Admin o 20:30, 4 sty 2025

2025-01-04T20:30:59Z

Admin: Utworzono nową stronę "'''Powstanie styczniowe''' – narodowe powstanie przeciw Rosji rozpoczęte w nocy z 22 na 23 stycznia 1863. Objęło Królestwo Polskie oraz ziemie, które przed pierwszym rozbiorem wchodziły w skład państwa polskiego (Litwa, Białoruś i część Ukrainy). Poprzedzone ono zostało organizacją konspiracyjnych kółek patriotycznych, manifestacjami (1860–1861). Aby zapobiec im władze Królestwa ogłosiły stan wojenny. W toku manifestacji ukształtowały si…"

2024-11-24T17:16:08Z

Utworzono nową stronę "'''Powstanie styczniowe''' – narodowe powstanie przeciw Rosji rozpoczęte w nocy z 22 na 23 stycznia 1863. Objęło Królestwo Polskie oraz ziemie, które przed pierwszym rozbiorem wchodziły w skład państwa polskiego (Litwa, Białoruś i część Ukrainy). Poprzedzone ono zostało organizacją konspiracyjnych kółek patriotycznych, manifestacjami (1860–1861). Aby zapobiec im władze Królestwa ogłosiły stan wojenny. W toku manifestacji ukształtowały si…"

Nowa strona

'''Powstanie styczniowe''' – narodowe powstanie przeciw Rosji rozpoczęte w nocy z 22 na 23 stycznia 1863. Objęło Królestwo Polskie oraz ziemie, które przed pierwszym rozbiorem wchodziły w skład państwa polskiego (Litwa, Białoruś i część Ukrainy). Poprzedzone ono zostało organizacją konspiracyjnych kółek patriotycznych, manifestacjami (1860–1861). Aby zapobiec im władze Królestwa ogłosiły stan wojenny. W toku manifestacji ukształtowały się dwa obozy polityczne: „czerwonych” i „białych”. Pierwszy skupiał działaczy stronnictwa radykalno-demokratycznego i dążył do powstania narodowego, połączonego z reformą społeczną, drugi był przeciwny powstaniu, opowiadał się za legalnym działaniem. Powstanie przygotowali „czerwoni”. W czerwcu 1862 powołany został tajny Centralny Komitet Narodowy (CKN), który od lata tego roku przystąpił do tworzenia podziemnych terenowych władz narodowych. „Kraj podzielono na osiem województw (wg stanu z 1818 r.), te zaś na powiaty, które z kolei dzieliły się na okręgi. Na czele poszczególnych jednostek stali naczelnicy cywilni”, a później także i wojskowi. Swoich naczelników miały też miasta i parafie.

Naczelnikiem cywilnym powiatu warszawskiego, w skład którego wchodziło Grójeckie, mianowany został - Ludwik Rossman. Naczelnikami okręgowymi w Grójeckiem byli: Teodor Zaborowski, właściciel majątku [[Zaborów]] pod [[Grójec|Grójcem]], Michał Wessel, właściciel [[Gołków|Gołkowa]], Antoni Lemański, właściciel [[Jasieniec|Jasieńca]], naczelnikiem [[Grójec|Grójca]] - [[August Lewiński]] (1805–1890), były kapitan batalionu strzelców podlaskich w powstaniu 1830 r., pochowany później na miejscowym cmentarzu; [[Góra Kalwaria|Góry Kalwarii]] i [[Czersk|Czerska]] - dr medycyny Antoni Baranowski, [[Warka|Warki]] - proboszcz, ks. Wincenty Grodzicki, [[Mogielnica|Mogielnicy]] - ks. Kasper Grzywaczewski. Funkcję naczelnika wojskowego powiatu rawskiego i warszawskiego sprawował major (później podpułkownik) Edmund Callier, a potem dowódca dużego, ruchliwego oddziału „Dzieci Warszawy”, major (później podpułkownik) Ludwik Żychliński, były uczestnik walk na Sycylii i amerykańskiej wojny domowej (po stronie Północy). Naczelnikiem żandarmów narodowych w okręgu grójeckim i czerskim był Ludwik Białecki.

