Ewangelicy - Historia wersji

Admin o 15:48, 25 lip 2024

2024-07-25T15:48:27Z

← poprzednia wersja		Wersja z 17:48, 25 lip 2024
Linia 21:		Linia 21:

	== Bibliografia ==		== Bibliografia ==

			* Paweł Fijałkowski, ''Ewangelicy,'' [w:] ''Słownik wiedzy o Grójeckiem - zeszyt pierwszy'', Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 1993, s. 21–23 - na podstawie źródeł:
			* ''Pierwaja wsieobszczaja pieriepis nasielienija Rossijskoj Impierii 1897 g.'', t. 51, ''Warszawskaja gubiernija'', (b.m.w.) 1904, s. 108-109, 122-124;
			* I. Baranowski, ''Wsie holenderskie na ziemiach polskich'', „Przegląd Historyczny” t. 19: 1915, s. 68-69;
			* H. Grossman, ''Struktura społeczna i gospodarcza Księstwa Warszawskiego na podstawie spisów ludności 1808 i 1810 r.'', „Kwartalnik Statystyczny” 1925, z. 1, s. 47;
			* ''Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej''. Opracowany na podstawie wyników pierwszego powszechnego spisu ludności z dn. 30 września 1921 (...), Warszawa 1925, t. 1, s. 35-49;
			* E. Kneifel, ''Die evangelisch-augsburgischen Gemeinden in Polen 1555-1939'', München 1971, s. 31-32, 39-40, 50;
			* ''Iura Masoviae terrestria. Pomniki dawnego prawa mazowieckiego ziemskiego'', Warszawa 1973, t. 2, s. 205;
			* A. Stawarz, ''Żyrardów – narodziny społeczności 1830-1870'', Warszawa-Żyrardów 1985, s. 32.

Admin o 14:13, 4 maj 2024

2024-05-04T14:13:50Z

← poprzednia wersja		Wersja z 16:13, 4 maj 2024
Linia 4:		Linia 4:
	W XVI w. Mazowsze stanęło w obliczu reformacji: z Prus Książęcych promieniował luteranizm, z Małopolski kalwinizm i arianizm. Konfesje te nie znalazły na Mazowszu wielu zwolenników, zarówno ze względu na przywiązanie mieszkańców do Kościoła rzymskokatolickiego, jak i ograniczenia natury prawnej. W 1525 książę Janusz III bronił pod groźbą konfiskaty majątku lub kary śmierci wyznawania i propagowania luteranizmu we wszystkich miastach i wsiach Księstwa Mazowieckiego.		W XVI w. Mazowsze stanęło w obliczu reformacji: z Prus Książęcych promieniował luteranizm, z Małopolski kalwinizm i arianizm. Konfesje te nie znalazły na Mazowszu wielu zwolenników, zarówno ze względu na przywiązanie mieszkańców do Kościoła rzymskokatolickiego, jak i ograniczenia natury prawnej. W 1525 książę Janusz III bronił pod groźbą konfiskaty majątku lub kary śmierci wyznawania i propagowania luteranizmu we wszystkich miastach i wsiach Księstwa Mazowieckiego.

