Admin: Utworzono nową stronę "'''Strajk nauczycielski w 1937 roku''' – polegał m.in. na zaprzestaniu pracy w celu zaprotestowania przeciw zawieszeniu działalności Zarządu Głównego Związku Nauczycielstwa Polskiego (ZNP) i mianowaniu Pawła Musioła tymczasowym zarządcą, kuratorem w ZNP (30 września 1937). Starosta grodzki Śródmieścia Warszawy decyzję tę uzasadniał tym, że Zarząd Główny ZNP nie przestrzegał art. 15 ''Ustawy o stowarzyszeniach'' i przepisów o ewidencji czł…"

2024-08-10T19:56:15Z

Utworzono nową stronę "'''Strajk nauczycielski w 1937 roku''' – polegał m.in. na zaprzestaniu pracy w celu zaprotestowania przeciw zawieszeniu działalności Zarządu Głównego Związku Nauczycielstwa Polskiego (ZNP) i mianowaniu Pawła Musioła tymczasowym zarządcą, kuratorem w ZNP (30 września 1937). Starosta grodzki Śródmieścia Warszawy decyzję tę uzasadniał tym, że Zarząd Główny ZNP nie przestrzegał art. 15 ''Ustawy o stowarzyszeniach'' i przepisów o ewidencji czł…"

Nowa strona

'''Strajk nauczycielski w 1937 roku''' – polegał m.in. na zaprzestaniu pracy w celu zaprotestowania przeciw zawieszeniu działalności Zarządu Głównego Związku Nauczycielstwa Polskiego (ZNP) i mianowaniu Pawła Musioła tymczasowym zarządcą, kuratorem w ZNP (30 września 1937). Starosta grodzki Śródmieścia Warszawy decyzję tę uzasadniał tym, że Zarząd Główny ZNP nie przestrzegał art. 15 ''Ustawy o stowarzyszeniach'' i przepisów o ewidencji członków, korzystał z nieksięgowanych zaliczek z kasy Związku i w ten sposób doprowadził do przekroczenia preliminarza budżetowego o sumę 250 000 zł i spowodował deficyt; zaangażował fundusze przeznaczone m.in. na zapomogi i odprawy w działalność pozastatutową (Spółdzielnia „Oświata”).

W rzeczywistości Zarząd Główny ZNP zawieszono z przyczyn politycznych. Wskazał je sam premier Sławoj Składkowski, który 2 października 1937 wydał oświadczenie. Napisał w nim: „''I. Przyczyny zawieszenia w urzędowaniu byłego Związku ZNP były następujące:''

# ''polityczne: tolerowanie i popieranie od dłuższego czasu: a) idei i tendencji wyraźnie komunistycznych lub z komunizmem graniczących, b) pacyfizm wśród nauczycieli i w szkolnej pracy wychowawczej, sprzeczny z założeniami interesów Państwa, c) podważanie zaufania do władz państwowych i gloryfikowanie pracy władz zaborczych w dziedzinie stosunków szkolnych;''
# ''społeczne: naruszanie wolności przekonań i podstawowych praw obywatela przez prześladowanie nauczycieli nie zgadzających się z wyżej wspomnianymi kierunkami politycznymi;''
# ''formalno-prawne: a) przekraczanie ram budżetu w wydatkowaniu poszczególnych sum, b) użycie sum pieniężnych na rzeczy nie mające nic wspólnego ze statutem i sprzecznych z celami Związku (wydawnictwa polityczne)''”

Zawieszenie Zarządu Głównego poprzedzone było długotrwałą, agresywną kampanią głównie prasy katolickiej, Obozu Zjednoczenia Narodowego (OZN) („Ilustrowany Kurier Codzienny”, „Ruch Katolicki”, „Mały Dziennik”, „Rycerz Niepokalanej”, „ABC ...”), w której oskarżano Związek m.in. „o bezbożnictwo, wolnomyślicielstwo, kryptokomunizm i bolszewickie poglądy”, żądano rozwiązania ZNP jako organizacji szkodliwej dla społeczeństwa. Tego rodzaju zarzuty polityczne formułowali też proboszczowie kościoła rzymskokatolickiego w [[Powiat grójecki|powiecie grójeckim]] (np. [[Przybyszew]]).

Związek (szczególnie jego lewicująca część) krytykował wówczas m.in. wprowadzenie szkoły wyznaniowej, narzucenie nauczycielom dozorowania praktyk religijnych uczniów, protestował przeciw zwalnianiu z pracy pod pozorem „dobra szkoły”, domagał się realizacji siedmioklasowej, jednolitej, bezpłatnej, obowiązkowej szkoły powszechnej dla dzieci po ukończeniu 7 lat, Postulował demokratyzację szkoły, laicyzację wychowania, polepszenie sytuacji materialnej nauczycieli, przeciwstawiał się obarczaniu nauczycieli dużą liczbą uczniów (norma 60 uczniów na jednego nauczyciela), uzależnieniu zatrudnienia i awansowania od przekonań ideowo-politycznych, protestował przeciw policyjnemu inwigilowaniu, ograniczaniu swobód obywatelskich, obniżaniu wynagrodzenia, przeciw ekscesom bojówek nacjonalistyczno-antyżydowskich, m.in. z Obozu Narodowo-Radykalnego.