15 stycznia 1863 władze carskie podjęły decyzję nadzwyczajnego poboru młodzieży do wojska, czyli „branki”. W związku z tym Centralny Komitet Narodowy postanowił przyspieszyć wybuch powstania narodowego i wyznaczył datę rozpoczęcia działań powstańczych na noc z 22 na 23 stycznia. Równocześnie polecono, aby młodzież przed branką schroniła się w lasach i tam oczekiwała na broń.

Znaczną rolę w organizowaniu powstania w tej części dawnej [[Ziemia czerska|Ziemi Czerskiej]], która od 1867 r. zwykle wchodziła w skład [[Powiat grójecki|powiatu grójeckiego]], grał patriotyczny kler parafialny i zakonny. Grójeckie ze względu na niewielki obszar, bliskość [[Warszawa|Warszawy]], względnie dobrą sieć dróg, małe zalesienie (większe jednak niż dziś) oraz stacjonowanie 4 brygady saperów (w [[Góra Kalwaria|Górze Kalwarii]] znajdował się sztab I batalionu, w [[Grójec|Grójcu]] 3 rota, Piasecznie 1 rota, [[Tarczyn|Tarczynie]] 4 rota, [[Warka|Warce]] 2 rota, w sumie 1161 żołnierzy) nie miało dobrych warunków do dłuższych działań partyzanckich. Fakt ten zadecydował też o tym, że w pierwszym dniu powstania nie podjęto próby zdobycia [[Warka|Warki]] (3005 mieszkańców), [[Grójec|Grójca]] (3246 mieszkańców) lub [[Góra Kalwaria|Góry Kalwarii]] (2412 mieszkańców).

Walery Przyborowski twierdzi, że myślano o zdobyciu [[Grójec|Grójca]], ale nie doszło do tego, gdyż wyznaczony na dowódcę akcji Stanisław Urbankowski nie zastał powstańców na miejscu zbiórki. Z innego źródła wiadomo, że w pierwszym dniu insurekcji [[Mogielnica|Mogielnicy]] w kościele i po nabożeństwie oraz patriotycznym kazaniu, wyruszył w kierunku Grójca na czele oddziału uzbrojonego w kosy, kilka strzelb i kindżałów. Tuż za miasteczkiem, we wsi Górki urządził zasadzkę na oddział carskich saperów, którzy „wybierali” rekrutów. Po krótkiej wymianie strzałów, wobec przewagi Polaków, Rosjanie bez większych strat wycofali się w kierunku Grójca. W czasie akcji powstańcy zabili w miejscowej karczmie carskiego marudera.

Oddziały (partie) powstańcze w Grójeckiem zbierały się i organizowały z dala od miejsc stacjonowania carskich wojsk. Major Józef Śmiechowski, weteran armii Królestwa Polskiego i powstania 1830 roku, formował „swoją partię” (ok. 150 ludzi) w Woli Prażmowskiej, położonej ok. 10 km na północny wschód od Grójca. Szefem jego sztabu był [[Bronisław Ryx]], właściciel dóbr prażmowskich (Prażmów, Wola Prażmowska) oraz Pilaszkowa, położonego koło Błonia. Jazdą złożoną głównie ze szlachty i służby dworskiej z okolic Grójca, Rawy i Warki, dowodził „śmiały, energiczny, zuchwały zawadiaka” Julian Bajer, a jego podkomendnymi byli m.in.: Aleksander i Antoni Daszewscy, [[Józef Miniewski|Józef]] i [[Władysław Miniewski|Władysław Miniewscy]], Ludwik Skrzyński i Stanisław Urbanowski.

Według Stanisława Zielińskiego, Józef Śmiechowski dowiedziawszy się, że 23 stycznia z [[Grójec|Grójca]] do [[Błędów|Błędowa]] i [[Mogielnica|Mogielnicy]] wyszło 28 saperów pod dowództwem podoficerów z partią poborowych, wyruszył, aby ich odbić. Dopędziwszy kolumnę uwolnił 12 rekrutów, 2 żołnierzy wziął do niewoli, 5 ranił. W tym samym dniu (23 stycznia) ludność [[Mogielnica|Mogielnicy]], będącej własnością Józefiny hr. Zamoyskiej, na krótko wyparła Moskali z miasta, którzy rychło ponownie je zajęli. Dwa dni później (25 stycznia) podjął próbę rozbicia niewielkich sił carskich w Grójcu. Podjazd 18 kawalerzystów (m.in. Józef Miniewski), pod dowództwem Juliana Bajera, zaatakował 32 kozaków stacjonujących w mieście, z których 7 poległo, 4 zostało rannych, pozostali uciekli do Warszawy. Działania kawalerii ubezpieczała piechota ukryta we wsi [[Krobów]] pod [[Grójec|Grójcem]].

