Admin: Utworzono nową stronę "'''Komitet Obywatelski Powiatu Grójeckiego''' – organizacja społeczna o charakterze samopomocowym i ratowniczym, funkcjonująca w latach 1914–1915. == Historia == Wkrótce po wybuchu wojny Królestwo Polskie pokryła sieć komitetów obywatelskich, na czele których stał Centralny Komitet Obywatelski w Warszawie. Formalnie władze rosyjskie zgodziły się na jego funkcjonowanie w dniu 11 września 1914 r. Powstające masowo na prowincji komitety lokalne dzi…"

2025-01-18T18:02:54Z

Utworzono nową stronę "'''Komitet Obywatelski Powiatu Grójeckiego''' – organizacja społeczna o charakterze samopomocowym i ratowniczym, funkcjonująca w latach 1914–1915. == Historia == Wkrótce po wybuchu wojny Królestwo Polskie pokryła sieć komitetów obywatelskich, na czele których stał Centralny Komitet Obywatelski w Warszawie. Formalnie władze rosyjskie zgodziły się na jego funkcjonowanie w dniu 11 września 1914 r. Powstające masowo na prowincji komitety lokalne dzi…"

Nowa strona

'''Komitet Obywatelski Powiatu Grójeckiego''' – organizacja społeczna o charakterze samopomocowym i ratowniczym, funkcjonująca w latach 1914–1915.

== Historia ==
Wkrótce po wybuchu wojny Królestwo Polskie pokryła sieć komitetów obywatelskich, na czele których stał Centralny Komitet Obywatelski w Warszawie. Formalnie władze rosyjskie zgodziły się na jego funkcjonowanie w dniu 11 września 1914 r. Powstające masowo na prowincji komitety lokalne dzieliły się na gminne i miejskie, nad nimi stały powiatowe, które z kolei podlegały gubernialnym. Do 1 stycznia 1915 r. działało ogółem 241 komitetów różnego szczebla, do 10 kwietnia – 507, a do początków czerwca – 554. Najszybszy rozwój tych struktur przypadał więc na pierwsze miesiące 1915 r. Wśród komitetów istniejących na początku czerwca było: komitetów gubernialnych – 9, powiatowych – 48, okręgowych – 6, gminnych – 400, miejskich – 91.

Komitety gminne składały się przeważnie z trzech do sześciu osób. Na pierwszym posiedzeniu wybierały ze swego grona prezesa, sekretarza i skarbnika. Z kolei komitety powiatowe składały się z 10-15 członków. Na niektórych terenach (tak było chociażby w [[Powiat grójecki|powiecie grójeckim]]), komitety gminne i powiatowe były bardziej liczne. Głównym zadaniem komitetów obywatelskich było niesienie pomocy i zaspokajanie potrzeb materialnych ludności w ciężkich warunkach wojennych. Miały one także czynić starania, by unormować życie gospodarcze w danym regionie. Przy organizacji pomocy żywnościowej i sanitarnej prowadzono działalność samodzielną lub współpracowano z władzami rosyjskimi. Swoje przedsięwzięcia finansowały z dobrowolnych składek ludności, ze środków otrzymywanych od różnych instytucji i organizacji (w tym również zagranicznych), z funduszów rządowych.

W komitetach powiatowych i gminnych główną rolę odgrywało ziemiaństwo i duchowieństwo katolickie. Przedstawiciele tych grup byli też najczęściej ich przewodniczącymi. Wprawdzie deklarowały one apolityczność, ale wielu ich członków było związanych z Narodową Demokracją lub Stronnictwem Polityki Realnej.

Jedną z form działalności komitetów lokalnych było uruchamianie przytułków, schronisk, ochron, tanich jadłodajni, herbaciarni, piekarni, punktów żywnościowych, sklepów i hurtowni komitetowych. Poza tym na szeroką skalę prowadzono akcję rozdawnictwa żywności, odzieży i skromnych zapomóg. Starano się także organizować pomoc lekarską i likwidować zagrożenie epidemiami. Szczególną opieką obejmowano uchodźców z terenów zniszczonych podczas działań wojennych. W wielu wypadkach konieczna była w ich przypadku pomoc bardzo wszechstronna, gdyż często nie posiadali oni żadnych środków do życia. Komitety obywatelskie sporą pomoc kierowały także w stronę rolników. Ułatwiano im zaopatrzenie się w ziarno siewne i konie. Dla potrzebujących organizowano sprzedaż paszy, drzewa budowlanego i opałowego (nieraz towary te wydawano bezpłatnie). Niektórym gospodarstwom, i to zarówno ziemiańskim jak i chłopskim, udzielano niskoprocentowych pożyczek na zakup inwentarza, narzędzi rolniczych, wynajęcie siły roboczej.

