Czesław Olszewski

Czesław Olszewski (ur. 19 czerwca 1894 w Grójcu, zm. 11 października 1969 w Warszawie) – polski fotograf, dokumentalista, znawca grafiki i malarstwa, m.in. dzieł Stanisława Noakowskiego (1867–1928), miłośnik muzyki. Współzałożyciel Syndykatu Fotoreporterów Rzeczypospolitej Polskiej. Brat Tadeusza Olszewskiego, burmistrza Grójca w latach 1934–1939.

Życiorys

Młodość

Czesław Olszewski był synem Hilarego Pawła Olszewskiego (1861–1914) – urzędnika Starostwa Powiatowego w Grójcu oraz Władysławy z Morchnerów Olszewskiej (1863–1944), bratem Juliusza Tadeusza Olszewskiego, burmistrza Grójca w latach 1934–1939. Urodził się 19 czerwca 1894 r. w Grójcu, gdzie spędził lata dzieciństwa i młodości. Miał siedmioro rodzeństwa (Jan, Józef, Tadeusz, Jadwiga, Halina, Maria, Janina).

Olszewski ukończył szkołę elementarną w rodzinnym mieście oraz Gimnazjum Męskie w Piotrkowie Trybunalskim (1912). W latach 1914–1919 prawdopodobnie pracował w majątkach na Ukrainie. Od czasu ukazania się albumu matejkowskiego (1911) interesował się malarstwem, teorię jego poznawał z pism ideologa sztuki narodowej, krytyka sztuki, Stanisława Witkiewicza (1851–1915) oraz Stanisława Brzozowskiego (1878–1911), teoretyka kultury, „burzyciela tradycji Młodej Polski”. Później interesował się muzyką, teorią i dziejami lutnictwa, gry na skrzypcach uczył się u prof. Józefa Jarzębskiego (1878–1955).

Po powrocie do kraju pracował dorywczo w różnych instytucjach (m.in. w Banku Handlowym) oraz krótko studiował prawo, a od 1925 (przez niecałe cztery lata) na Wydziale Architektury Politechniki Warszawskiej, którego nie ukończył, prawdopodobnie z powodu zmiany zainteresowań. Wówczas to ugruntował swoją wiedzę o fotografii, której wykonywania uczył się m.in. u Józefa Pełczyńskiego i inż. Kraskowskiego, założyciela pierwszego w Polsce kursu fotograficznego.

Podczas studiów uległ fascynacji twórczością prof. Politechniki, Stanisława Noakowskiego, rysownika, malarza, architekta, którego prace przez całe swe życie inwentaryzował, fotografował, organizował z nich wystawy, pisał artykuły, wygłaszał odczyty.

Poza tym, że sam robił zdjęcia, uczył fotografii i był wielkim popularyzatorem tej dziedziny. W latach 1929–1941 (?) pracował jako wykładowca Miejskich Kursów Fototechnicznych przy ul. Nowy Świat 57. W ramach zajęć szkolnych wykładał historię sztuki, podstawowe oraz szlachetne techniki fotograficzne, przeprowadzał zajęcia praktyczne, uczył retuszu. Wykonywał również fotografie barwne, łącząc technikę fotograficzną i plastyczną (podbarwianie farbami akwarelowymi). Skłaniał się jednak ku tezie Władysława Tatarkiewicza, że klasyczna fotografia jest czarno-biała.

Lata 30.