	W pierwszej połowie XVII wieku na Mazowszu pojawili się pierwsi ewangeliccy koloniści (luteranie i menonici), pochodzący z Pomorza, Wielkopolski lub z krajów niemieckich (1629 – Saska Kępa pod Warszawą, 1645 – Holendry Baranowskie na Ziemi Sochaczewskiej). Większa ich liczba napłynęła w drugiej połowie XVIII wieku, szczególnie po 1768, w którym sejm przywrócił dysydentom wolność wyznania i swobodę praktyk religijnych. Osadnicy – zwani holendrami lub olędrami – byli wolnymi chłopami-karczownikami, specjalizującymi się w zagospodarowywaniu obszarów leśnych lub bagiennych. Taką genezę miały m.in. osiedla luterańskie założone ok. 1790 roku na zachód od [[Błędów\|Błędowa]] ([[Chodnów]], Józefów, Kazimierz, Przyłuski). Kolonizacja nasiliła się po ~~III~~ rozbiorze Polski, w czasach pruskich (~~1795-1806~~). W 1810 w ówczesnym powiecie czerskim żyło 810 luteran i 33 kalwinów (reformowanych), którzy stanowili 2,1% mieszkańców. Ewangelickich osadników popierały również władze Królestwa Polskiego; obok rolników napływali rzemieślnicy (szewcy, murarze, cieśle) oraz pionierzy przemysłu włókienniczego (tkacze, sukiennicy, pończosznicy). W Iatach 1823-1825 powstał nieduży zakład lniarski w Grzegorzewicach pod Skułami, przekształcony następnie w manufakturę sukienniczą. W [[Błędów\|Błędowie]] założono filię fabryki w Żyrardowie. Niedaleko w Hucie Ludwikowskiej i Hucie Jeżewskiej zlokalizowano huty szkła. Wśród ewangelików znajdowali się także nieliczni ziemianie, dzierżący okoliczne dobra w [[Głuchów\|Głuchowie]], [[Nosy-Poniatki\|Nosach Poniatkach]], [[Osieczek\|Osieczku]], [[Petrykozy\|Petrykozach]], [[Sielec\|Sielcu]], [[Uleniec\|Uleńcu]] i [[Załęże Duże\|Załężu Dużym]].		W pierwszej połowie XVII wieku na Mazowszu pojawili się pierwsi ewangeliccy koloniści (luteranie i menonici), pochodzący z Pomorza, Wielkopolski lub z krajów niemieckich (1629 – Saska Kępa pod Warszawą, 1645 – Holendry Baranowskie na Ziemi Sochaczewskiej). Większa ich liczba napłynęła w drugiej połowie XVIII wieku, szczególnie po 1768, w którym sejm przywrócił dysydentom wolność wyznania i swobodę praktyk religijnych. Osadnicy – zwani holendrami lub olędrami – byli wolnymi chłopami-karczownikami, specjalizującymi się w zagospodarowywaniu obszarów leśnych lub bagiennych. Taką genezę miały m.in. osiedla luterańskie założone ok. 1790 roku na zachód od [[Błędów\|Błędowa]] ([[Chodnów]], [[Józefów (gmina Pniewy)\|Józefów]], Kazimierz, Przyłuski). Kolonizacja nasiliła się po trzecim rozbiorze Polski, w czasach pruskich (1795–1806). W 1810 w ówczesnym powiecie czerskim żyło 810 luteran i 33 kalwinów (reformowanych), którzy stanowili 2,1% mieszkańców. Ewangelickich osadników popierały również władze Królestwa Polskiego; obok rolników napływali rzemieślnicy (szewcy, murarze, cieśle) oraz pionierzy przemysłu włókienniczego (tkacze, sukiennicy, pończosznicy). W Iatach 1823-1825 powstał nieduży zakład lniarski w Grzegorzewicach pod Skułami, przekształcony następnie w manufakturę sukienniczą. W [[Błędów\|Błędowie]] założono filię fabryki w Żyrardowie. Niedaleko w Hucie Ludwikowskiej i [[Huta Jeżewska\|Hucie Jeżewskiej]] zlokalizowano huty szkła. Wśród ewangelików znajdowali się także nieliczni ziemianie, dzierżący okoliczne dobra w [[Głuchów\|Głuchowie]], [[Nosy-Poniatki\|Nosach Poniatkach]], [[Osieczek\|Osieczku]], [[Petrykozy\|Petrykozach]], [[Sielec\|Sielcu]], [[Uleniec\|Uleńcu]] i [[Załęże Duże\|Załężu Dużym]].

	Opiekę duszpasterską zapewniali tutejszym ewangelikom duchowni z Warszawy lub Iłowa pod Sochaczewem, a następnie z Rawy Mazowieckiej. W większych wsiach powstały kantoraty, składające się z domu modlitwy i szkoły, a często także cmentarza. Nabożeństwom przewodniczył kantor – nauczyciel. W 1837 powstała [[gmina ewangelicko-augsburska w Pilicy]] koło [[Warka\|Warki]], która swym zasięgiem objęła znaczną część Grójeckiego. W 1838 rozpoczęto organizowanie [[Filiał ewangelicko-augsburski w Błędowie\|filiału w Błędowie]] (należeli do niego mieszkańcy [[Grójec\|Grójca]] i 27 okolicznych wsi), z którego w 1871 wyodrębnił się [[Filiał ewangelicko-augsburski w Karolewie\|filiał w Karolewie]].		Opiekę duszpasterską zapewniali tutejszym ewangelikom duchowni z Warszawy lub Iłowa pod Sochaczewem, a następnie z Rawy Mazowieckiej. W większych wsiach powstały kantoraty, składające się z domu modlitwy i szkoły, a często także cmentarza. Nabożeństwom przewodniczył kantor – nauczyciel. W 1837 powstała [[gmina ewangelicko-augsburska w Pilicy]] koło [[Warka\|Warki]], która swym zasięgiem objęła znaczną część Grójeckiego. W 1838 rozpoczęto organizowanie [[Filiał ewangelicko-augsburski w Błędowie\|filiału w Błędowie]] (należeli do niego mieszkańcy [[Grójec\|Grójca]] i 27 okolicznych wsi), z którego w 1871 wyodrębnił się [[Filiał ewangelicko-augsburski w Karolewie\|filiał w Karolewie]].
Linia 16:		Linia 16:
	W Grójeckiem pozostały nieliczne rodziny ewangelików, nie mające swojej gminy wyznaniowej, ani też odrębnej administracji. Pozostałe po nich, a nie wywiezione do Niemiec dokumenty, przejęte zostały przez Archiwa Państwowe i lokalne Urzędy Stanu Cywilnego. Brak źródeł uniemożliwia oszacowanie liczby ewangelików zamieszkujących region w okresie powojennym.		W Grójeckiem pozostały nieliczne rodziny ewangelików, nie mające swojej gminy wyznaniowej, ani też odrębnej administracji. Pozostałe po nich, a nie wywiezione do Niemiec dokumenty, przejęte zostały przez Archiwa Państwowe i lokalne Urzędy Stanu Cywilnego. Brak źródeł uniemożliwia oszacowanie liczby ewangelików zamieszkujących region w okresie powojennym.

