Cukrownia „Czersk”

Cukrownia „Czersk“ w Jasieńcu – nieistniejący zakład przemysłowy znajdujący się w Jasieńcu, funkcjonujący w latach 1867–1929.

Historia

Rozpoczęcie działalności

Cukrownia „Czersk“ w Jasieńcu była własnością spółki założonej do wyrobu mączki cukrowej 10 lutego 1867 r. przez 8 ziemian i 4 mieszkańców Warszawy.

Tworzyli ją właściciele dóbr ziemskich:

• Marceli Jackowski – Promna,
• Antoni Domański (1831–1887) – Jasieniec (okręg Czersk),
• Jakub Jackowski – Gostomia (okręg Rawa),
• Konstanty Łączyński – Wola Worowska (okręg Czersk),
• Hipolit Makomuski – Kiełbowa (okręg Radom),
• Piotr Suski – Warpęsy (okręg Czersk),
• Józef Wierzbicki – Wola Chojnata (okręg Rawa),
• Stanisław Zawadzki – Russów (okręg Kalisz),
• Władysław Chojnacki, Emeryk Paprocki, Józef Świeszewski – obywatele Warszawy.

Planowaną cukrownię i osadę przyfabryczną nazwano „Czersk” od nazwy miejscowości Czersk w gminie Góra Kalwaria, dawnej siedziby książąt mazowieckich. Osada leżała na ziemiach wsi Jasieniec, wówczas w okręgu czerskim.

Wg aktu rejentalnego zakładana „Fabryka Cukru w Osadzie Czersk” miała początkowo produkować mączkę cukrową, zaś za zgodą 3/4 wspólników - rafinadę. Przewidywano też możliwość wzniesienia gorzelni, do czego nie doszło. Wielkość kapitału zakładowego i obrotowego ustanowiono na 250 000 rubli srebrem. Każdy ze wspólników zobowiązany został wpłacić do 15 maja 1868 w 10 równych ratach zadeklarowanej kwoty: Marceli Jackowski – 80 000 rubli (32%), Jakub Jackowski – 30 000 (12%), Antoni Domański – 30 000 (12%), Piotr Suski – 25 000 (10%), K. Chojnacki – 15 000 (6%), pozostali po 10 000 rubli (4%). Jako administratora spółki wybrano Marcelego Jackowskiego.

Cukrownia „Czersk” powstała jako 140-ta na ziemiach polskich (pierwszą wybudowano w 1774 roku w Bydgoszczy). Zakupiła ona od Antoniego Domańskiego 30 mórg polskich (≈16,80 ha), 185 prętów (1 pręt = 4,5 m) ziemi pod przyszłą cukrownię. Dla potrzeb jej budowy w pobliżu folwarku Czachów uruchomiono cegielnię, którą kierował sprowadzony strycharz, Tomasz Teski (1839–1921). Oprócz budynku produkcyjnego, w ciągu niespełna 2 lat wzniesiono budynki gospodarcze, budynek administracyjny, 2 magazyny, 3 domy mieszkalne.

Wiosną 1868 roku akcjonariusze założyli plantacje buraków. które jesienią przerobiono na cukier. W pierwszym roku funkcjonowania fabryki pracowało 8 maszyn parowych o łącznej sile 113 koni mechanicznych.

28 października 1868 ze spółki wystąpił Józef Świeszewski, przystąpił zaś Albin Radoszewski, wicedyrektor Zarządu Spraw Duchownych w Królestwie Polskim oraz Amelia Radoszewska (żona Ignacego), Władysław Zalewski, właściciel dóbr Kurczowa Wola i Wilhelm Rau, reprezentant Domu Handlowo-Przemysłowego Lilpop, Rau i Spółka.

Dołączenie Bersonów do grupy udziałowców

Uruchomienie cukrowni „Czersk” zagroziło procesowi produkcyjnemu sąsiedniej cukrowni. W odległości ok. 2 km od „Czerska” nad rzeczką Kraską, od 1853 pracowała cukrownia Jana Bersona (1829–1913) w Meierhoffie (Wola Boglewska). W sezonie zatrudniała ponad 200 robotników. Właściciel cukrowni był synem Majera (1787–1873), właściciela Boglewic, bratem przemysłowca, handlowca i kupca, Mathiasa (1824–1908), wychowankiem Instytutu Agronomicznego w Marymoncie, później prezesem Zarządu Towarzystwa Akcyjnego Cukrowni „Czersk” i „Michałów”, sędzią handlowym i prezesem Komitetu Synagogi na Tłomackiem w Warszawie. Należały do niego w Grójeckiem: Boglewice, Wola Boglewska, Osiny oraz Leszno niedaleko Kampinosu.

Cukrownia „Czersk” pozbawiała cukrownię Bersona w Woli Boglewskiej czystej wody z rzeki Kraska, do której wpuszczała ścieki poprodukcyjne. Wg „Kroniki Jasieńca” spisanej przez nieżyjącego Jana Wągrodzkiego (1908–1991), Berson w dwóch instytucjach (w Warszawie i Petersburgu) wysoko ubezpieczył cukrownię, a następnie spowodował skryte jej podpalenie (28 lutego 1869) i postanowił wejść do spółki Cukrownia „Czersk”.