Władze państwowe, prawicowe partie polityczne, Episkopat Polski, Akcja Katolicka zaniepokojone były przejawami współpracy ZNP z lewicą chłopską i robotniczą, zerwaniem związków ideowych z sanacją, nie przystąpieniu do OZN, treścią wydawnictw ZNP, współpracą z ruchem zawodowym pracowników umysłowych i fizycznych, domagającym się nowej polityki gospodarczej opartej o zasady sprawiedliwości społecznej. Tak np. Centralna Komisja Porozumiewawcza Związków Pracowników Państwowych, Samorządowych i Prywatnych (której członkiem był ZNP) wskazywała: „Należy produkcję przemysłową tak przestawić, by jej celem było zaspokojenie potrzeb społecznych, a nie jedynie dostarczanie zysku przedsiębiorcom (...). Wielki zaś przemysł, a przede wszystkim węglowy, hutniczy i naftowy - z uwagi na pochodzenie zaangażowanych w nich kapitałów, kluczowe znaczenie dla całej wytwórczości i obronności Państwa - winny być przejęte pod bezpośredni zarząd państwowy z udziałem czynnika społecznego”.

Atak przeciw ZNP wzmógł się w marcu 1936 po wydaniu 25 numeru „Płomyka”, poświęconego Związkowi Sowieckiemu. Został on przez władze skonfiskowany, a następnie zwrócony.

W związku z zawieszeniem Zarządu Głównego ZNP, 30 września wieczorem w mieszkaniu dra Teofila Wojeńskiego (Chmielna 49) zebrało się nielegalnie Prezydium Zarządu Głównego i po przeanalizowaniu sytuacji, w następnym dniu, wydało okólnik adresowany do członków Związku, do ognisk Zarządów Oddziałów i Okręgów, w którym zalecało zorganizowanie strajku okupacyjnego, nie uznawanie rządów kuratora, nie wykonywanie jego zarządzeń, bojkotowanie zwoływanych przez niego zebrań, wstrzymywanie się „od wpłacania składek, nie przyjmowanie „Głosu Nauczycielskiego” i innych wydawnictw, pisanie i wysyłanie protestów do premiera, Ministra Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, prezesa Związku”.

W Warszawie do strajku przystąpiły m.in.: Wydział Wydawniczy ZNP, Państwowy Wyższy Kurs Nauczycielski, Państwowy Instytut Nauczycielski, Instytut Robót Ręcznych i Rysunków, Instytut Pedagogiki Specjalnej. Mocą uchwały Zarządu Okręgu Warszawskiego ZNP z 6 października Zarząd Oddziału Powiatowego ZNP w Grójcu zwołał na dzień 10 października (niedziela) Nadzwyczajny Walny Zjazd członków ZNP w [[Publiczna Szkoła Podstawowa nr 1 im. Gabriela Narutowicza w Grójcu|Publicznej Szkole Powszechnej nr 1 w Grójcu]], na który przybyło ze 115 istniejących wówczas szkół około 100 aktywnych związkowców, spośród ponad 200. Uczestniczyli w nim prawie wszyscy kierownicy szkół powszechnych II i III stopnia i bardziej aktywni członkowie Związku, a w tym m.in.: Stanisław Grzęda, Ignacy Grzywacz z [[Coniew|Coniewa]], Stanisław Jeziorski z [[Chynów|Chynowa]], Franciszek Klusko z [[Jasieniec|Jasieńca]], [[Kazimierz Lewkowski]], [[Wincenty Malicki]], [[Mieczysław Rychter]] z [[Grójec|Grójca]], Henryk Różalski z [[Lipie|Lipia]], Julian Stępkowski z [[Tarczyn|Tarczyna]], Lucjan Zdybiewski z [[Mogielnica|Mogielnicy]], Franciszek Zieliński z [[Błędów|Błędowa]]. W zebraniu wziął udział Stanisław Janicki, przedstawiciel Zarządu Okręgu ZNP, nauczyciel Publicznej Szkoły Powszechnej w Powsinie k. Warszawy. Obradom zjazdu przewodniczył prezes Oddziału [[Władysław Janus]]. Większa część działaczy z prezesem wypowiadała się za podjęciem strajku, inni byli przeciwni z powodu spodziewanych represji ze strony władz administracyjnych. Po długiej, kontrowersyjnej dyskusji postanowiono przerwać zajęcia w szkole w środę 13 października i udać się na manifestację przed gmachem ZNP w Warszawie. Decyzję o wzięciu udziału w strajku pozostawiono ogniskom i nauczycielom. Nauczyciele z [[Goszczyn|Goszczyna]], [[Wilczogóra|Wilczogóry]], [[Nowa Wieś|Nowej Wsi]] podjęli postanowienie o wysłaniu do Zarządu Głównego ZNP rezolucji potępiających zawieszenie Zarządu Głównego. Według danych szacunkowych, spośród 370 nauczycieli powiatu, w strajku i manifestacji wzięło udział od 100 do 150 nauczycieli, w tym m.in. z [[Belsk Duży|Belska]], [[Błędów|Błędowa]], [[Góra Kalwaria|Góry Kalwarii]] (kilkanaście osób), [[Grójec|Grójca]] (Szkoła nr 1), [[Jasieniec|Jasieńca]], [[Tarczyn|Tarczyna]], [[Warka|Warki]] (Szkoła nr 2); inne ogniska ([[Nowa Wieś]], [[Wilczoruda]], [[Goszczyn]]) przesłały do Zarządu Głównego rezolucję potępiającą jego zawieszenie. Nauczyciele z [[Mogielnica|Mogielnicy]] i pobliskich wsi na skutek jakiejś awarii (?) [[Kolej grójecka|kolejki wąskotorowej]], nie zdążyli przyjechać na manifestację, podczas której przemówienie wygłosił [[Władysław Janus]]. Po odśpiewaniu hymnu narodowego, zgromadzeni przed gmachem Zarządu Głównego ZNP uformowali pochód, który ulicami Solec, Książęcą, placem Trzech Krzyży, Alejami Ujazdowskimi dotarł pod Belweder i tu po złożeniu kwiatów na jego ogrodzeniu, pochód rozwiązano. 17 października kolejny Nadzwyczajny Zjazd Oddziału Powiatowego w [[Grójec|Grójcu]] dokonał oceny przebiegu protestu i poddał krytycznej ocenie tych, którzy z różnych względów nie wzięli udziału w strajku.

