Osadnictwo żydowskie - Historia wersji

Admin o 20:19, 8 lis 2024

2024-11-08T20:19:43Z

@@ Linia 6: / Linia 6: @@
 == Gospodarka, kultura, polityka ==
 Żydzi będący przede wszystkim ludnością miejską utrzymywali się głównie z handlu i rzemiosła. Struktura zawodowa po 1862 roku, w którym nastąpiło ich równouprawnienie, zniesienie ograniczeń osadniczych i możność nabywania nieruchomości uległa niewielkiemu zróżnicowaniu. Niektórzy z nich stali się właścicielami zakładów przemysłowych, dóbr ziemskich, a także wykonywali wolne zawody. Generalnie struktura zamożności pozostała bez zmiany. Znikoma liczba rodzin to rodziny zamożne, większość była ludnością ubogą i biedną. Wspomniane równouprawnienie spowodowało, że część uległa z czasem asymilacji i akulturacji, stając się członkami powstających na przełomie XIX i XX w. na tym terenie, wówczas nielegalnych partii politycznych, tak żydowskich, jak i polskich. Uczestniczyła również w życiu politycznym międzywojnia, popierając przede wszystkim żydowskie partie religijne i syjonistyczne. Jednak przez cały okres Żydzi pozostawali w kręgu oddziaływania gminy wyznaniowej.
 == Wspólnoty religijne ==
@@ Linia 11: / Linia 40: @@
 == Po II wojnie światowej ==
-Po II wojnie światowej pozostały znikome ślady materialnej obecności ludności żydowskiej. Wojna ta przyniosła zagładę drewnianych osiemnastowiecznych bóżnic w [[Grójec|Grójcu]] i [[Warka|Warce]], uznanych za obiekty zabytkowe. Zachował się jedynie bezstylowy dom modlitwy w [[Grójec|Grójcu]]. Na niektórych z cmentarzy żydowskich zachowały się ścięte przy ziemi fragmenty nagrobków, które informują o rzędowym lokowaniu pochówków. Wojenne losy 200 Żydów, [[Zbiorowa egzekucja Żydów grójeckich w Dębówce pod Górą Kalwarią|zamordowanych w lipcu 1943 w Dębówce koło Góry Kalwarii]], ekshumowanych i pochowanych po wojnie, upamiętnia wybudowany przy [[Cmentarz żydowski w Grójcu|cmentarzu w Grójcu]] pomnik. Na cmentarzu w Warce w 1988 r. wzniesiono ohel (grobowiec) w miejscu domniemanego pochówku cadyków wareckich, będący celem pielgrzymek chasydów z całego świata.
+Holocaust Żydów z [[Powiat grójecki|powiatu grójeckiego]] spowodował, że po II wojnie światowej z jego granic pozostały znikome ślady materialnej obecności ludności żydowskiej. Wojna ta przyniosła zagładę drewnianych osiemnastowiecznych bóżnic w [[Grójec|Grójcu]] i [[Warka|Warce]], uznanych za obiekty zabytkowe. Pozostały po nich nieliczne pamiątki materialne, które nie konserwowane popadły w ruinę, aż zniknęły, zostały rozebrane. Dotychczas sporządzone inwentaryzacje są niepełne i dziś nieaktualne.
 == Bibliografia ==
-* Adam Penkalla, ''Osadnictwo żydowskie'', [w:] ''Słownik wiedzy o Grójeckiem - zeszyt pierwszy'', Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 1993, s. 64-67 oraz [w:] ''Żydzi w Grójeckiem. Słownik: historia, kultura, gospodarka'', Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, Grójec 2007, s. 62-64 – na podstawie źródeł:
+* Adam Penkalla, ''Osadnictwo żydowskie'', [w:] ''Słownik wiedzy o Grójeckiem - zeszyt pierwszy'', Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 1993, s. 64-67 oraz [w:] ''Żydzi w Grójeckiem. Słownik: historia, kultura, gospodarka'', Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, Grójec 2007, s. 73-74 – na podstawie źródeł:
 * B. Wasiutyński, ''Ludność żydowska w Polsce w wiekach XIX i XX. Studium statystyczne'', Warszawa 1930;
 * I. B. Alterman (wyd.), [[Megilat Gritze|''Megilat Gritze'']], Tel-Aviv 1955;
@@ Linia 23: / Linia 58: @@
 * Adam Penkalla, ''Żydowskie ślady w województwie kieleckim i radomskim'', Radom 1992;
 * I. Schiper, ''Przyczynki do dziejów chasydyzmu w Polsce'', Warszawa 1992.