	W Grójcu i w regionie mieszka jeszcze wielu potomków owych kolonistów. Wtopili się w społeczność, zasymilowali i niewielu pamięta o swojej przeszłości. Wielu zapomniało języka swych przodków, wielu też nigdy go nie znało.		W [[Grójec\|Grójcu]] i w regionie mieszka jeszcze wielu potomków owych kolonistów. Wtopili się w społeczność, zasymilowali i niewielu pamięta o swojej przeszłości. Wielu zapomniało języka swych przodków, wielu też nigdy go nie znało.

	Wśród najczęściej spotykanych tu nazwisk wymienić należy te najbardziej znane: Aferi ([[Pilica (gmina Warka)\|Pilica]]), Bergemann ([[Pilica (gmina Warka)\|Pilica]]), Biehler ([[Pilica (gmina Warka)\|Pilica]]), Bitner ([[Błędów]]), Borau ([[Łaszczyn]]), Deeg ([[Dębie]]), Feler ([[Grójec]]), Gerent ([[Julianów]]), Graff ([[Pilica (gmina Warka)\|Pilica]]), Grenke ([[Grójec]]), Grossman ([[Dąbrówka]]), Hauser ([[Pilica (gmina Warka)\|Pilica]]), Held ([[Grójec]]), Hückel ([[Pniewy]]), Keller ([[Grójec]]), Kuhnke ([[Grójec]]), Kunisch ([[Grójec]]), Kunkel ([[Wilhelmów]]), Lejbrant ([[Pilica (gmina Warka)\|Pilica]]), Litke ([[Łaszczyn]]), Milke ([[Pilica (gmina Warka)\|Pilica]]), Müller ([[Wilhelmów]]), Nauman ([[Błędów]]), Schultz ([[Grójec]]), Stefan ([[Błędów]]), Stein ([[Wilhelmów]]), Stern ([[Wilhelmów]]), Stremmer ([[Petrykozy]]), Seelsorger ([[Pilica (gmina Warka)\|Pilica]]), Szyrle ([[Pilica (gmina Warka)\|Pilica]]), Wagner ([[Łaszczyn]]), Waker ([[Błędów]]), Weidknecht ([[Pilica (gmina Warka)\|Pilica]]), Wittenberg ([[Błędów]]), Wohlhübner ([[Petrykozy]]).		Wśród najczęściej spotykanych tu nazwisk wymienić należy te najbardziej znane: Aferi ([[Pilica (gmina Warka)\|Pilica]]), Bergemann ([[Pilica (gmina Warka)\|Pilica]]), Biehler ([[Pilica (gmina Warka)\|Pilica]]), Bitner ([[Błędów]]), Borau ([[Łaszczyn]]), Deeg ([[Dębie]]), Feler ([[Grójec]]), Gerent ([[Julianów]]), Graff ([[Pilica (gmina Warka)\|Pilica]]), Grenke ([[Grójec]]), Grossman ([[Dąbrówka]]), Hauser ([[Pilica (gmina Warka)\|Pilica]]), Held ([[Grójec]]), Hückel ([[Pniewy]]), Keller ([[Grójec]]), Kuhnke ([[Grójec]]), Kunisch ([[Grójec]]), Kunkel ([[Wilhelmów]]), Lejbrant ([[Pilica (gmina Warka)\|Pilica]]), Litke ([[Łaszczyn]]), Milke ([[Pilica (gmina Warka)\|Pilica]]), Müller ([[Wilhelmów]]), Nauman ([[Błędów]]), Schultz ([[Grójec]]), Stefan ([[Błędów]]), Stein ([[Wilhelmów]]), Stern ([[Wilhelmów]]), Stremmer ([[Petrykozy]]), Seelsorger ([[Pilica (gmina Warka)\|Pilica]]), Szyrle ([[Pilica (gmina Warka)\|Pilica]]), Wagner ([[Łaszczyn]]), Waker ([[Błędów]]), Weidknecht ([[Pilica (gmina Warka)\|Pilica]]), Wittenberg ([[Błędów]]), Wohlhübner ([[Petrykozy]]).