15 maja 1869 wspólnicy Cukrowni „Czersk” swoje prawo własności przelali na 3 osoby: Jakuba Jackowskiego, Wilhelma Rau i Stanisława Zawadzkiego (repertorium 625/44). Dawni członkowie spółki zostali „podwspólnikami“ z obowiązkami i ograniczeniami stosownymi do posiadanych udziałów. Taka struktura spółki miała usprawnić zarządzanie fabryką. Zostali oni upoważnieni do zawarcia umowy z trzema przedstawicielami byłej cukrowni „Meierhoff” Bersona. Zawarto ją 11 kwietnia 1870. Do Spółki Cukrowni „Czersk” przystąpiło 15 osób, w tym: Jan Berson, Leon Löwenstein z Warszawy, Michał Berson (1874–1944), syn Jana, właściciel dóbr Leszno.

Bersonowie wnieśli do niej poważny kapitał i otrzymali 50% udziału. Rzeczywistym właścicielem jej został Jan Berson. Pozostałe 50% posiadali: Marceli Jackowski, Wilhelm Rau i Stanisław Zawadzki - 19,5%, Piotr Suski - 5,5%, Antoni Domański - 4,5%, Jakub Jackowski - 4,5%, K. Chojnacki - 3%, Wł. Janczewski - 2,5%, A. Radoszewski - 2%, Emeryk Paprotki - 1,5%, Albin Radoszewski - 1%, Władysław Zalewski - 1%.

Czasy rozwoju cukrowni

Nowo wniesiony kapitał wykorzystano do modernizacji cukrowni oraz zakupu od Antoniego Domańskiego 20 mórg ziemi (11,4 ha). 3 lipca 1874 od Cecylii i Lucjana Sadkowskich nabyto za 17 000 rubli folwark Czachów (5 włók, 10 mórg polskich, 268 prętów), w 1879 od Władysława i Antoniny Sudników - Pabierowice (ok. 30 włók). 15 maja 1880 za długi przejęto majątek Łychów (ok. 30 włók) Gustawa Bersona Lowenberga. Cukrownia rozwijała się szybko dzięki dużemu zbytowi produkcji i to zarówno w kraju, jak i za granicą. Oprócz cukru białego, produkowano też rafinadę laną w tzw. głowach i kostkach. Cukier w „głowach” o wadze 25 funtów (23 kg) eksportowano do Rosji, do Persji zaś - o wadze 25 funtów (11,5 kg). W 1876 cukrownia wyprodukowała cukru za 400 000 srebrnych rubli i w sezonie zatrudniała 320 osób.

Po roku 1873 przyjęła postać towarzystwa akcyjnego, 10 lat później podczas wystawy w Moskwie otrzymała medal za wysoką jakość produkcji.

W 1892 Jan Berson wykupił większość udziałów akcjonariuszy i stał się w zasadzie właścicielem Cukrowni „Czersk”. Z okazji 25-lecia jej istnienia ufundował tablicę z gwiazdą syjońską i datami 1867–1892; umieścił ją w budynku administracyjnym. Po jego śmierci w 1913 roku zakład i majątek Boglewice przejął syn Edward, późniejszy członek Straży Obywatelskiej (w 1915), w 1920 ochotnik Wojska Polskiego, uczestnik wojny polsko-bolszewickiej.

W sezonie produkcyjnym 1910/1911 wartość produkcji wyniosła 800 tys. rubli, czysty zysk – 70 302 rubli, tzn. 8,8%, dywidenda zaś ogółem 52 tys. rubli, tzn. 6,5%. Na dobre wyniki ekonomiczne dożyło się wiele czynników. Niemałą usługę miał Aleksander Jan Janasz (1851–1930), który w założonym przez siebie w 1883 r. Zakładzie Hodowli Roślin w Dankowie, wyhodował buraka o większej zawartości cukru. Od 1893 uprawiany był on na „polu doświadczalnym” cukrowni w Pabierowicach.

W 1913 spółka podjęła starania o doprowadzenie do Czerska odgałęzienia Grójeckiej Kolejki Dojazdowej. Pod tory kolejowe Towarzystwo Akcyjne Cukrowni wykupiło od Zygmunta Domańskiego 1 morgę i 83 pręty ziemi. Odgałęzienie kolejki do Jasieńca uruchomione zostało w 1914, a w 1971 zostało rozebrane.

I wojna światowa, kryzys ekonomiczny, likwidacja

Podczas I wojny światowej cukrownia „Czersk”, podobnie jak i inne w kraju, poniosła straty, nie tylko w urządzeniach, ale i w plantacjach, które zostały zachwaszczone. W sezonie 1913/1914 wyprodukowała 2926 ton cukru, a w 1919/1920 – 14 831 ton.