Był miłośnikiem muzyki, kolekcjonerem, znawcą grafiki i malarstwa, jednak najbardziej kochał fotografię. Fotografował architekturę i pejzaże Arkadii, Nieborowa, Małej Wsi k. Grójca, Otwocka, Warszawy. W odradzającym się państwie fotografował gmachy ministerstw, poczty, banki i szpitale, eleganckie mieszczańskie kamienice, a także nowe osiedla mieszkaniowe i awangardowe realizacje skrajnych modernistów. Olszewski dokumentował zabytki, meble, elementy wyposażenia wnętrz, a także dzieła sztuki – na zlecenie muzeów oraz prywatnych kolekcjonerów. Używał kamer wielkoformatowych, świadomie dobierając do nich oświetlenie i obiektywy – ostro rysujące przy tworzeniu dokumentacji oraz miększe przy fotografowaniu pejzażu. Dokumentację fotograficzną swojego dorobku zlecali mu czołowi polscy architekci tamtego czasu, jak Bohdan Pniewski (1897–1965), Romuald Miller (1882–1945), Romuald Gutt (1888–1945), Maciej Nowicki (1910–1951), Rudolf Świerczyński (1887–1943) czy Juliusz Żórawski (1898–1967), a także zaprzyjaźnieni z nim artyści (malarze i rzeźbiarze), m.in.: grójczanin, Leonard Pękalski (1896–1944), Felicjan Kowarski (1890–1948), Alfons Karny (1901–1989), Edward Kokoszko (1900–1962).

Obok Henryka Poddębskiego stał się czołowym fotografem Warszawy. Jego praca została doceniona, czego przykładem są nagrody: indywidualna w Wielkim Konkursie Fotograficznym „Piękno Warszawy” (1937), a także grupowa jako opiekuna grupy uczniów w konkursie z okazji 500-lecia rzemiosła polskiego. Wiele wysiłku włożył w przygotowanie dokumentacji fotograficznej na wystawę światową w Paryżu (1937) i w Nowym Jorku (1939) oraz wystawy „Warszawa przyszłości” (1937), „Warszawa wczoraj, dziś i jutro” (1938). Na tę ostatnią przygotował przeźrocza plastyczne dające złudzenie trójwymiarowości, wykonane własną techniką, którą opatentował w 1957 roku.

W roku 1938 został jednym ze współzałożycieli Syndykatu Fotoreporterów Rzeczypospolitej Polskiej. Na potrzeby folderu reklamowego Polskich Linii Lotniczych „Lot” wykonał fotografię, na której uwiecznił swojego kilkuletniego wówczas syna Andrzeja na pokładzie samolotu Lockheed L-10 „Elektra”.

Robił zdjęcia do katalogów, reklam, folderów. Na początku lat 30. zaczął współpracować z prestiżowymi magazynami: „Arkady” (1935–1939) oraz „Architektura i Budownictwo”, publikując na ich łamach znaczną część fotografii. Mają one dziś wartość dokumentu, gdyż wiele z tych sfotografowanych obiektów zostało zburzonych podczas powstania warszawskiego. Ponadto Olszewski we wzmiankowanych czasopismach opublikował artykuły:

• Stanisław Noakowski, w: Stanisław Noakowski. Visions d' Architekture. Aquarelles et dessins. Expositions a'Hotel Charpentier, rue du Faubourg Saint-Honore du 20 Fevrier au 7 Mars 1930; W październikową rocznicę („Arkady” 1935, nr 6, s. 322-329, il.);
• Nieszawa Noakowskiego („Arkady” 1935, nr 8, s. 472, il.);
• Pałac Muzyki [Otwock Stary] („Arkady” 1936, nr 7, s. 405-406, il.).

II wojna światowa

We wrześniu 1939 był komendantem Obrony Przeciwlotniczej w Alejach Ujazdowskich 22. W czasie okupacji Olszewski nadal mieszkał i prowadził działalność fotograficzną w Warszawie, wykonywał portrety i odbitki, kontynuował pracę nauczyciela. W pracowni przy ulicy Polnej 32 i zakładzie fotograficznym przy ulicy Mokotowskiej 73 zajmował się działalnością konspiracyjną, wytwarzając fałszywe dokumenty (m.in. Kennkarty). Syn artysty, mówiąc o ojcu, wspomina: „Na początku okupacji niemieckiej [1940–1942] w naszym domu były organizowane także tajne koncerty, na których występowali czołowi muzycy, jak Jan Ekier, Irena Dubiska, Jerzy Lefeld, Wanda Wiłkomirska”. Wykonywano m.in. utwory Fryderyka Chopina, Claude'a Debussy'ego, Bacha.