	== Bibliografia ==		== Bibliografia ==

Admin o 15:55, 27 kwi 2024

2024-04-27T15:55:40Z

← poprzednia wersja		Wersja z 17:55, 27 kwi 2024
Linia 6:		Linia 6:
	W pierwszej połowie XVII wieku na Mazowszu pojawili się pierwsi ewangeliccy koloniści (luteranie i menonici), pochodzący z Pomorza, Wielkopolski lub z krajów niemieckich (1629 – Saska Kępa pod Warszawą, 1645 – Holendry Baranowskie na Ziemi Sochaczewskiej). Większa ich liczba napłynęła w drugiej połowie XVIII wieku, szczególnie po 1768, w którym sejm przywrócił dysydentom wolność wyznania i swobodę praktyk religijnych. Osadnicy – zwani holendrami lub olędrami – byli wolnymi chłopami-karczownikami, specjalizującymi się w zagospodarowywaniu obszarów leśnych lub bagiennych. Taką genezę miały m.in. osiedla luterańskie założone ok. 1790 roku na zachód od [[Błędów\|Błędowa]] ([[Chodnów]], Józefów, Kazimierz, Przyłuski). Kolonizacja nasiliła się po III rozbiorze Polski, w czasach pruskich (1795-1806). W 1810 w ówczesnym powiecie czerskim żyło 810 luteran i 33 kalwinów (reformowanych), którzy stanowili 2,1% mieszkańców. Ewangelickich osadników popierały również władze Królestwa Polskiego; obok rolników napływali rzemieślnicy (szewcy, murarze, cieśle) oraz pionierzy przemysłu włókienniczego (tkacze, sukiennicy, pończosznicy). W Iatach 1823-1825 powstał nieduży zakład lniarski w Grzegorzewicach pod Skułami, przekształcony następnie w manufakturę sukienniczą. W [[Błędów\|Błędowie]] założono filię fabryki w Żyrardowie. Niedaleko w Hucie Ludwikowskiej i Hucie Jeżewskiej zlokalizowano huty szkła. Wśród ewangelików znajdowali się także nieliczni ziemianie, dzierżący okoliczne dobra w [[Głuchów\|Głuchowie]], [[Nosy-Poniatki\|Nosach Poniatkach]], [[Osieczek\|Osieczku]], [[Petrykozy\|Petrykozach]], [[Sielec\|Sielcu]], [[Uleniec\|Uleńcu]] i [[Załęże Duże\|Załężu Dużym]].		W pierwszej połowie XVII wieku na Mazowszu pojawili się pierwsi ewangeliccy koloniści (luteranie i menonici), pochodzący z Pomorza, Wielkopolski lub z krajów niemieckich (1629 – Saska Kępa pod Warszawą, 1645 – Holendry Baranowskie na Ziemi Sochaczewskiej). Większa ich liczba napłynęła w drugiej połowie XVIII wieku, szczególnie po 1768, w którym sejm przywrócił dysydentom wolność wyznania i swobodę praktyk religijnych. Osadnicy – zwani holendrami lub olędrami – byli wolnymi chłopami-karczownikami, specjalizującymi się w zagospodarowywaniu obszarów leśnych lub bagiennych. Taką genezę miały m.in. osiedla luterańskie założone ok. 1790 roku na zachód od [[Błędów\|Błędowa]] ([[Chodnów]], Józefów, Kazimierz, Przyłuski). Kolonizacja nasiliła się po III rozbiorze Polski, w czasach pruskich (1795-1806). W 1810 w ówczesnym powiecie czerskim żyło 810 luteran i 33 kalwinów (reformowanych), którzy stanowili 2,1% mieszkańców. Ewangelickich osadników popierały również władze Królestwa Polskiego; obok rolników napływali rzemieślnicy (szewcy, murarze, cieśle) oraz pionierzy przemysłu włókienniczego (tkacze, sukiennicy, pończosznicy). W Iatach 1823-1825 powstał nieduży zakład lniarski w Grzegorzewicach pod Skułami, przekształcony następnie w manufakturę sukienniczą. W [[Błędów\|Błędowie]] założono filię fabryki w Żyrardowie. Niedaleko w Hucie Ludwikowskiej i Hucie Jeżewskiej zlokalizowano huty szkła. Wśród ewangelików znajdowali się także nieliczni ziemianie, dzierżący okoliczne dobra w [[Głuchów\|Głuchowie]], [[Nosy-Poniatki\|Nosach Poniatkach]], [[Osieczek\|Osieczku]], [[Petrykozy\|Petrykozach]], [[Sielec\|Sielcu]], [[Uleniec\|Uleńcu]] i [[Załęże Duże\|Załężu Dużym]].