Komitety obywatelskie były tolerowane przez okupantów do jesieni 1915 r. W miejscu rozwiązanego przez Niemców Centralnego Komitetu Obywatelskiego w Warszawie powstały nowe centralne struktury samopomocowe, choć już oddzielnie dla obu okupacji. W listopadzie 1915 r. w okupacji austro-węgierskiej utworzono Główny Komitet Ratunkowy w Lublinie, a w styczniu 1916 r. w okupacji niemieckiej [[Rada Główna Opiekuńcza (1916–1920)|Radę Główną Opiekuńczą w Warszawie]].

=== Działalność komitetu powiatowego ===
Komitet Obywatelski Powiatu Grójeckiego został założony 14 października 1914 r. Już przed jego powstaniem na tym terenie działało kilka gminnych i jeden miejski komitet obywatelski. W skład Komitetu Obywatelskiego Powiatu Grójeckiego wchodzili (dane z 1915 r.):

* Władysław Leszczyński (1873–1963), ziemianin z Kopanej (prezes);
* ks. dziekan Tomasz Wieczorek, w latach 1910–1923 proboszcz parafii w [[Grójec|Grójcu]] (wiceprezes);
* W. Zienkiewicz (sekretarz);
* Stanisław Ajewski (1873–1951), adwokat (skarbnik);
* Dionizy Bagniewski;
* ks. R. Borkowski, proboszcz parafii [[Lewiczyn]] (gmina Belsk);
* [[Stanisław Czekanowski]] (1868–1963), ziemianin z [[Kośmin|Kośmina]] (gmina Kobylin, dziś Grójec), były prezes;
* Antoni Dall Trozzo jr, właściciel [[Palczew|Palczewa]] (?) k. [[Warka|Warki]],
* W. Garczyński;
* Ryszard Gerlicz;
* Kazimierz Higersberger, ziemianin z [[Trzylatków Duży|Trzylatkowa]];
* [[Henryk Hołownia]], członek [[Polska Organizacja Wojskowa|Polskiej Organizacji Wojskowej]] z [[Grójec|Grójca]];
* Witold lwanicki;
* [[Gustaw Janasz|Gustaw Adolf Janasz]] (1885–1957), ziemianin z [[Dańków|Dańkowa]];
* [[Stanisław Janasz|Stanisław Samuel Janasz]] (1882–1960), ziemianin z Dańkowa;
* Janowski;
* Wincenty Mazurkiewicz, lekarz z [[Grójec|Grójca]];
* ks. Jan Młynarski, proboszcz parafii [[Mogielnica]];
* Mikołaj Pajewski, zastępca członka [[Grójecka Komisja Szacunkowo-Rolna|Grójeckiej Komisji Szacunkowo-Rolnej]];
* ks. Stefan Rogóski (1867–?), w latach 1906–1918 proboszcz parafii [[Goszczyn]];
* ks. Szeronos;
* W. Tęczyński;
* lekarz Tomczycki z [[Grójec|Grójca]];
* ks. [[Stanisław Wilkoszewski]] (1883–1955), w latach 1914–1955 proboszcz parafii [[Przybyszew]].

Po utworzeniu struktury powiatowej zorganizowano komitety w kolejnych gminach. Przy ich zakładaniu zwracano uwagę, by każda wieś posiadała własnego opiekuna. Funkcje prezesów miejskiego i gminnych komitetów obywatelskich sprawowali:

* [[Grójec]] (komitet miejski) – ks. T. Wieczorek;
* Belsk – ks. R. Borkowski;
* Błędów – G. Janasz;
* Borowe – ks. [[Stanisław Wilkoszewski]];
* Drwalew – W. Garczyński (początkowo T. Zauskowski);
* Jasieniec – M. Pajewski;
* Kobylin – W. Iwanicki;
* Konie – ks. J. Młynarski;
* Komorniki – W. Jędrzejewski;
* Lechanice-Promna – ks. Feliks Sobolewski, proboszcz parafii [[Promna]];
* Lipie – K. Higersberger;
* Mogielnica – ks. J. Młynarski (początkowo E. Krocin);
* Nowa Wieś – D. Bagniewski;
* Rykały – ks. S. Rogóski;
* Wągrodno – W. Szymborski.