Kilka dni później oddział Śmiechowskiego przesunął się pod [[Białobrzegi]], spalił most na Pilicy i rozłożył się obozem, gdzie ćwiczył się we władaniu bronią, prowadził drobne potyczki z Rosjanami, a następnie pod Rawą połączył się z oddziałem pułkownika (potem generała) Antoniego Jeziorańskiego, liczącym 374 żołnierzy.

Organizacją oddziałów powstańczych w byłej Ziemi Czerskiej zajmował się [[Władysław Kononowicz]]‚ zdymisjonowany major armii rosyjskiej. Po przystąpieniu do powstania otrzymał awans na podpułkownika. 23 marca stoczył potyczkę pod [[Chynów|Chynowem]] z kolumną ppłka Ustiużanina, której znaczną część zmusił do wycofania się do Chynowa.

Duże obozowisko Kononowicza znajdowało się w trudno dostępnej, dobrze zamaskowanej kępie u ujścia Pilicy pod Rozniszewem, skąd prowadzono wypady m.in. na [[Warka|Warkę]] (26 kwietnia), Magnuszew (5 maja) i Rozniszew (14 maja).

W kwietniu 1863 major Hipolit Jaworski, były oficer rosyjski na Kaukazie, posługujący się pseudonimem „Drewnowski”, przy wydatnej pomocy Rządu Narodowego, w okolicach zaczął formować oddział złożony z plutonu żuawów (32 ludzi) Apolinarego Młochowskiego, 4 plutonów strzelców białych Majkowskiego, 3 plutonów jazdy, Władysława Grabowskiego i około 600 kosynierów. W końcu kwietnia oddział wyruszył z Korabiewic, zajął [[Nowe Miasto nad Pilicą|Nowe Miasto]] i po drugiej stronie Pilicy rozłożył się obozem. Po dwóch tygodniach bezczynności został zaatakowany przez Rosjan. Do planowanej bitwy pod Ulowem nie doszło; „Drewnowski”, jako ariergardę zostawił oddział bitwy z 70 strzelców i 30 żuawów pod komendą Majkowskiego, któremu nakazał odwrót, a sam porzucił oddział. Dowództwo nad powstańcami początkowo objął dowódca piechoty; Ludwik Sieniawa, potem dowódca konnicy - Władysław Grabowski, który oderwawszy się od ścigającego go nieprzyjaciela, wieczorem 17 maja przeprawił się pod [[Lechanice|Lechanicami]] na lewy brzeg rzeki, nocą dotarł pod [[Nowa Wieś|Nową Wieś]] (7 km od [[Warka|Warki]]) i zatrzymał się na nocleg. Potworne zmęczenie powstańców spowodowało, iż nie na czas opuścili wieś. O świcie 18 maja dopadły ich oddziały generała Mikołaja J. Meller-Zakomelskiego przybyłe z Warszawy; doszło do [[Bitwa pod Nową Wsią|bitwy pod Nową Wsią]], w której oddział Grabowskiego został rozbity. Udało się mu z niej wyprowadzić ok. 100 jeźdźców, 50 strzelców, łącznie z żuawami i prawie 200 kosynierów.

7 lipca 1863 oddział Grabowskiego uczestniczący w koncentracji oddziałów Ludwika Żychlińskiego w lasach załuskich (m.in. III oddział im. „Dzieci Warszawy”, w którym znajdował się też Bolesław Prus) i trębaczewskich, po konfiskacie podwód przygotowanych dla wojska carskiego w [[Przybyszew|Przybyszewie]] (6 lipca), następnego dnia zaatakował [[Białobrzegi]] i bez większych strat wycofał się. W końcu lipca 1863 do Grabowskiego dołączył konny oddział żandarmerii, utworzony przez Konstantego Sokołowskiego. 5 sierpnia stoczyły one potyczkę pod [[Tarczyn|Tarczynem]], 6 sierpnia zostali doścignięci pod Osuchowem, skąd udało się im zbiec w okolice Milanówka.