	Opiekę duszpasterską zapewniali tutejszym ewangelikom duchowni z Warszawy lub Iłowa pod Sochaczewem, a następnie z Rawy Mazowieckiej. W większych wsiach powstały kantoraty, składające się z domu modlitwy i szkoły, a często także cmentarza. Nabożeństwom przewodniczył kantor – nauczyciel. W 1837 powstała [[gmina ewangelicko-augsburska w Pilicy]] koło [[Warka\|Warki]], która swym zasięgiem objęła znaczną część Grójeckiego. W 1838 rozpoczęto organizowanie [[Filiał ewangelicko-augsburski w Błędowie\|filiału w Błędowie]] (należeli do niego mieszkańcy Grójca i 27 okolicznych wsi), z którego w 1871 wyodrębnił się [[Filiał ewangelicko-augsburski w Karolewie\|filiał w Karolewie]].		Opiekę duszpasterską zapewniali tutejszym ewangelikom duchowni z Warszawy lub Iłowa pod Sochaczewem, a następnie z Rawy Mazowieckiej. W większych wsiach powstały kantoraty, składające się z domu modlitwy i szkoły, a często także cmentarza. Nabożeństwom przewodniczył kantor – nauczyciel. W 1837 powstała [[gmina ewangelicko-augsburska w Pilicy]] koło [[Warka\|Warki]], która swym zasięgiem objęła znaczną część Grójeckiego. W 1838 rozpoczęto organizowanie [[Filiał ewangelicko-augsburski w Błędowie\|filiału w Błędowie]] (należeli do niego mieszkańcy [[Grójec\|Grójca]] i 27 okolicznych wsi), z którego w 1871 wyodrębnił się [[Filiał ewangelicko-augsburski w Karolewie\|filiał w Karolewie]].

	Ewangelicy w ogromnej większości będący z pochodzenia Niemcami, polonizowali się. Proces ten przebiegał szczególnie szybko w miastach i osiedlach fabrycznych. W Iatach sześćdziesiątych XIX w. obrzędy religijne w parafii pilickiej i filiale błędowskim odbywały się w językach niemieckim i polskim. U schyłku XIX w. na skutek represji po powstaniu styczniowym, nastąpił odwrót od polskości. W 1897 w ówczesnym [[Powiat grójecki\|powiecie grójeckim]] mieszkało 3408 luteran, 27 reformowanych i 3 baptystów. Większość uważała się za Niemców (92,4%), nieznaczną domieszkę stanowili Polacy (4,8%), Litwini i Łotysze (1,4%), Finowie (1,3%) i inni. Przedstawiciele ostatnich z wymienionych narodów byli przeważnie żołnierzami armii rosyjskiej. Umiejętność czytania i pisania posiadało 45,5% (dla porównania, wśród katolików 23,5%). W początku I wojny światowej władze rosyjskie, dotąd faworyzujące ewangelickich osadników, uznały ich za element zagrażający obronności państwa; w 1915 większość została wysiedlona w głąb Rosji, skąd powróciła w 1918. Część ewangelików po zakończeniu I wojny światowej emigrowała na Wołyń i do USA, co spowodowało znaczny spadek urodzeń.		Ewangelicy w ogromnej większości będący z pochodzenia Niemcami, polonizowali się. Proces ten przebiegał szczególnie szybko w miastach i osiedlach fabrycznych. W Iatach sześćdziesiątych XIX w. obrzędy religijne w parafii pilickiej i filiale błędowskim odbywały się w językach niemieckim i polskim. U schyłku XIX w. na skutek represji po powstaniu styczniowym, nastąpił odwrót od polskości. W 1897 w ówczesnym [[Powiat grójecki\|powiecie grójeckim]] mieszkało 3408 luteran, 27 reformowanych i 3 baptystów. Większość uważała się za Niemców (92,4%), nieznaczną domieszkę stanowili Polacy (4,8%), Litwini i Łotysze (1,4%), Finowie (1,3%) i inni. Przedstawiciele ostatnich z wymienionych narodów byli przeważnie żołnierzami armii rosyjskiej. Umiejętność czytania i pisania posiadało 45,5% (dla porównania, wśród katolików 23,5%). W początku I wojny światowej władze rosyjskie, dotąd faworyzujące ewangelickich osadników, uznały ich za element zagrażający obronności państwa; w 1915 większość została wysiedlona w głąb Rosji, skąd powróciła w 1918. Część ewangelików po zakończeniu I wojny światowej emigrowała na Wołyń i do USA, co spowodowało znaczny spadek urodzeń.
Linia 18:		Linia 18:
	W Grójcu i w regionie mieszka jeszcze wielu potomków owych kolonistów. Wtopili się w społeczność, zasymilowali i niewielu pamięta o swojej przeszłości. Wielu zapomniało języka swych przodków, wielu też nigdy go nie znało.		W Grójcu i w regionie mieszka jeszcze wielu potomków owych kolonistów. Wtopili się w społeczność, zasymilowali i niewielu pamięta o swojej przeszłości. Wielu zapomniało języka swych przodków, wielu też nigdy go nie znało.

