Chedery - Historia wersji

Admin o 22:56, 18 sty 2025

2025-01-18T22:56:01Z

← poprzednia wersja		Wersja z 00:56, 19 sty 2025
Linia 4:		Linia 4:
	W Grójeckiem Żydzi w większej liczbie zaczęli się osiedlać podczas zaboru pruskiego (1795–1809) i odtąd zaczął się rozwój chederów. Z Akt Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych i Policji<ref>Archiwum Główne Akt Dawnych, sygn. 815, vol. V.</ref> wiemy, że w 1820 r. w [[Góra Kalwaria\|Górze Kalwarii]] istniała szkoła żydowska przy ul. Pijarskiej 39. J. T. Lubomirski ustalił, że w [[Grójec\|Grójcu]] placówka taka istniała w 1821. Ze spisu sporządzonego w grudniu 1917 r. wynika, że do szkół z języka jidysz w Grójeckiem uczęszczało 72 dzieci.		W Grójeckiem Żydzi w większej liczbie zaczęli się osiedlać podczas zaboru pruskiego (1795–1809) i odtąd zaczął się rozwój chederów. Z Akt Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych i Policji<ref>Archiwum Główne Akt Dawnych, sygn. 815, vol. V.</ref> wiemy, że w 1820 r. w [[Góra Kalwaria\|Górze Kalwarii]] istniała szkoła żydowska przy ul. Pijarskiej 39. J. T. Lubomirski ustalił, że w [[Grójec\|Grójcu]] placówka taka istniała w 1821. Ze spisu sporządzonego w grudniu 1917 r. wynika, że do szkół z języka jidysz w Grójeckiem uczęszczało 72 dzieci.

	W roku 1921 w [[Powiat grójecki\|powiecie grójeckim]] mieszkało 106 511 osób, w tym 16 379 (12,9%) Żydów. Ze sprawozdania Rady Szkolnej Powiatowej za rok II i III działalności, tzn. od 1 lipca 1919 do 30 czerwca 1921 wynika, że wówczas w Grójeckiem funkcjonowało 47 chederów: w [[Błędów\|Błędowie]] – 3, [[Goszczyn\|Goszczynie]] – 2, [[Góra Kalwaria\|Górze Kalwarii]] – 4, [[Grójec\|Grójcu]] – 15, [[Mogielnica\|Mogielnicy]] – 11, [[Tarczyn\|Tarczynie]] – 5, [[Warka\|Warce]] – 7. Nie ma pewności czy w sprawozdaniu zamieszczono ścisłe, pełne dane. Rejestracja chederów zawsze natrafiała na bierny opór żydowskiej społeczności ortodoksyjnej. Mełamedzi nie zawsze byli skłonni zarejestrować swoją działalność, którą zazwyczaj prowadzili we własnych mieszkaniach. Na razie nie wiemy czy te zarejestrowane w latach 1919–1921 miały charakter tradycyjny, czy zreformowany. Z dokumentów gminy Mogielnica wynika, że w mieście tym znajdowały się one przy ul. Rynek (4), Dziarnowskiej (2), Krzyżowej, plac Dół. Mieściły się w wynajętych, nędznych, drewnianych ruderach, nie były poddane nadzorowi. Część dzieci uczęszczała do polskich szkół publicznych, rzadziej do szkół zorganizowanych przez żydowskie stowarzyszenia oświatowo-kulturalne. Dotychczas wiemy o istnieniu kilku takich placówek: [[~~Żydowska~~ Siedmioklasowa Szkoła Powszechna „Tarbut” w Mogielnicy\|Żydowskiej Siedmioklasowej Szkole Powszechnej „Tarbut” w Mogielnicy]], [[Szkoła Ortodoksyjna Żydowska ~~Bejs-Jakow~~ w Mogielnicy\|Szkole Ortodoksyjnej Żydowskiej ~~Bejs-Jakow~~ w Mogielnicy]] oraz w [[Grójec\|Grójcu]]: [[Żydowska Szkoła Religijna „Bejs Jakow” w Grójcu\|Żydowskiej Szkole Religijnej Bejs-Jakow]] i [[Publiczna Szkoła Powszechna nr 2 w Grójcu\|Publicznej Szkole Powszechnej nr 2]]. Ile chederów funkcjonowało w latach 1922–1939 na razie nie udało się ustalić.		W roku 1921 w [[Powiat grójecki\|powiecie grójeckim]] mieszkało 106 511 osób, w tym 16 379 (12,9%) Żydów. Ze sprawozdania Rady Szkolnej Powiatowej za rok II i III działalności, tzn. od 1 lipca 1919 do 30 czerwca 1921 wynika, że wówczas w Grójeckiem funkcjonowało 47 chederów: w [[Błędów\|Błędowie]] – 3, [[Goszczyn\|Goszczynie]] – 2, [[Góra Kalwaria\|Górze Kalwarii]] – 4, [[Grójec\|Grójcu]] – 15, [[Mogielnica\|Mogielnicy]] – 11, [[Tarczyn\|Tarczynie]] – 5, [[Warka\|Warce]] – 7. Nie ma pewności czy w sprawozdaniu zamieszczono ścisłe, pełne dane. Rejestracja chederów zawsze natrafiała na bierny opór żydowskiej społeczności ortodoksyjnej. Mełamedzi nie zawsze byli skłonni zarejestrować swoją działalność, którą zazwyczaj prowadzili we własnych mieszkaniach. Na razie nie wiemy czy te zarejestrowane w latach 1919–1921 miały charakter tradycyjny, czy zreformowany. Z dokumentów gminy Mogielnica wynika, że w mieście tym znajdowały się one przy ul. Rynek (4), Dziarnowskiej (2), Krzyżowej, plac Dół. Mieściły się w wynajętych, nędznych, drewnianych ruderach, nie były poddane nadzorowi. Część dzieci uczęszczała do polskich szkół publicznych, rzadziej do szkół zorganizowanych przez żydowskie stowarzyszenia oświatowo-kulturalne. Dotychczas wiemy o istnieniu kilku takich placówek: [[Siedmioklasowa Szkoła Powszechna „Tarbut” w Mogielnicy\|Żydowskiej Siedmioklasowej Szkole Powszechnej „Tarbut” w Mogielnicy]], [[Szkoła Ortodoksyjna Żydowska „Bejs Jakow” w Mogielnicy\|Szkole Ortodoksyjnej Żydowskiej „Bejs Jakow” w Mogielnicy]] oraz w [[Grójec\|Grójcu]]: [[Żydowska Szkoła Religijna „Bejs Jakow” w Grójcu\|Żydowskiej Szkole Religijnej Bejs-Jakow]] i [[Publiczna Szkoła Powszechna nr 2 w Grójcu\|Publicznej Szkole Powszechnej nr 2]]. Ile chederów funkcjonowało w latach 1922–1939 na razie nie udało się ustalić.