W połowie sierpnia Żychliński otrzymał od Rządu Narodowego rozkaz udanie się spod Pruszkowa na pomoc walczącym w Lubelskiem. Oddziały przeszły lasami grójeckimi i dotarły do [[Czersk|Czerska]], a następnego dnia przeprawiły się w Lubelskie. W bitwie pod Żelazną (25 sierpnia) Żychliński został ranny i musiał opuścić pole bitwy, powrócił w Grójeckie, w okolice [[Machnatka|Machnatki]]. Tu dla niego przygotowano sporo koni, a w lasach pod [[Błędów|Błędowem]] (15 km od [[Grójec|Grójca]]) znaczny arsenał broni; wszystkie te zapasy po potyczce dostały się w ręce Rosjan, którzy nieoczekiwanie nadciągnęli z [[Nowe Miasto nad Pilicą|Nowego Miasta]]; 50 nieuzbrojonych ochotników dostało się do niewoli. W końcu sierpnia Paweł Gąsowski („Pawełek”), ze 120 kawalerzystami, na rozkaz Żychlińskiego, udał się w okolice Grodziska Mazowieckiego po transport broni. Manewr ten dostrzegli Rosjanie. Gąsowski musiał się wycofać. Ścigany przez 3 szwadrony dragonów, dońców i Czerkiesów dowodzonych przez Zankisowa dotarł do wsi [[Przypki]] pod [[Tarczyn|Tarczynem]] (3 km) i tu został okrążony. W dramatycznym boju 11 powstańców poległo lub zostało rannych (30 września). W walce na białą broń odznaczyli się: przybyły z Wielkopolski rotmistrz (kapitan) Jan Gloger i Kochanowski, student Szkoły Głównej. Obaj zginęli. Większość zaatakowanych przedarła się do wsi Prace, tu szarżą zdobyła mostek obsadzony przez Rosjan, wydostała się z okrążenia, podążyła w Lubelskie i tam przebywała kilkanaście dni. W boju zginęło 20 Rosjan.

Żołnierzy poległych w Przypkach, uroczyście, z udziałem miejscowych księży, pochował w zbiorowej mogile na cmentarzu w [[Tarczyn|Tarczynie]], płk Ludwik Żychliński. Na miejscu tym stoi pomnik. Wspólna mogiła 11 powstańców spod Prac znajduje się w głównej alei cmentarza w Prażmowie. W 1905 roku [[Bronisław Ryx|Bronisław Feliks Ryx]] (1837–1914) umieścił na niej krzyż i cynkową tablicę zachowaną do dziś.

We wrześniu Żychliński rozbudował oddział „Dzieci Warszawy” i przeprowadził kilka udanych akcji, m.in. spalił koszary w [[Grójec|Grójcu]], [[Góra Kalwaria|Górze Kalwarii]] i [[Warka|Warce]]. W październiku, po zaatakowaniu 4 stacji kolei warszawsko-wiedeńskiej (Rudy Guzowskiej, Radziwiłłowa, Pruszkowa i Grodziska), obawiając się nadciągających sił rosyjskich, przeprawił się przez Pilicę. Część powstańców okrążona w lesie pod Magnuszewem wydostała się z niego, przeprawiła się wpław przez Wisłę pod Konarami. Ranny Żychliński pozostawił oddział i ukrywał się w Grójeckiem. Aresztowano go w [[Michrów|Michrowie]] (10 grudnia 1863). Fakt ten w zasadzie był równoznaczny z upadkiem organizacji wojskowej w tej części Mazowsza. Planowana przez „Pawełka” akcja odbicia Żychlińskiego nie zyskała aprobaty „Nadmillera” (ps.), nowego dowódcy oddziału im. Dzieci Warszawy.