Ogólnopolski strajk nauczycieli poparły też inne związki zawodowe. W wyniku tych akcji kurator Paweł Musioł został odwołany (2 listopada), w porozumieniu ze Związkiem mianowano nowego kuratora, Seweryna Maciszewskiego. 2 lutego 1938 Walny Zjazd Delegatów ZNP w Krakowie wybrał nowy Zarząd Główny, który w większości składał się z członków zawieszonego Zarządu (18 osób). Prezesem Zarządu wybrany został Zygmunt Nowicki. Większość nauczycieli, która wzięła udział w strajku uczestniczyła później w walce o wolność kraju w 1939, a później w konspiracji zbrojnej, w tajnym nauczaniu (w zakresie [[Tajne nauczanie w zakresie szkoły podstawowej (1939–1945)|szkoły podstawowej]] i [[Tajne nauczanie w zakresie szkoły średniej (1939–1945)|średniej]]). Wielu z nich poległo w walce z okupantem.

== Bibliografia ==

* [[Zdzisław Szeląg]], ''Strajk nauczycielski w 1937 roku'', [w:] ''Słownik wiedzy o Grójeckiem - zeszyt czwarty'', Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 1996, s. 84-88 – na podstawie źródeł:
* Archiwum Zarządu Głównego ZNP, Rezolucje, protesty i uchwały nadesłane w związku z zawieszeniem Zarządu Głównego, sygn. 1/44;
* Kroniki szkół powszechnych;
* J. Bałaban, ''Walka o niezawisłość szkoły w Polsce. Stosunek duchowieństwa do szkół i nauczycieli'', Lwów 1925;
* J. Barycka, ''Stosunek kleru do państwa i oświaty'', Warszawa 1934; ''W sprawie ZNP'', Warszawa 1937;
* S. Jeziorski, ''Powiat grójecki'', [w:] ''Strajk nauczycielski w 1937 w Warszawie i powiatach byłego Okręgu Warszawskiego''. Praca zbiorowa Międzywojewódzkiej Komisji Historycznej ZNP w Warszawie. Warszawa 1979, s. 71-75. Do użytku wewnętrznego;
* H. Różalski, ''Wspomnienia o strajku nauczycielskim w Lipiu oraz gminie Lipie'', [w:] ''Strajk nauczycielski w 1937 w Warszawie i powiatach byłego Okręgu Warszawskiego''. Praca zbiorowa Międzywojewódzkiej Komisji Historycznej ZNP w Warszawie. Warszawa 1979, s. 76-80;
* ''Związek Nauczycielstwa Polskiego. Zarys dziejów 1905-1985'', oprac. F. Filipowicz, B. Grześ, S. Michalski, M. Walczak, Warszawa 1986.

[[Kategoria:Wydarzenia]]

Strajk nauczycielski w 1937 roku - Historia wersji