	Wśród najczęściej spotykanych tu nazwisk wymienić należy te najbardziej znane: Aferi ([[Pilica (gmina Warka)\|Pilica]]), Bergemann ([[Pilica (gmina Warka)\|Pilica]]), Biehler ([[Pilica (gmina Warka)\|Pilica]]), Bitner ([[Błędów]]), Borau ([[Łaszczyn]]), Deeg ([[Dębie]]), Feler ([[Grójec]]), Gerent ([[Julianów]]), Graff ([[Pilica (gmina Warka)\|Pilica]]), Grenke ([[Grójec]]), Grossman ([[Dąbrówka]]), Hauser ([[Pilica (gmina Warka)\|Pilica]]), Held ([[Grójec]]), Hückel ([[Pniewy]]), Keller ([[Grójec]]), Kuhnke ([[Grójec]]), Kunisch ([[Grójec]]), Kunkel ([[Wilhelmów]]), Lejbrant ([[Pilica (gmina Warka)\|Pilica]]), Litke ([[Łaszczyn]]), Milke ([[Pilica (gmina Warka)\|Pilica]]), Müller ([[Wilhelmów]]), Nauman ([[Błędów]]), Schultz ([[Grójec]]), Stefan (Błędów), Stein ([[Wilhelmów]]), Stern ([[Wilhelmów]]), Stremmer ([[Petrykozy]]), Seelsorger ([[Pilica (gmina Warka)\|Pilica]]), Szyrle ([[Pilica (gmina Warka)\|Pilica]]), Wagner ([[Łaszczyn]]), Waker ([[Błędów]]), Weidknecht ([[Pilica (gmina Warka)\|Pilica]]), Wittenberg ([[Błędów]]), Wohlhübner ([[Petrykozy]]).		Wśród najczęściej spotykanych tu nazwisk wymienić należy te najbardziej znane: Aferi ([[Pilica (gmina Warka)\|Pilica]]), Bergemann ([[Pilica (gmina Warka)\|Pilica]]), Biehler ([[Pilica (gmina Warka)\|Pilica]]), Bitner ([[Błędów]]), Borau ([[Łaszczyn]]), Deeg ([[Dębie]]), Feler ([[Grójec]]), Gerent ([[Julianów]]), Graff ([[Pilica (gmina Warka)\|Pilica]]), Grenke ([[Grójec]]), Grossman ([[Dąbrówka]]), Hauser ([[Pilica (gmina Warka)\|Pilica]]), Held ([[Grójec]]), Hückel ([[Pniewy]]), Keller ([[Grójec]]), Kuhnke ([[Grójec]]), Kunisch ([[Grójec]]), Kunkel ([[Wilhelmów]]), Lejbrant ([[Pilica (gmina Warka)\|Pilica]]), Litke ([[Łaszczyn]]), Milke ([[Pilica (gmina Warka)\|Pilica]]), Müller ([[Wilhelmów]]), Nauman ([[Błędów]]), Schultz ([[Grójec]]), Stefan ([[Błędów]]), Stein ([[Wilhelmów]]), Stern ([[Wilhelmów]]), Stremmer ([[Petrykozy]]), Seelsorger ([[Pilica (gmina Warka)\|Pilica]]), Szyrle ([[Pilica (gmina Warka)\|Pilica]]), Wagner ([[Łaszczyn]]), Waker ([[Błędów]]), Weidknecht ([[Pilica (gmina Warka)\|Pilica]]), Wittenberg ([[Błędów]]), Wohlhübner ([[Petrykozy]]).

	== Bibliografia ==		== Bibliografia ==

Admin: Utworzono nową stronę "'''Ewangelicy na Ziemi Grójeckiej''' zamieszkiwali od końca XVIII wieku do II wojny światowej, kiedy to znaczna część ewangelików opuściła Grójeckie. Obecnie w regionie pozostały jedynie nieliczne rodziny ewangelików, nie mające swojej gminy wyznaniowej, ani też odrębnej administracji. Potomkowie wraz z kolejnymi pokoleniami wtopili się w lokalną społeczność, zasymilowali i niewielu pamięta o swojej tożsamości kulturowej i religijnej. == His…"

2024-04-27T15:50:25Z

Utworzono nową stronę "'''Ewangelicy na Ziemi Grójeckiej''' zamieszkiwali od końca XVIII wieku do II wojny światowej, kiedy to znaczna część ewangelików opuściła Grójeckie. Obecnie w regionie pozostały jedynie nieliczne rodziny ewangelików, nie mające swojej gminy wyznaniowej, ani też odrębnej administracji. Potomkowie wraz z kolejnymi pokoleniami wtopili się w lokalną społeczność, zasymilowali i niewielu pamięta o swojej tożsamości kulturowej i religijnej. == His…"

Nowa strona

'''Ewangelicy na Ziemi Grójeckiej''' zamieszkiwali od końca XVIII wieku do II wojny światowej, kiedy to znaczna część ewangelików opuściła Grójeckie. Obecnie w regionie pozostały jedynie nieliczne rodziny ewangelików, nie mające swojej gminy wyznaniowej, ani też odrębnej administracji. Potomkowie wraz z kolejnymi pokoleniami wtopili się w lokalną społeczność, zasymilowali i niewielu pamięta o swojej tożsamości kulturowej i religijnej.