Admin o 19:11, 8 lis 2024

2024-11-08T19:11:35Z

← poprzednia wersja		Wersja z 21:11, 8 lis 2024
Linia 1:		Linia 1:
	'''Osadnictwo żydowskie''' na terenie Ziemi Grójeckiej rozpoczęło się w drugiej połowie XVIII wieku i trwało do II wojny światowej (Holocaust).		'''Osadnictwo żydowskie''' na terenie Ziemi Grójeckiej rozpoczęło się w drugiej połowie XVIII wieku i trwało do II wojny światowej ([[Holocaust]]).

	== Historia osadnictwa ==		== Historia osadnictwa ==
	Żydzi na terenie Mazowsza zamieszkali w okresie przedrozbiorowym. Ponieważ znaczna liczba miast miała przywilej ''de non tolerandis Judaeis'', Żydzi osiedlali się głównie we wsiach. W 1768 roku ustawa sejmowa zniosła zakaz osiedlania się ludności żydowskiej, utrzymując jedynie moc przywileju nadanego [[Warszawa\|Warszawie]]. Osadnictwu w latach 1795–1809 sprzyjała polityka władz pruskich mająca na celu przesiedlenie Żydów do miast. Stąd też, w okresie Księstwa Warszawskiego, w 1808 w [[Goszczyn\|Goszczynie]] mieszkało 67 Żydów (54,2% mieszkańców), 347 Żydów w [[Grójec\|Grójcu]] (54,2%), 208 Żydów w [[Mogielnica\|Mogielnicy]] (33,9%), w [[Tarczyn\|Tarczynie]] 126 Żydów (28,8%) i w [[Warka\|Warce]] 324 (42,7%). Zaś w 1921 r. stan liczbowy ludności żydowskiej wynosił w [[Goszczyn\|Goszczynie]] 185 Żydów (15,0% mieszkańców), [[Grójec\|Grójcu]] 4922 (58,8%), [[Mogielnica\|Mogielnicy]] 2722 (51,2%), [[Tarczyn\|Tarczynie]] 1427 (56,5%), [[Warka\|Warce]] 2176 (50,5%), oraz w [[Błędów\|Błędowie]] 815 Żydów (43,4%). W 1921 r. odsetek ludności żydowskiej miejskiej w ówczesnym [[Powiat grójecki\|powiecie grójeckim]] był jednym z wyższych w województwie warszawskim. Poza tym część tej społeczności mieszkała na terenie wsi. We wrześniu i październiku 1942 Niemcy hitlerowskie, realizując plan zagłady Żydów, przymusowo osiedliły ich w kilku gettach, będących obozami przejściowymi przed ich wysiedleniem do obozów zagłady i pracy. Część z nich zmarła w miejscach ich osiedlenia wskutek złych warunków życia, a także zginęła w masowych egzekucjach. Znikoma liczba przeżyła okres wojny. Po II wojnie światowej nie nastąpiło odrodzenie zorganizowanych form życia żydowskiego. Część Żydów zamieszkałych poza granicami Polski utworzyła związki wychodźców w poszczególnych miejscowościach (np. [[Komitet Grójeckich Żydów we Wrocławiu]]).		Żydzi na terenie Mazowsza zamieszkali w okresie przedrozbiorowym. Ponieważ znaczna liczba miast miała przywilej ''de non tolerandis Judaeis'', Żydzi osiedlali się głównie we wsiach. W 1768 roku ustawa sejmowa zniosła zakaz osiedlania się ludności żydowskiej, utrzymując jedynie moc przywileju nadanego [[Warszawa\|Warszawie]]. Osadnictwu w latach 1795–1809 sprzyjała polityka władz pruskich mająca na celu przesiedlenie Żydów do miast. Stąd też, w okresie Księstwa Warszawskiego, w 1808 w [[Goszczyn\|Goszczynie]] mieszkało 67 Żydów (54,2% mieszkańców), 347 Żydów w [[Grójec\|Grójcu]] (54,2%), 208 Żydów w [[Mogielnica\|Mogielnicy]] (33,9%), w [[Tarczyn\|Tarczynie]] 126 Żydów (28,8%) i w [[Warka\|Warce]] 324 (42,7%). Zaś w 1921 r. stan liczbowy ludności żydowskiej wynosił w [[Goszczyn\|Goszczynie]] 185 Żydów (15,0% mieszkańców), [[Grójec\|Grójcu]] 4922 (58,8%), [[Mogielnica\|Mogielnicy]] 2722 (51,2%), [[Tarczyn\|Tarczynie]] 1427 (56,5%), [[Warka\|Warce]] 2176 (50,5%), oraz w [[Błędów\|Błędowie]] 815 Żydów (43,4%). W 1921 r. odsetek ludności żydowskiej miejskiej w ówczesnym [[Powiat grójecki\|powiecie grójeckim]] był jednym z wyższych w województwie warszawskim. Poza tym część tej społeczności mieszkała na terenie wsi. We wrześniu i październiku 1942 Niemcy hitlerowskie, realizując plan [[Holocaust\|zagłady Żydów]], przymusowo osiedliły ich w kilku gettach, będących obozami przejściowymi przed ich wysiedleniem do obozów zagłady i pracy. Część z nich zmarła w miejscach ich osiedlenia wskutek złych warunków życia, a także zginęła w masowych egzekucjach. Znikoma liczba przeżyła okres wojny. Po II wojnie światowej nie nastąpiło odrodzenie zorganizowanych form życia żydowskiego. Część Żydów zamieszkałych poza granicami Polski utworzyła związki wychodźców w poszczególnych miejscowościach (ziomkostwa). Na krótko po wojnie istniały również ziomkostwa na terenie kraju, np. [[Komitet Grójeckich Żydów we Wrocławiu]].