W 1942 roku, w 75. rocznicę urodzin artysty, konspiracyjne wydał 12 egzemplarzy teki Stanisław Noakowski. Fantazje architektoniczne, w 1944 zaś tekę Droga do Polski Stanisława Noakowskiego ze wstępem wybitnego historyka sztuki, Michała Walickiego. Obie wydane były przez warszawską księgarnię „Logos” St. Dzikowskiego i A. Teslerowej przy ul. Mazowieckiej. Pierwsza teka zawierała 25 plansz najwyższej jakości. Tekst drukowany był na czerpanym papierze, kartę tytułową zaprojektował Adam Jerzy Półtawski (1881–1952), J. Królikowski ze Szkoły Graficznej.

W latach 1943–1944 Olszewscy okresowo ukrywali kilka rodzin żydowskich: dziennikarkę, Irenę Helman; uczennicę ze szkoły fotograficznej, Renę Krajewską, fotografika-portrecistę Benedykta Rottermunda-Dorysa (pod nazwiskiem Jerzy Roszczyk) oraz białogwardzistę, muzyka, Rosjanina, prof. Arkadiusza Bukina.

Po kapitulacji powstania warszawskiego, wraz z rodziną został wywieziony z obozu w Pruszkowie, a następnie dotarł do Tarnowa, gdzie w 1945 został założycielem oraz przez dwa lata pierwszym dyrektorem Państwowej Szkoły Sztuk Zdobniczych i Przemysłu Artystycznego (obecnie Liceum Technik Plastycznych), a także prezesem Związku [Polskich] Artystów Plastyków.

Po 1945

W 1946 r. powrócił do stolicy, gdzie rok później podjął ponownie pracę w Wydziale Oświaty, Kultury i Sztuki Zarządu Miejskiego Warszawy. Inicjował i aktywnie uczestniczył w organizowaniu różnego rodzaju spotkań okolicznościowych, wystaw i koncertów, m.in. Tygodnia Kultury Ziemi Tarnowskiej, wystawy prac Stanisława Noakowskiego (25 stycznia 1945-1 stycznia 1946).

Powojenny dorobek Olszewskiego to: utrwalony fotografiami Tarnów, ruiny i odbudowa Warszawy (dla potrzeb redakcji tygodnika „Stolica”), Wystawa Ziem Odzyskanych we Wrocławiu (1948), fotografie do albumów Sztuka sakralna w Polsce (t. I „Architektura”, 1957) i Łazienki Warszawskie Władysława Tatarkiewicza (1957, 1968), opracowanie cyklu Wojna Artura Grottgera oraz prace nad spuścizną Stanisława Noakowskiego, które znalazły obecnie miejsce w Muzeum w Nieszawie, Oddziale Muzeum Ziemi Kujawskiej i Dobrzyńskiej we Włocławku oraz w Muzeum w Łowiczu. Fotograf był również współautorem scenariusza do filmu turystyczno-krajoznawczego Zamość renesansowy (1947), nakręconego wspólnie z architektem Janem Minorskim. W „Stolicy” opublikował artykuł: Łowicz pierwszy uczcił Noakowskiego („Stolica” 1958, nr 41, s. 14, il.).

W połowie lat pięćdziesiątych XX wieku przygotowywał atlas budowy instrumentów muzycznych. Był współzałożycielem Stowarzyszenia (obecnie Związku) Polskich Artystów Lutników (1954), członkiem Stowarzyszenia Artystów ZAiKS.

Czesław Olszewski zmarł 11 października 1969 r. w Warszawie, pochowany został na Starych Powązkach (kwatera 284d wprost, rząd 2, grób 26).

W 1927 r. ożenił się z Wandą Siudecką, z którą miał syna Andrzeja (ur. 1931, historyk sztuki).

