Nowe Miasto nad Pilicą

Nowe Miasto nad Pilicą – miasto w województwie mazowieckim, w powiecie grójeckim, położone w Dolinie Białobrzeskiej, nad rzeką Pilicą, siedziba gminy Nowe Miasto nad Pilicą.

Nowe Miasto nad Pilicą zostało utworzone z wcześniej istniejącej wsi o nazwie Góra (w latach 1350–1360 komora celna na szlaku toruńsko-lwowskim, obecnie wieś została ulicą o tej samej nazwie) oraz z części gruntów sąsiedniej wsi targowej o nazwie Pobiedna, której w roku 1400 Książę Siemowit IV nadał prawa miejskie (chełmińskie). Pomiędzy Górą a Pobiedną powstało osiedle kupców i rzemieślników, na którego rzecz w 1473 r. Pobiedna straciła prawa miejskie. Odtąd dziedzice wsi Góra, Prandotowie h. Rawicz, przyjęli nazwisko Nowomiejskich i stali się pierwszymi właścicielami Nowego Miasta nad Pilicą.

W XVII wieku miejsce Nowomiejskich zajęli kolejni właściciele: Zebrzydowscy, Lipscy, Sapiehowie. W latach 40. XVIII w. Florian Łubieński (zm. 1760), wojewoda poznański, wyjednał u króla Augusta III Sasa przywilej ustanawiający liczne jarmarki. W 1753 r. posiadaczem Nowego Miasta został Kazimierz Granowski (1721–1774), wojewoda rawski, generał wojsk koronnych. Sfinalizował budowę pałacu, sprowadził zakonników i rozpoczął budowę zespołu kapucyńskiego. Za jego czasów Nowe Miasto było porządnie i dobrze zabudowane, znaczne pałacem a mianowicie groblami kosztownymi na pół mili ciągnącymi się i mostem na rzece Pilicy. (Potem most i groble znikły pod naporem Pilicy). Granowski, ożeniony z Boną Świdzińską, zmarł bezpotomnie, a dobra przeszły na własność Ignacego Świdzińskiego, starosty lityńskiego. Król Stanisław August Poniatowski, na prośbę Świdzińskiego, nie tylko zatwierdził dotychczasowe jarmarki, ale ustanowił pięć nowych. 19 lipca 1787 r., w czwartek, w dzień dżdżysty i wilgotny, przed południem monarcha zjawił się w Nowym Mieście osobiście. Wracając z Kaniowa, zatrzymał się na godzinę dla dania spoczynku ekwipażom. Zapewne widział drewnianą bożnicę, wzniesioną w latach 1779–1780.

Antoni Świdziński, syn Ignacego, odstąpił Nowe Miasto w 1795 r. swemu szwagrowi Janowi Nepomucenowi Małachowskiemu (1764–1822), ówczesnemu referendarzowi koronnemu, a późniejszemu senatorowi-wojewodzie. W 1825 r. właścicielami Nowego Miasta zostali synowie Jana Nepomucena: Stanisław (1801–1883) i Władysław (1800–1870).

W 1827 r. miejscowość liczyła 1500 mieszkańców i 132 domy oraz miała fabrykę sukna. Uczestniczący czynnie w powstaniu listopadowym Stanisław Małachowski wyemigrował do Francji i jedynym posesorem Nowego Miasta został jego brat. Notabene w 1831 r. w nowomiejskim pałacu mieścił się lazaret, w którym od ran i na cholerę zmarło ponad 300 polskich żołnierzy.

W 1860 r. Nowe Miasto liczyło 2679 mieszkańców (w tym 1064 chrześcijan i 1615 starozakonnych), utrzymujących się z rolnictwa, rzemiosł, handlu i wyrobku. Było tylko częściowo wybrukowane. Miało 16 domów murowanych i 150 drewnianych. Znaczniejsze gmachy to: kościół parafialny, zespół klasztorny ojców kapucynów, magazyn solny rządowy (prowadzony m.in. przez ojca pisarki Narcyzy Żmichowskiej), rzeźnia. Z fabryki sukna Małachowskich ostały się ruiny. Ośmiu majstrów wyrabiało indywidualnie, w swoich domach, multan i drelich. Funkcjonowały: magistrat, szkoła rządowa elementarna, dwa cechy (sukienniczy i szewski), apteka. Powodzeniem cieszył się jarmark na św. Marcina (11 listopada) – najwalniejszy, na którym w znacznej ilości dowożone bywa: len, kożuchy, wozy, odzież itp.

W 1865 r. Władysław Małachowski, który wspierał powstańców styczniowych, sprzedał resztę dóbr wraz z pałacem i wyjechał za granicę. Kilka lat później, jak odnotował Stefan Kotaniec, rząd rosyjski przemianował miasteczko na osadę, przyłączając je do gminy Góra i kasując urząd burmistrza. Następnymi właścicielami Nowego Miasta były m.in. rodziny Tyszkiewiczów i Pomian-Bławdziewiczów. W tym czasie na dzieje miasta znacząco wpłynął dr Jan Kapistran Bieliński, który otworzył w 1874 r. zakład hydroleczniczy. Przyjeżdżali tu znani luminarze kultury, z Elizą Orzeszkową na czele, oraz obcokrajowcy, nie wyłączając Japończyków. Łagodnym psychopatom i nieco otyłym serwowano: zimną wodę, werandowanie, ruch, higieniczne życie, bale, koncerty i kwaszone mleko. Po zabiegach kuracjusze wracali ponoć do domów jak nowonarodzeni, jednak karykaturzysta Franciszek Kostrzewski trochę żartował sobie z cudownych skutków zimnowodnej kuracyi w Nowem Mieście nad Pilicą, a Władysław Reymont wyznał, że z nudów nie wytrzymałby tu tygodnia.

Podczas I wojny światowej miejscowości przywrócono prawa miejskie. Niestety w wyniku bombardowana zniszczeniu uległ zakład dr. Bielińskiego, a częściowemu uszkodzeniu pałac. Przed 1921 r. Nowe Miasto liczyło 3761 mieszkańców. Pomimo doprowadzenia w 1924 r. linii kolejki grójeckiej miejscowość rozwijała się powoli – w 1931 r. liczyła 3877 mieszkańców. W 1930 r. wystawiono pomnik ku czci Tadeusza Kościuszki i bohaterów poległych w obronie ojczyzny w latach 1918–1920.

Podczas II wojny światowej hitlerowcy wymordowali prawie wszystkich miejscowych Żydów. Tablica na jednym z domów upamiętnia Władysława Leweckiego, ps. „Bolek”, żołnierza AK, poległego w Nowym Mieście 4 czerwca 1944 r. W 1945 r. ostatni właściciel pałacu Gustaw Pomian-Bławdziewicz został aresztowany, po czym wywieziono go na Syberię, gdzie zmarł.

W latach 50. XX w. Nowe Miasto znane było ze spółdzielni produkcyjnej specjalizującej się w sadownictwie i hodowli owiec oraz z zakładu głuchoniemych i prewentorium przeciwgruźliczego. W maju 1958 r. wielka trąba powietrzna wyrządziła duże starty materialne. Miejscowość jednak rozwijała się, głównie za sprawą zlokalizowanego tutaj lotniska wojskowego. Na początku lat 60. uruchomiono szpital. Działało kilka filii zakładów przemysłowych. W 1965 r. miasto osiągnęło rekordową liczbę mieszkańców – ok. 5000. W 2000 r. jednostka wojskowa została zlikwidowana, co spowodowało gwałtowny wzrost bezrobocia oraz spadek liczby ludności (ok. 15%).