Unowocześnienie procesu technologicznego wymagało inwestycji, a więc kapitału. Tylko w 1926 roku spółka zaciągnęła pożyczkę w firmie A. Rufler & Sons Ltd London na osadę Czersk – 1 500 000 zł, na majątek Pabierowice – 300 000 zł, na Łychów 200 000 zł. Nadto zadłużono się w British and Polish Trade, w Banku Śląskim, Banku Gospodarstwa. Światowy kryzys ekonomiczny dotknął mocno cukrownię. W sezonie 1928/1929 przerobiono 15 900 ton buraków. Obszar plantacji wynosił wówczas 1112 ha. W sezonie 1925/1926 w ciągu doby przerabiano 3600 kwintali buraków. W ostatnich latach istnienia cukrowni z tony surowca uzyskiwano 6,7 kg cukru, dla porównania w Guzowie – 6,5 kg, Chełmży – 6,8 kg; współcześnie z tony uzyskuje się ok. 140 kg cukru. Członkiem Komisji Rewizyjnej Spółki był wówczas Edward Berson.

Wg niepełnych danych dyrektorami fabryki byli: Ignacy Machnicki Koroczyński (do 1912), Dmochowski, Stanisław Waligórski (do 1929).

W 1929 cukrownia została zamknięta. Proces jej likwidacji rozpoczął się w 1927. Wówczas rozparcelowano majątek Łychów, w 1928 - Czachów i Pabierowice. Służba folwarczna otrzymała po 6 ha ziemi, administracja po 15 ha; spłaty należało dokonać w ciągu 25 lat. Po zakończeniu sezonu magazyn i budynek produkcyjny rozebrano, cegłę sprzedano, jeden budynek kupiła parafia, dwa nabyła gmina na szkołę i posterunek policji, część maszyn sprzedano innym cukrowniom. Stare, wyeksploatowane maszyny przekazano na złom. Część budynków i 50 mórg ziemi zakupili Żydzi z Grójca, którzy wkrótce je sprzedali Ministerstwu Pracy i Opieki Społecznej, a to przekazało Ministerstwu Spraw Wojskowych, które umieściło w nich Junacki Hufiec Pracy.

Przyczyną likwidacji cukrowni był kryzys gospodarczy w kraju, brak środków finansowych na modernizację. Edward Berson będąc właścicielem dwóch cukrowni: w Michałowie i w Jasieńcu, modernizował pierwszą.

Likwidacja cukrowni „Czersk” zubożyła mieszkańców Jasieńca. Pracę straciło nie tylko 80 robotników stałych, ale i wielokrotnie więcej sezonowych (ok. 300). Powiększyli oni grono bezrobotnych. W okolicznych wsiach zmniejszyła się hodowla oparta m.in. na wysłodkach, melasie i liściach buraczanych.

Cukrownia oprócz roli przemysłowo-produkcyjnej pełniła też funkcję oświatową i kulturalną. Od 1887 przy fabryce działała szkoła elementarna dla dzieci pracowników, Straż Ogniowa (od 1904), świetlica, chór, amatorski zespół teatralny, orkiestra; 15 października 1917 w setną rocznicę śmierci Tadeusza Kościuszki w pustym magazynie cukrowni wystawiono sztukę Naczelnik w sukmanie.

Losy zabudowań cukrowni po likwidacji

Zespól zabudowań po cukrowni stanowi cenny zabytek architektury przemysłowej i pełni ważną rolę w strukturze funkcjonalno-przestrzennej wsi. Podczas okupacji 1939–1945 stacjonowało w nim wojsko niemieckie. Po wojnie w budynku cukrowni mieściła się szkoła (do 1977), Urząd Gminy, biblioteka i posterunek policji. Po przeniesieniu usług do nowego budynku (1986), pomieszczenia po posterunku i bibliotece zajął Gminny Klub Sportowy „Kraska”, po Urzędzie Gminy adaptowane są na mieszkania komunalne.

Bibliografia

• Antoni Stańczak, Zdzisław Szeląg, Cukrownia „Czersk” w Jasieńcu, [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem – zeszyt siódmy, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza – oddział w Grójcu, 1998, s. 10–15 – na podstawie źródeł:

• Archiwum Państwowe miasta stołecznego Warszawy - Oddział Góra Kalwaria: „Księga hipoteczna Osada Fabryczna Czersk”, sygn. 59c;
• Jan Wągrodzki, „Kronika Jasieńca” w posiadaniu Urzędu Gminy Jasieniec;
• Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880, s. 834;
• Wyniki doświadczeń nad produkcją buraków cukrowych z różnych odmian w r. 1894 podjętej z inicjatywy Sekcji Cukrowniczej Warszawskiego Oddziału Towarzystwa Popierania Rosyjskiego Przemysłu i Handlu, Warszawa 1895, s. 11-12. Odbitka z „Gazety Cukrowniczej”;
• Spis cukrowni Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1929, s. 79;
• Dzieje cukrowni w Polsce. Praca zbiorowa, pod red. Czesława Łuczaka, Poznań 1981, s. 89, 94, 96.