Twórczość

Jego prace to dokładnie przemyślane kadry. Za największe osiągnięcie w dorobku z zakresu fotografii pejzażowej Olszewski uważał zdjęcie cmentarza żydowskiego w Grójcu, dziś już nieistniejącego, które pokazuje całą nostalgię przedwojennych polskich miasteczek. Fotograf czekał dwa dni na odpowiednie warunki atmosferyczne i chmurę, która stała się tłem dla samotnej sosny, rosnącej na wspomnianej nekropolii. Zdjęcia wnętrz nieistniejącego już dziś Ministerstwa Spraw Wewnętrznych stanowią kwintesencję stylu lat 30. Lech Grabowski w swojej pracy zaliczył Olszewskiego do panteonu polskich mistrzów kamery. „Niewielu fotografujących w Polsce potrafi mu dorównać w przywracaniu na płycie światłoczułej dawnego świetnego wyglądu źle konserwowanego lub z innych przyczyn ginącego obrazu olejnego, wydobyć bogaty ornament z ciemniejszego tła lub zblakłe już plamy światła. Malarska wiedza pozwala mu bezbłędnie określić możliwości działania przy takich rekonstrukcjach.

Obecnie jego fotografie – w formie negatywów bądź fotogramów (ok. 1500) – znajdują się w zbiorach warszawskich instytucji kultury, m.in. Instytutu Sztuki Polskiej Akademii Nauk, Muzeum Narodowego, Biblioteki Narodowej, Biblioteki Politechniki Warszawskiej, Zamku Królewskiego. Zbiory dotyczące życia i twórczości Stanisława Noakowskiego – znajdują się w Muzeum w Łowiczu i częściowo w Nieszawie. Negatywy warszawskie i inne zinwentaryzował i opisał jego syn Andrzej, gdy pracował w Instytucie Historii Sztuki PAN.

Z Grójcem i Grójeckiem utrzymywał żywy kontakt. Podczas pobytów w rodzinnym mieście, odwiedzając rodzeństwo, znajomych i groby rodziców, fotografował m.in. kościół parafialny pw. Św. Mikołaja, a w najbliższej okolicy – zabudowania pałacu w Małej Wsi. Album z fotografiami grójeckiego kościoła, po śmierci ich autora, przekazał parafii w roku 1970 jego syn, prof. dr hab. Andrzej Kazimierz Olszewski. Los albumu nie jest znany.

W latach 1996–2004 Czesław Olszewski miał trzy pośmiertne wystawy:

1. w dniach 9-20 maja 1996 w „Starej Galerii” Związku Artystów Plastyków Filmowych – „Warszawa lat trzydziestych w fotografiach...”. Wystawę tę w sierpniu i we wrześniu tegoż roku pokazano też w Domu Kultury w Kazimierzu Dolnym nad Wisłą.
2. w dniach 21 kwietnia-15 maja 1997 w Łazienkach w Warszawie pokazano wystawę „Architektura i pejzaż polski na starych fotografiach...”. Wystawa retrospektywna ze zbiorów rodzinnych.
3. 8 września-8 października 2004 – „Dekada swingu. Architektura modernistyczna w Polsce lat 1930-tych. Fotografie Czesława Olszewskiego ze zbiorów Instytutu Sztuki PAN”.