Zimą 1863/1864 te partie powstańców, które pozostały w lasach grójeckich, nieustannie nękane przez wojska zaborcy nader często zmuszane były zmieniać miejsce postoju; kapitan Apolinary Młochowski, komendant powiatu warszawskiego i sochaczewskiego oraz Paweł Gąsowski próbowali utworzyć w Grójeckiem oddział dragonów. Powstańcy działali w rozproszonych, małych grupach. Działalność ich nie jest dotąd w pełni odtworzona. Prawdopodobnie dziełem ich było zabranie i zniszczenie ksiąg ludności w [[Boglewice|Boglewicach]], [[Borowe (gmina Mogielnica)|Borowem]], [[Chynów|Chynowie]], Czaplinie, Czaplinku, Gośniewicach, Michalczewie, [[Konary|Konarach]], [[Pilica (gmina Warka)|Pilicy]], [[Potycz|Potyczy]], [[Przybyszew|Przybyszewie]], Wodzicznie. Oddziały te zostały rozbite ostatecznie w połowie lutego 1864, w potyczkach pod [[Góra Kalwaria|Górą Kalwarią]], [[Grójec|Grójcem]], [[Mogielnica|Mogielnicą]], Piasecznem.

16 lutego 1864 w pobliżu [[Belsk Duży|Belska]] kozacy napotkali formujący się oddział Apolinarego Młochowskiego; w toku walki zginęło 40 powstańców oraz kilkudziesięciu dostało się do niewoli. Mogiła poległych, upamiętniona drewnianym krzyżem, znajduje się po prawej stronie szosy z [[Grójec|Grójca]] do [[Belsk Duży|Belska]], tuż za torami kolejki wąskotorowej.

Za sprawą organizatorów powstania, dzielnych dowódców oraz poparciu miejscowej ludności, Grójeckie, leżące w centrum Królestwa Polskiego, między dwoma potężnymi ośrodkami pacyfikacyjnymi wojsk carskich (Warszawa–Radom), walczyło aż do wiosny 1864 r. W szeregach powstańczych znajdowało się głównie zagrożone nadzwyczajną branką młode pokolenie szlachty, chłopów, mieszczan, duchowni, sporadycznie Żydzi. Za udział w walkach, dostarczanie żywności, odzieży, obuwia, koni, fałszywych dokumentów, pomoc w naprawianiu broni, udzielanie schronienia, przesyłanie poczty, werbowanie ochotników, zbieranie składek carskie sądy polowe wymierzyły mieszkańcom Grójeckiego surowe wyroki.

Na stokach carskiej cytadeli w Warszawie zawisł na szubienicy kapelan oddziału Kononowicza - kapucyn, ks. Agrypin Konarski (12 czerwca 1863). Na katorgę do twierdz, do ciężkich robót m.in. w kopalniach Syberii, do rot aresztanckich zesłani zostali np. na 20 lat: Ludwik Żychliński, Ludwik Białecki, naczelnik żandarmów narodowych na okręg grójecki i czerski; na 12 lat: Andrzej Wojciechowski z [[Warka|Warki]] (w kwietniu 1865), Wojciech Grabowski ze wsi [[Kalina]] k. [[Klonowa Wola|Klonowej Woli]]; na 10 lat: ks. Wincenty Grodzicki z Warki (10 października 1863), Wincenty Lejman, syn stolarza z Mrokowa, Walenty Sobczyński, Józef Michalski i Witalis Kucharski z [[Mogielnica|Mogielnicy]] (skazani w 1868); na 8 lat: Leopold Grzywaczewski, Jan Krawczyk, Teodor Kurnatowski i Antoni Manowiecki z Mogielnicy.

Mniejsze kary otrzymali: z [[Czersk|Czerska]] - Michał Chrustowski (4 lata), Bonifacy Szymkiewicz (3 lata), Józef Walicki (3 lata), Julian Smolaga (4 lata) z Mogielnicy (skazani w styczniu 1868).

Na osiedlenie na Syberii skazani zostali: Antoni Masłowski (lat 48) z [[Grójec|Grójca]] (walczył w oddziale Kononowicza), Teodor Zaborowski, właściciel wsi [[Zaborów]] k. Grójca, Michał Wessel, właściciel [[Gołków|Gołkowa]], ks. Kazimierz Parafiański z [[Czersk|Czerska]], Jan Frandzelkowski, wójt gminy Gołków i Głosków, Aleksander Mariański, nauczyciel z Czerska, ślusarz Wojciech Kalinowski (skazany w 1870) oraz ks. Kasper Grzywaczewski (skazany w 1875), obaj z [[Mogielnica|Mogielnicy]].