	== Gospodarka, kultura, polityka ==		== Gospodarka, kultura, polityka ==
Linia 15:		Linia 15:
	== Bibliografia ==		== Bibliografia ==

	* Adam Penkalla, ''Osadnictwo żydowskie'', [w:] ''Słownik wiedzy o Grójeckiem - zeszyt pierwszy'', Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 1993, s. 64-67 – na podstawie źródeł:		* Adam Penkalla, ''Osadnictwo żydowskie'', [w:] ''Słownik wiedzy o Grójeckiem - zeszyt pierwszy'', Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 1993, s. 64-67 oraz [w:] ''Żydzi w Grójeckiem. Słownik: historia, kultura, gospodarka'', Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, Grójec 2007, s. 62-64 – na podstawie źródeł:
	* B. Wasiutyński, ''Ludność żydowska w Polsce w wiekach XIX i XX. Studium statystyczne'', Warszawa 1930;		* B. Wasiutyński, ''Ludność żydowska w Polsce w wiekach XIX i XX. Studium statystyczne'', Warszawa 1930;
	* I. B. Alterman (wyd.), [[Megilat Gritze\|''Megilat Gritze'']], Tel-Aviv 1955;		* I. B. Alterman (wyd.), [[Megilat Gritze\|''Megilat Gritze'']], Tel-Aviv 1955;

Admin: Utworzono nową stronę "'''Osadnictwo żydowskie''' na terenie Ziemi Grójeckiej rozpoczęło się w drugiej połowie XVIII wieku i trwało do II wojny światowej (Holocaust). == Historia osadnictwa == Żydzi na terenie Mazowsza zamieszkali w okresie przedrozbiorowym. Ponieważ znaczna liczba miast miała przywilej ''de non tolerandis Judaeis'', Żydzi osiedlali się głównie we wsiach. W 1768 roku ustawa sejmowa zniosła zakaz osiedlania się ludności żydowskiej, utrzymując jedynie…"

