Sprawiedliwy wśród Narodów Świata

Sprawiedliwy wśród Narodów Świata (hebr. ‏חֲסִיד אֻמּוֹת הָעוֹלָם‎, Chasid Umot ha-Olam) – medal i tytuł honorowy ustanowiony przez jerozolimski Instytut Pamięci i Martyrologii - Yad Vashem (hebr. miejsce i imię), przyznawany tym nie-Żydom, którzy z pobudek humanitarnych, z narażeniem życia ratowali Żydów w okresie zagłady (Holocaustu). Instytut powołany został na mocy uchwały Knesetu (parlamentu) Izraela z 19 sierpnia 1953 r. Celem tej placówki jest utrwalenie pamięci o milionach Żydów, którzy zginęli w latach II wojny światowej, w czasach holocaustu oraz tych sprawiedliwych nie-Żydów, którzy ratowali życie Żydów. Upamiętnieniem czynów Sprawiedliwych zajmuje się specjalny wydział Yad Vashem, a ściślej komisja złożona z działaczy społecznych pod przewodnictwem sędziego Sądu Najwyższego Izraela. Jej zadaniem jest badanie uwierzytelnionych relacji i innych dokumentów. Po ustanowieniu medalu Żydowski Instytut Historyczny w Warszawie przekazał Yad Vashem zebraną dokumentację dotyczącą udzielenia pomocy Żydom przez Polaków. Tytuł „Sprawiedliwy wśród Narodów Świata” uprawniał (do czerwca 1990) wyróżnionych nim do zasadzenia na Wzgórzach Pamięci (Har Hazikaron) w Jerozolimie (obok krypty z prochami męczenników z hitlerowskich obozów zagłady), drzewka oliwnego, obok którego umieszcza się imię i nazwisko uhonorowanego, nazwę kraju, z którego pochodzi. Pierwsze drzewka w tzw. Alei Sprawiedliwych zasadzono w maju 1962 r. Od czerwca 1990 r. już się ich nie sadzi, natomiast na murze Yad Vashem umieszcza się nazwiska Sprawiedliwych, z podaniem nazwy kraju, z którego pochodzą.

25 marca 1985 Kneset uchwalił poprawkę dającą możliwość nadawania „Sprawiedliwym” honorowego obywatelstwa państwa Izrael. Na dyplomie i medalu umieszcza się nazwisko i imię oraz sentencję z Talmudu „Kto ratuje jedno życie - ratuje cały świat”. W Polsce Sejm przyznał „Sprawiedliwym” prawa kombatanckie.

Odznaczenie otrzymało 28 217 osób (stan na styczeń 2022), w tym 7232 Polaków. Ilu wyróżniono z powiatu grójeckiego, na razie nie udało się ustalić. Według wstępnych danych pomocy Żydom udzielało kilkadziesiąt osób. Medalem i tytułem „Sprawiedliwy wśród Narodów Świata" uhonorowani zostali m.in.: Władysława, Jan, Hanna, Zbigniew i Stefania Barańscy z Grójca, Klementyna i Eugeniusz Gardzińscy z Borowego (gmina Mogielnica), Kamila i Wacław Kołaczowie z Goszczyna, Helena, Edward i Marianna Konarzewscy z Góry Kalwarii, Kazimiera Rybowicz (Augustowska) z Lewiczyna, Anna Sadowska z Gór (gmina Promna), Serafina i Marian Skawińscy z Wilkowa (gmina Błędów).

Bibliografia

• Zdzisław Szeląg, Ryszki, [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem – zeszyt czternasty, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 2006, s. 82-83 – na podstawie źródeł:
• A.C. G.Z. [Alina Cała, Gabriela Zalewska], Sprawiedliwi wśród narodów świata, [w:] Alina Cała, Hanna Węgrzynek, Gabriela Zalewska, Historia i kultura Żydów polskich. Słownik, Warszawa 2000, s. 314;
• Icchak Arad, Przedmowa [Michał Grynberg], Wstęp do: Michał Grynberg, Księga sprawiedliwych, Warszawa 1993, s. 7-10, 11-18;
• The Encyclopedia of the Righteous Among the Nations Rescuers of Jews during the Holocaust, Poland, J. Gutman (red.) Jerusalem 2004, s. 74-75.