Pod zarzutem należenia do tajnej organizacji aresztowani zostali i osadzeni w więzieniu w [[Grójec|Grójcu]] i nierzadko w Cytadeli warszawskiej: z Grójca: dr [[Julian Majkowski]] (1833–1917), [[August Lewiński]], Chawier, szewc przybyły z Krakowa, Jan Hildebrandt (zm. 1866), właściciel apteki, szambelan Ludwik Brochocki, lwanicki - ziemianin z Ogrodzienic, [[Józef Manczarski]] (1845–1926) z [[Warka|Warki]], rolnik Piotr Nowicki (ur. 1844) z [[Przybyszew|Przybyszewa]]. W śledztwie nie zdołano im udowodnić winy i wypuszczono ich na wolność.

Na dłużej lub krócej w aresztach osadzeni zostali: Walenty i Ludwik Ostrowscy z [[Warka|Warki]], Józef Kwiatkowski, wójt gminy [[Boglewice]] (3 miesiące). Wysokie grzywny zapłacili: A. Domański (300 rubli), ks. Antoni Dołęgowski z [[Wilków Pierwszy|Wilkowa]], Marceli Daszewski, właściciel majątku Grabie ([[Teodorówka]]), Feliks Przyłuski, właściciel wsi Many i Suchostruga pod [[Tarczyn|Tarczynem]] (800 rubli), Tomasz Łaziński z [[Góra Kalwaria|Góry Kalwarii]] (180 rubli).

== Bibliografia ==

* Wanda Szeląg, ''Powstanie styczniowe'', [w:] ''Słownik wiedzy o Grójeckiem – zeszyt szósty'', Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 1997, s. 68-75 – na podstawie źródeł:
* „Głos Kapłana Polskiego” 1863, nr 10: 1 lipca (o powieszeniu A. Konarskiego). Przedruk: ''Prasa tajna'', cz. 1, Warszawa 1984, s. 281-283;
* Edmund Callier, ''Trzy ustępy powstania polskiego 1863–1864'', Poznań 1868, s. 76-77;
* Ludwik Żychliński, ''Pamiętnik byłego dowódcy „Dzieci Warszawy”'', Poznań 1895 s. 99, 107-108;
* Walery Przyborowski, ''Dzieje 1863 roku'', Kraków 1897, t. 1, s. 108, t. 2, s. 485;
* Stanisław Zieliński, ''Bitwy i potyczki 1863–1864'', Rapperswil 1913, s. 22, 30, 33-34, 37, 41, 42, 47, 53, 54, 70, 134, 136, 144, 151;
* Józef Nieczuja Miniewski, ''Pod komendą Józefa Śmiechowskiego'', [w:] ''Ostatnie słowa. Opowiadania i wspomnienia uczestników walki o wolność w roku 1863–1864'', [?], 1913, s. 7-10;
* ''„Dzieci Warszawy”. Dzieje oddziału kreślone przez naocznego świadka z niewydanego rękopisu'', „Słowo Polskie” (Lwów) 1913, nr 38;
* Marceli Ciemniewski, ''Dzieje miasta Warki'', Gostynin 1924, s. 135-138;
* Jerzy Maliszewski, ''Powstanie styczniowe. Notatki biograficzne uczestników ...'', Warszawa 1932, s. 5;
* Stanisław Herbst, ''Warka i okolice w powstaniach narodowych'', [w:] ''Dzieje Warki. 1321-1971'', Warszawa 1975, s. 74-81;
* Bogdan Jagiełło, ''Warka i okolice w powstaniu styczniowym'', [w:] ''Powstanie styczniowe na Zachodnim Mazowszu''. Praca zbiorowa pod red. Anny Słoniowskiej, Warszawa 1987, s. 16-37;
* Aleksander Gajewski, ''W hołdzie bohaterom powstania styczniowego'', [w:] ''Powstanie styczniowe na Zachodnim Mazowszu''. Praca zbiorowa pod red. Anny Słoniowskiej, Warszawa 1987, s. 79-81;
* Prace Mazowieckiego Ośrodka Badań Naukowych im. Stanisława Herbsta, nr 51.

[[Kategoria:Wydarzenia]]

Powstanie styczniowe - Historia wersji

Admin o 20:30, 4 sty 2025