2024-11-08T18:50:51Z

Utworzono nową stronę "'''Osadnictwo żydowskie''' na terenie Ziemi Grójeckiej rozpoczęło się w drugiej połowie XVIII wieku i trwało do II wojny światowej (Holocaust). == Historia osadnictwa == Żydzi na terenie Mazowsza zamieszkali w okresie przedrozbiorowym. Ponieważ znaczna liczba miast miała przywilej ''de non tolerandis Judaeis'', Żydzi osiedlali się głównie we wsiach. W 1768 roku ustawa sejmowa zniosła zakaz osiedlania się ludności żydowskiej, utrzymując jedynie…"

Nowa strona

'''Osadnictwo żydowskie''' na terenie Ziemi Grójeckiej rozpoczęło się w drugiej połowie XVIII wieku i trwało do II wojny światowej (Holocaust).

== Historia osadnictwa ==
Żydzi na terenie Mazowsza zamieszkali w okresie przedrozbiorowym. Ponieważ znaczna liczba miast miała przywilej ''de non tolerandis Judaeis'', Żydzi osiedlali się głównie we wsiach. W 1768 roku ustawa sejmowa zniosła zakaz osiedlania się ludności żydowskiej, utrzymując jedynie moc przywileju nadanego [[Warszawa|Warszawie]]. Osadnictwu w latach 1795–1809 sprzyjała polityka władz pruskich mająca na celu przesiedlenie Żydów do miast. Stąd też, w okresie Księstwa Warszawskiego, w 1808 w [[Goszczyn|Goszczynie]] mieszkało 67 Żydów (54,2% mieszkańców), 347 Żydów w [[Grójec|Grójcu]] (54,2%), 208 Żydów w [[Mogielnica|Mogielnicy]] (33,9%), w [[Tarczyn|Tarczynie]] 126 Żydów (28,8%) i w [[Warka|Warce]] 324 (42,7%). Zaś w 1921 r. stan liczbowy ludności żydowskiej wynosił w [[Goszczyn|Goszczynie]] 185 Żydów (15,0% mieszkańców), [[Grójec|Grójcu]] 4922 (58,8%), [[Mogielnica|Mogielnicy]] 2722 (51,2%), [[Tarczyn|Tarczynie]] 1427 (56,5%), [[Warka|Warce]] 2176 (50,5%), oraz w [[Błędów|Błędowie]] 815 Żydów (43,4%). W 1921 r. odsetek ludności żydowskiej miejskiej w ówczesnym [[Powiat grójecki|powiecie grójeckim]] był jednym z wyższych w województwie warszawskim. Poza tym część tej społeczności mieszkała na terenie wsi. We wrześniu i październiku 1942 Niemcy hitlerowskie, realizując plan zagłady Żydów, przymusowo osiedliły ich w kilku gettach, będących obozami przejściowymi przed ich wysiedleniem do obozów zagłady i pracy. Część z nich zmarła w miejscach ich osiedlenia wskutek złych warunków życia, a także zginęła w masowych egzekucjach. Znikoma liczba przeżyła okres wojny. Po II wojnie światowej nie nastąpiło odrodzenie zorganizowanych form życia żydowskiego. Część Żydów zamieszkałych poza granicami Polski utworzyła związki wychodźców w poszczególnych miejscowościach (np. [[Komitet Grójeckich Żydów we Wrocławiu]]).

== Gospodarka, kultura, polityka ==
Żydzi będący przede wszystkim ludnością miejską utrzymywali się głównie z handlu i rzemiosła. Struktura zawodowa po 1862 roku, w którym nastąpiło ich równouprawnienie, zniesienie ograniczeń osadniczych i możność nabywania nieruchomości uległa niewielkiemu zróżnicowaniu. Niektórzy z nich stali się właścicielami zakładów przemysłowych, dóbr ziemskich, a także wykonywali wolne zawody. Generalnie struktura zamożności pozostała bez zmiany. Znikoma liczba rodzin to rodziny zamożne, większość była ludnością ubogą i biedną. Wspomniane równouprawnienie spowodowało, że część uległa z czasem asymilacji i akulturacji, stając się członkami powstających na przełomie XIX i XX w. na tym terenie, wówczas nielegalnych partii politycznych, tak żydowskich, jak i polskich. Uczestniczyła również w życiu politycznym międzywojnia, popierając przede wszystkim żydowskie partie religijne i syjonistyczne. Jednak przez cały okres Żydzi pozostawali w kręgu oddziaływania gminy wyznaniowej.