W sumie grójecki komitet obywatelski koordynował pracę 14 komitetów gminnych i jednego miejskiego (miasta [[Grójec|Grójca]]). Z powodu trudności komunikacyjnych z dużego terenu powiatu, za zgodą Centralnego Komitetu Obywatelskiego, wyodrębniono jego część i utworzono [[Komitet Obywatelski Okręgu Górno-Kalwaryjskiego]] (6 gmin i miasto [[Warka]]), który podlegał bezpośrednio warszawskiemu komitetowi gubernialnemu.

Przy grójeckim komitecie powiatowym utworzono następujące sekcje: żywnościową, sanitarną, pomocy dla zbiegów, pomocy dla rezerwistek, pożyczkową, ochron, hurtowni, jadłodajni, herbaciarni, nasienną, końską, protokołowania strat, pośrednictwa pracy, zapomogową, rozdawnictwa odzieży i straży obywatelskiej. Niektóre z nich były tworami krótkotrwałymi.

Jednym z ważniejszych przedsięwzięć podjętych przez komitety obywatelskie w powiecie była akcja zakładania ochron dla dzieci. Ogółem utworzono ich 70, w tym najwięcej (10) w gminie Komorniki. Starano się także poszerzyć istniejącą sieć szkolną. Dużą uwagę przywiązywano do opieki nad uchodźcami z sąsiednich rejonów, które ucierpiały podczas działań militarnych. W sumie przez [[powiat grójecki]] przewinęło się około 12 tysięcy takich osób. Największa grupa uchodźców przybyła z terenu powiatów: błońskiego, łowickiego, rawskiego, sochaczewskiego, a także z miasta Łodzi. Zmuszeni okolicznościami mieszkali w złych warunkach sanitarnych, nierzadko pod gołym niebem, byli niedożywieni, pozbawieni urządzeń gospodarstwa domowego, co sprzyjało chorobom zakaźnym. Poszczególne wsie i gminy starały się tym ludziom pomóc.

W ramach opieki sanitarnej w rejonie funkcjonowania komitetu powiatowego uruchomiono: 2 szpitale w [[Grójec|Grójcu]] (Blaszance) na 10 osób, [[Tarczyn|Tarczynie]] na 20 łóżek; w [[Promna|Promnie]] i [[Goszczyn|Goszczynie]] nie zdążono oddać do użytku, 3 ambulatoria (w [[Grójec|Grójcu]], [[Mogielnica|Mogielnicy]] i [[Tarczyn|Tarczynie]]) oraz 1 dom izolacyjny (w [[Grójec|Grójcu]]). Jako środek walki z chorobami zakładano herbaciarnie i stacje gorącej wody. Zbudowano także 3 studnie artezyjskie, 60 studni betonowych i łaźnię publiczną w [[Goszczyn|Goszczynie]]. Łaźnię taką zaczęto budować także w [[Błędów|Błędowie]], ale wobec rozwiązania komitetów obywatelskich, nie dokończono jej. We wszystkich wsiach przeprowadzono akcję czyszczenia ustępów, poza tym zbudowano 8 ustępów publicznych (w [[Goszczyn|Goszczynie]] – 1, [[Mogielnica|Mogielnicy]] – 3, [[Tarczyn|Tarczynie]] – 2, [[Grójec|Grójcu]] – 3). W wielu chatach chłopskich udało się zamontować lufciki, dzięki którym możliwe było regularne wietrzenie pomieszczeń. W ramach zabiegów mających na celu poprawę zdrowotności ludności przeprowadzono także masowe szczepienie przeciw ospie. Efektem podejmowanych starań było znaczne zmniejszenie liczby zachorowań i uniknięcie epidemii. Na cholerę zachorowały 2 osoby (żadna nie zmarła), na dur brzuszny – 301 (zmarły 22), na dur plamisty – 76 (zmarło 5), na czerwonkę – 55 (zmarło 6), na ospę – 349 (66 zgonów), na płonicę (szkarlatynę) – 27 (zmarło 6). Ogółem na choroby zakaźne zachorowało 911 osób, zmarło 110.

