego (1949–1966), radnym Miejskiej Rady Narodowej w Warce, Powiatowej Rady Narodowej, członkiem Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Grójcu, prezesem Zarządu Oddziału ZNP, członkiem: Zarządu Okręgu ZNP w Warszawie, Zarządu Okręgowego Towarzystwa Przyjaciół Dzieci, Zarządu Wojewódzkiego Towarzystwa Wiedzy Powszechnej, organizatorem i kierownikiem Uniwersytetu dla Rodziców (1962–1965) przy Szkole Podstawowej nr 2.

Położył duże zasługi w budowie szkół podstawowych w Grójeckiem. W wyniku m.in. jego zabiegów w Warce zbudowano nowoczesny, trzynastoizbowy budynek Szkoły Publicznej nr 1 im. Piotra Wysockiego (1928–1930), nr 2 (1938) i nr 3 (1965). W PRL propagował program budowy tysiąca szkół na tysiąclecie państwa polskiego.

W międzywojniu bliskie mu były poglądy głoszone przez Towarzystwo Oświaty Demokratycznej „Nowe Tory”. W 1937 kierował w powiecie strajkiem nauczycieli, skierowanym przeciw rządowi, który ze względów politycznych zawiesił działalność Zarządu Głównego ZNP. Działalność Janusa miała wówczas wielu przeciwników wśród członków Narodowej Demokracji i koła Stowarzyszenia Chrześcijańsko-Narodowego Nauczycielstwa Szkół Powszechnych, którzy m.in. zwalczali go w wyborach samorządowych i sprzeciwiali się mianowaniu na stanowisko kierownika szkoły. Z podobnymi trudnościami spotkał się w Polsce pojałtańskiej, której władze zarzucając mu małą troskę o ideologiczne oblicze nauczycieli i szkół, odsunęły go od stanowisk administracyjnych i w ZNP. Przez szereg lat na łamach „Życia Warszawy” i „Zielonego Sztandaru” zamieszczał korespondencje na tematy oświatowe. Pozostawił wspomnienia, które nie zostały dotąd wykorzystane w badaniach regionalnych.

Za pracę zawodową i społeczną Rada Miejska w Warce nadała mu godność Honorowego Obywatela Warki (2 lutego 1973). Ponadto wyróżniony został Złotym Krzyżem Zasługi (1957), Złotą Odznaką ZNP (1959), Złotą Odznaką Towarzystwa Wiedzy Powszechnej (1964), Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (1965), pośmiertnie Krzyżem Armii Krajowej (1995).

W 1922 ożenił się z Leokadią z Pinkiewiczów, z którą miał troje dzieci: Halinę Łęcką (ur. 1923), Aleksandrę Kukielską (ur. 1924) i Tadeusza (ur. 1927). Wszyscy ukończyli studia medyczne.

Zmarł 14 lutego 1977 w Warce i pochowany został na miejscowym cmentarzu.

Bibliografia

• Wanda Szeląg, Janus Władysław, [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem – zeszyt szósty, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 1997, s. 34-36 – na podstawie źródeł:
• Marian Nowicki, „Władysław Janus”, rękopis w posiadaniu Wandy Szeląg;
• Leon Nawrocki, Oświata w powiecie grójeckim w latach okupacji hitlerowskiej (1939–1945), [w:] Z lat wojny i okupacji, Warszawa 1970, s. 183-200;
• Izabela Klarner, Warka w okresie dwudziestolecia międzywojennego, [w:] Dzieje Warki. 1321–1971. Studia i materiały. Praca zbiorowa, Warszawa 1975, s. 85, 86;
• Leon Nawrocki, Władysław Janus (1896–1977), „Przegląd Historyczno-Oświatowy” 1979, nr 2, s. 224-227;
• Józef Ruszkowski, Armia Krajowa na Ziemi Wareckiej w latach 1939–1992, Warka 1992, cz. 1, s. 35, 50, 64;
• Władysław Janus, „Głos Nauczycielski” 1997, nr 7: 12 lutego.