== Historia ==
W XVI w. Mazowsze stanęło w obliczu reformacji: z Prus Książęcych promieniował luteranizm, z Małopolski kalwinizm i arianizm. Konfesje te nie znalazły na Mazowszu wielu zwolenników, zarówno ze względu na przywiązanie mieszkańców do Kościoła rzymskokatolickiego, jak i ograniczenia natury prawnej. W 1525 książę Janusz III bronił pod groźbą konfiskaty majątku lub kary śmierci wyznawania i propagowania luteranizmu we wszystkich miastach i wsiach Księstwa Mazowieckiego.

W pierwszej połowie XVII wieku na Mazowszu pojawili się pierwsi ewangeliccy koloniści (luteranie i menonici), pochodzący z Pomorza, Wielkopolski lub z krajów niemieckich (1629 – Saska Kępa pod Warszawą, 1645 – Holendry Baranowskie na Ziemi Sochaczewskiej). Większa ich liczba napłynęła w drugiej połowie XVIII wieku, szczególnie po 1768, w którym sejm przywrócił dysydentom wolność wyznania i swobodę praktyk religijnych. Osadnicy – zwani holendrami lub olędrami – byli wolnymi chłopami-karczownikami, specjalizującymi się w zagospodarowywaniu obszarów leśnych lub bagiennych. Taką genezę miały m.in. osiedla luterańskie założone ok. 1790 roku na zachód od [[Błędów|Błędowa]] ([[Chodnów]], Józefów, Kazimierz, Przyłuski). Kolonizacja nasiliła się po III rozbiorze Polski, w czasach pruskich (1795-1806). W 1810 w ówczesnym powiecie czerskim żyło 810 luteran i 33 kalwinów (reformowanych), którzy stanowili 2,1% mieszkańców. Ewangelickich osadników popierały również władze Królestwa Polskiego; obok rolników napływali rzemieślnicy (szewcy, murarze, cieśle) oraz pionierzy przemysłu włókienniczego (tkacze, sukiennicy, pończosznicy). W Iatach 1823-1825 powstał nieduży zakład lniarski w Grzegorzewicach pod Skułami, przekształcony następnie w manufakturę sukienniczą. W [[Błędów|Błędowie]] założono filię fabryki w Żyrardowie. Niedaleko w Hucie Ludwikowskiej i Hucie Jeżewskiej zlokalizowano huty szkła. Wśród ewangelików znajdowali się także nieliczni ziemianie, dzierżący okoliczne dobra w [[Głuchów|Głuchowie]], [[Nosy-Poniatki|Nosach Poniatkach]], [[Osieczek|Osieczku]], [[Petrykozy|Petrykozach]], [[Sielec|Sielcu]], [[Uleniec|Uleńcu]] i [[Załęże Duże|Załężu Dużym]].

Opiekę duszpasterską zapewniali tutejszym ewangelikom duchowni z Warszawy lub Iłowa pod Sochaczewem, a następnie z Rawy Mazowieckiej. W większych wsiach powstały kantoraty, składające się z domu modlitwy i szkoły, a często także cmentarza. Nabożeństwom przewodniczył kantor – nauczyciel. W 1837 powstała [[gmina ewangelicko-augsburska w Pilicy]] koło [[Warka|Warki]], która swym zasięgiem objęła znaczną część Grójeckiego. W 1838 rozpoczęto organizowanie [[Filiał ewangelicko-augsburski w Błędowie|filiału w Błędowie]] (należeli do niego mieszkańcy Grójca i 27 okolicznych wsi), z którego w 1871 wyodrębnił się [[Filiał ewangelicko-augsburski w Karolewie|filiał w Karolewie]].