W celu poprawy aprowizacji w powiecie komitet obywatelski założył sieć kooperatyw i spółek handlowych. Jako pierwsza powstała hurtownia powiatowa w [[Grójec|Grójcu]]. Kredytu na jej założenie udzielił Centralny Komitet Obywatelski w Warszawie. Hurtowi gminne powstały w [[Jasieniec|Jasieńcu]], [[Wrociszew|Wrociszewie]], [[Tarczyn|Tarczynie]] i [[Prażmów|Prażmowie]]. Oprócz hurtowni komitety założyły także szereg sklepów spożywczych. Wśród osób, których nie było stać na zakup niezbędnych produktów, prowadzono akcję zapomogowo-żywnościową. Powstało szereg jadłodajni i herbaciarni, w których tanio lub nawet bezpłatnie, można się było posilić (2 jadłodajnie w [[Przybyszew|Przybyszewie]], jedna w [[Mogielnica|Mogielnicy]], 2 jadłodajnie i herbaciarnia w [[Tarczyn|Tarczynie]], herbaciarnia w [[Grzędy|Grzędach]], jadłodajnia i herbaciarnia w [[Grójec|Grójcu]]). Wartość zapomóg pieniężnych i w naturze wyniosła 13 tysięcy rubli, pożyczek udzielono na około 10 tysięcy rubli.

Komitety obywatelskie w [[Powiat grójecki|powiecie grójeckim]] angażowały się także w inne akcje. Zorganizowano zbiórkę zboża wśród miejscowych rolników, które przeznaczono dla rodzin zmobilizowanych do armii. Prowadzono rejestrację strat wojennych, która miała być podstawą do uzyskania odszkodowania. Z chwilą wycofania się władz rosyjskich, ważnym zadaniem było także wspomaganie procesu tworzenia rad gminnych, milicji lokalnych i sądów obywatelskich. W szeregach milicji znalazło się w sumie około 500 osób. Milicja i część struktur sądowych były tworami krótkotrwałymi i zostały wkrótce zlikwidowane przez okupanta niemieckiego.

Komitet Obywatelski Powiatu Grójeckiego i podległe mu komitety gminne i miejskie w porównaniu z innymi tego typu strukturami powiatowymi w początkowym okresie wojny, należały do najbardziej prężnych w skali Królestwa Polskiego, szczególnie na polu samopomocowym i ratowniczym.

== Bibliografia ==

* Marek Przeniosło, ''Komitet Obywatelski Powiatu Grójeckiego'', [w:] ''Słownik wiedzy o Grójeckiem – zeszyt dziesiąty'', [[Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza. Oddział w Grójcu|Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu]], 2001, s. 41-45 – na podstawie źródeł:
* Archiwum Akt Nowych w Warszawie: Centralny Komitet Obywatelski Królestwa Polskiego – Komitet Obywatelski Powiatu Grójeckiego, sygn. 2, 13, 20, 27, 30, 33, 36, 44;
* Archiwum Państwowe w Krakowie: Naczelny Komitet Narodowy, mf. 100.274;
* „Gazeta Rolnicza” 1914, nr 47/48: 27 listopada, nr 51/52: 31 grudnia 1914;
* ''Organizacja i prace komitetów obywatelskich na terenie guberni warszawskiej. Sprawozdanie Komitetu Obywatelskiego Guberni Warszawskiej'', cz. I, zebrał i opracował dr Wacław Radecki, Warszawa 1916, s. 52-77;
* Elżbieta Więckowska, ''Społeczne ogniwa opieki lekarskiej i służby sanitarnej komitetów obywatelskich Warszawy i Guberni Warszawskiej 1914–1916'', Wrocław 1992, s. 118-121.

[[Kategoria:Organizacje]]

Komitet Obywatelski Powiatu Grójeckiego - Historia wersji