Bibliografia

• Zdzisław Szeląg, Olszewski Czesław, [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem – zeszyt trzynasty, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 2005, s. 57-61 – na podstawie źródeł:
• Andrzej K. Olszewski, Wspomnienia napisane na konkurs „Warszawa w świadomości warszawiaków, Polaków i Polonii” (1998). Maszynopis. Tu m.in. o Czesławie Olszewskim;
• Wystawa Stanisława Noakowskiego 25 XI[19]45-1 I [19]46. Słowo wstępne Czesław Olszewski, Tarnów 1945;
• Red., Olszewski Czesław, Polski Słownik Biograficzny, t. 24 (1979), s. 18-19;
• Jan Minorski, Film o polskiej architekturze, „Stolica” 1947, nr 24, s. 11;
• Lech Grabowski, Wśród polskich mistrzów kamery, Warszawa 1964, s. 53-55 (toż. „Fotografia” 1959, nr 1);
• Maria Mrozińska, przy współpracy Elżbiety Budzińskiej, Stanisław Noakowski. Rysunki – katalog, Warszawa 1966, s. 479;
• Tadeusz i Stanisława Witkowscy, Katalog wystawy Stanisław Noakowski. Rysunki kredą z wykładów w Politechnice Warszawskiej, ze zbiorów Cz. Olszewskiego oraz Tadeusza i Stanisławy Witkowskich, Muzeum Okręgowe w Lublinie 1969;
• Władysław Chojnacki, Bibliografia zwartych druków konspiracyjnych wydanych pod okupacją hitlerowską w latach 1939–1945, Warszawa 1970, poz. 538;
• Krystyna Kopeczek-Michalska, Jawne i tajne życie koncertowe w Warszawie w latach okupacji hitlerowskiej, „Muzyka” 1970, nr 3, s. 60-61;
• Wacław Żdżarski, Historia fotografii warszawskiej, Warszawa 1974, s. 177-178;
• Andrzej K. Olszewski, Noakowski w naszym domu, [w:] Noakowski Redivivus. Zbiór artykułów poświęconych Stanisławowi Noakowskiemu w 121 rocznicę urodzin, Nieszawa 1988, s. 37-47;
• Encyklopedia Warszawy, Warszawa 1994, s. 574-575;
• Państwowe Liceum Sztuk Plastycznych im. Artura Grottgera w Tarnowie. Wierne tradycji, służebne wobec narodu, Tarnów 1995;
• Bart[oszewicz], Fotogramy miasta. Stara galeria ZPAF. Wystawa „Warszawa lat trzydziestych”, „Gazeta Wyborcza Stołeczna” 1996, nr 110: 13 maja, s. 10, il.;
• Bart[oszewicz], Stara Warszawa w Kordegardzie, „Gazeta Wyborcza Stołeczna” 1997, nr 94: 22 kwietnia, s. 9, il.;
• IZG, Stare, zapomniane zdjęcia polskiej architektury, „Życie Warszawy” 1997, nr 95: 23 kwietnia, s. 12, il.;
• KAŚ, Muzykalne oko. Wystawa biało-czarnych fotografii Czesława Olszewskiego w Łazienkach, „Życie Warszawy” 1997, nr 97: 25 kwietnia, s. 4;
• Reset, W krajobrazie polskiej kultury: fotogramy Czesława Olszewskiego, „Najwyższy Czas” 1997, nr 26: 28 czerwca, s. XI, il.;
• Jerzy Piwowarski, Fotografia artystyczna i jej wystawiennictwo w Polsce okresu międzywojennego, Częstochowa 2002, s. 148, 158;
• Andrzej K. Olszewski, Moje wspomnienia z życia muzycznego podczas okupacji, „Saeculum Christianum” 2002, nr 2, s. 171-174;
• Jerzy Morgulec, Słownik nakładców i wydawców pocztówek na ziemiach polskich, Warszawa 2002, Cz. VIII, poz. 140;
• Ignacy Płażewski, Dzieje polskiej fotografii, Warszawa 2003, s. 161, 411, il.;
• Andrzej K. Olszewski, Moje powstanie na Polnej, Mokotowskiej i Jaworzyńskiej, [w:] Moje powstanie. 63 dni po 60 latach we wspomnieniach czytelników „Naszego Dziennika”, Szczecinek 2004, s. 73-88;
• Nekrologi: „Życie Warszawy” 1969, nr 247: 16 października; „Słowo Powszechne” 1977, nr 103.

Linki zewnętrzne

• Artykuł na Wikipedii
• Archiwum Historii Mówionej: wspomnienia syna Andrzeja Kazimierza Olszewskiego