== Wspólnoty religijne ==
Pierwsze gminy wyznaniowe powstały w końcu XVIII w. w [[Grójec|Grójcu]], [[Mogielnica|Mogielnicy]], [[Tarczyn|Tarczynie]] i [[Warka|Warce]]. Wokół nich przede wszystkim było zorganizowane życie religijne i społeczne. Bóżnica, cheder, mykwa i cmentarz, wówczas charakterystyczne obiekty, określały miejsce Żydów w układzie urbanistycznym miejscowości. Wokół nich również skupiona była ludność tu mieszkająca. Stosunkowo wcześnie oddziaływał tu chasydyzm będący nowym, masowym i ostatnim wielkim rozdziałem w dziejach mistyki żydowskiej na ziemiach polskich. Zwolennicy ruchu prezentowali swe poglądy już na przełomie XVIII i XIX wieku, zaś w pierwszej połowie XIX w. w obrębie oficjalnych gmin wyznaniowych powstały wspólnoty chasydzkie, których celem były wspólne modlitwy lub studiowanie własnych nauk. Gromadziły się wokół cadyków, będących ich przywódcami religijnymi i moralnymi. Wspólnoty te były bardzo charakterystyczne dla ludności żydowskiej. Cadycy: Chaim Meir Jechiel z [[Mogielnica|Mogielnicy]] (zm. 1849), wnuk Izraela z Kozienic, Izrael Icchak Kalisz z [[Warka|Warki]] (1779–1848), umiłowany uczeń Symchy Bunema z Przysuchy, oraz jego syn Mendel z Warki (1819–1868) weszli do historii chasydyzmu jako jego współtwórcy i ideologowie.

== Po II wojnie światowej ==
Po II wojnie światowej pozostały znikome ślady materialnej obecności ludności żydowskiej. Wojna ta przyniosła zagładę drewnianych osiemnastowiecznych bóżnic w [[Grójec|Grójcu]] i [[Warka|Warce]], uznanych za obiekty zabytkowe. Zachował się jedynie bezstylowy dom modlitwy w [[Grójec|Grójcu]]. Na niektórych z cmentarzy żydowskich zachowały się ścięte przy ziemi fragmenty nagrobków, które informują o rzędowym lokowaniu pochówków. Wojenne losy 200 Żydów, [[Zbiorowa egzekucja Żydów grójeckich w Dębówce pod Górą Kalwarią|zamordowanych w lipcu 1943 w Dębówce koło Góry Kalwarii]], ekshumowanych i pochowanych po wojnie, upamiętnia wybudowany przy [[Cmentarz żydowski w Grójcu|cmentarzu w Grójcu]] pomnik. Na cmentarzu w Warce w 1988 r. wzniesiono ohel (grobowiec) w miejscu domniemanego pochówku cadyków wareckich, będący celem pielgrzymek chasydów z całego świata.

== Bibliografia ==

* Adam Penkalla, ''Osadnictwo żydowskie'', [w:] ''Słownik wiedzy o Grójeckiem - zeszyt pierwszy'', Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 1993, s. 64-67 – na podstawie źródeł:
* B. Wasiutyński, ''Ludność żydowska w Polsce w wiekach XIX i XX. Studium statystyczne'', Warszawa 1930;
* I. B. Alterman (wyd.), [[Megilat Gritze|''Megilat Gritze'']], Tel-Aviv 1955;
* A. Eisenbach, ''Mobilność terytorialna ludności żydowskiej w Królestwie Polskim'', [w:] ''Społeczeństwo Królestwa Polskiego'', Warszawa 1966, t. 2, s. 179-316;
* M. Buben, ''Opowieści chasydów'', Poznań 1986;
* Z. Targielski, ''Początki chasydyzmu na ziemi radomskiej'', „Radomir” 1987, nr 7, s. 15-32;
* Adam Penkalla, ''Żydowskie ślady w województwie kieleckim i radomskim'', Radom 1992;
* I. Schiper, ''Przyczynki do dziejów chasydyzmu w Polsce'', Warszawa 1992.