Ewangelicy w ogromnej większości będący z pochodzenia Niemcami, polonizowali się. Proces ten przebiegał szczególnie szybko w miastach i osiedlach fabrycznych. W Iatach sześćdziesiątych XIX w. obrzędy religijne w parafii pilickiej i filiale błędowskim odbywały się w językach niemieckim i polskim. U schyłku XIX w. na skutek represji po powstaniu styczniowym, nastąpił odwrót od polskości. W 1897 w ówczesnym [[Powiat grójecki|powiecie grójeckim]] mieszkało 3408 luteran, 27 reformowanych i 3 baptystów. Większość uważała się za Niemców (92,4%), nieznaczną domieszkę stanowili Polacy (4,8%), Litwini i Łotysze (1,4%), Finowie (1,3%) i inni. Przedstawiciele ostatnich z wymienionych narodów byli przeważnie żołnierzami armii rosyjskiej. Umiejętność czytania i pisania posiadało 45,5% (dla porównania, wśród katolików 23,5%). W początku I wojny światowej władze rosyjskie, dotąd faworyzujące ewangelickich osadników, uznały ich za element zagrażający obronności państwa; w 1915 większość została wysiedlona w głąb Rosji, skąd powróciła w 1918. Część ewangelików po zakończeniu I wojny światowej emigrowała na Wołyń i do USA, co spowodowało znaczny spadek urodzeń.

W 1921 w [[Powiat grójecki|powiecie grójeckim]] żyło 2612 ewangelików (2,1% mieszkańców), z czego większość w gminach: [[Gmina Błędów|Błędów]], [[Gmina Czersk|Czersk]], [[Gmina Drwalew|Drwalew]], [[Gmina Kąty|Kąty]], [[Gmina Konary|Konary]], [[Gmina Konie|Konie]], [[Gmina Nowa Wieś|Nowa Wieś]] oraz w miastach [[Góra Kalwaria]] i [[Warka]]. Zaledwie 7,7% deklarowało narodowość niemiecką. W latach trzydziestych, pod wpływem przemian zachodzących w Niemczech, wśród ludności ewangelickiej narastały sympatie proniemieckie.

We wrześniu 1939 władze polskie internowały osoby podejrzewane o sprzyjanie hitlerowskiemu agresorowi: wielu ewangelików zostało skierowanych do Berezy Kartuskiej, skąd powrócili po zakończeniu działań wojennych; znaczna część podpisała volkslistę. Latem 1944 władze okupacyjne zarządziły ewakuację ludności niemieckiej na zachód; pozostali opuścili Grójeckie w 1945. [[Gmina ewangelicko-augsburska w Pilicy|Parafia w Pilicy]] oraz [[Filiał ewangelicko-augsburski w Karolewie|filiały w Błędowie]] i [[Filiał ewangelicko-augsburski w Karolewie|Karolewie]] przestały istnieć.

W Grójeckiem pozostały nieliczne rodziny ewangelików, nie mające swojej gminy wyznaniowej, ani też odrębnej administracji. Pozostałe po nich, a nie wywiezione do Niemiec dokumenty, przejęte zostały przez Archiwa Państwowe i lokalne Urzędy Stanu Cywilnego. Brak źródeł uniemożliwia oszacowanie liczby ewangelików zamieszkujących region w okresie powojennym.

W Grójcu i w regionie mieszka jeszcze wielu potomków owych kolonistów. Wtopili się w społeczność, zasymilowali i niewielu pamięta o swojej przeszłości. Wielu zapomniało języka swych przodków, wielu też nigdy go nie znało.

Wśród najczęściej spotykanych tu nazwisk wymienić należy te najbardziej znane: Aferi ([[Pilica (gmina Warka)|Pilica]]), Bergemann ([[Pilica (gmina Warka)|Pilica]]), Biehler ([[Pilica (gmina Warka)|Pilica]]), Bitner ([[Błędów]]), Borau ([[Łaszczyn]]), Deeg ([[Dębie]]), Feler ([[Grójec]]), Gerent ([[Julianów]]), Graff ([[Pilica (gmina Warka)|Pilica]]), Grenke ([[Grójec]]), Grossman ([[Dąbrówka]]), Hauser ([[Pilica (gmina Warka)|Pilica]]), Held ([[Grójec]]), Hückel ([[Pniewy]]), Keller ([[Grójec]]), Kuhnke ([[Grójec]]), Kunisch ([[Grójec]]), Kunkel ([[Wilhelmów]]), Lejbrant ([[Pilica (gmina Warka)|Pilica]]), Litke ([[Łaszczyn]]), Milke ([[Pilica (gmina Warka)|Pilica]]), Müller ([[Wilhelmów]]), Nauman ([[Błędów]]), Schultz ([[Grójec]]), Stefan (Błędów), Stein ([[Wilhelmów]]), Stern ([[Wilhelmów]]), Stremmer ([[Petrykozy]]), Seelsorger ([[Pilica (gmina Warka)|Pilica]]), Szyrle ([[Pilica (gmina Warka)|Pilica]]), Wagner ([[Łaszczyn]]), Waker ([[Błędów]]), Weidknecht ([[Pilica (gmina Warka)|Pilica]]), Wittenberg ([[Błędów]]), Wohlhübner ([[Petrykozy]]).

== Bibliografia ==