	W międzywojniu tradycyjny cheder w zasadzie zaniknął, zastąpiono go zreformowanym, tzn. takim, w którym stosując się do wytycznych Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, uczono też przedmiotów świeckich takich jak np. język polski, arytmetyka. Po roku 1918 władze odrodzonej Rzeczypospolitej, na wniosek powstałej w roku 1916 żydowskiej partii politycznej Związek Izraela ([[Agudas Isroel]]), dopuściły możliwość uznania uczęszczania do zreformowanego chederu jako równoznaczny ze spełnianiem obowiązku szkolnego. W 1935 roku warunki zaostrzono. Absolwenci chederów i talmud-tor mogli kontynuować naukę w jesziwach, tzn. w swego rodzaju seminariach talmudycznych oraz w bet hami-draszach (domach nauki, w których studiowali dorośli), kształcących rabinów (duchownych), sędziów religijnych, nauczycieli religii. Działalność ich długo nie była rejestrowana, dlatego nie sposób dziś odtworzyć wczesnych dziejów szkolnictwa żydowskiego.		W międzywojniu tradycyjny cheder w zasadzie zaniknął, zastąpiono go zreformowanym, tzn. takim, w którym stosując się do wytycznych Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, uczono też przedmiotów świeckich takich jak np. język polski, arytmetyka. Po roku 1918 władze odrodzonej Rzeczypospolitej, na wniosek powstałej w roku 1916 żydowskiej partii politycznej Związek Izraela ([[Agudas Isroel]]), dopuściły możliwość uznania uczęszczania do zreformowanego chederu jako równoznaczny ze spełnianiem obowiązku szkolnego. W 1935 roku warunki zaostrzono. Absolwenci chederów i talmud-tor mogli kontynuować naukę w jesziwach, tzn. w swego rodzaju seminariach talmudycznych oraz w bet hami-draszach (domach nauki, w których studiowali dorośli), kształcących rabinów (duchownych), sędziów religijnych, nauczycieli religii. Działalność ich długo nie była rejestrowana, dlatego nie sposób dziś odtworzyć wczesnych dziejów szkolnictwa żydowskiego.
Linia 15:		Linia 15:
	== Bibliografia ==		== Bibliografia ==

	* [[Wanda Szeląg]], ''Chedery'', [w:] ''Żydzi w Grójeckiem. Słownik: historia, kultura, gospodarka'', Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, Grójec 2007, s. 20-21 – na podstawie źródeł:		* [[Wanda Szeląg]], ''Chedery'', [w:] ''Żydzi w Grójeckiem. Słownik: historia, kultura, gospodarka'', [[Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza. Oddział w Grójcu\|Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu]], Grójec 2007, s. 20-21 – na podstawie źródeł:

	* Archiwum Państwowe miasta stołecznego Warszawy – oddział Grodzisk Mazowiecki: Akta miasta Góry Kalwarii sygn. I, Sprawozdanie Rady Szkolnej Powiatowej za rok II i III (od 1 lipca 1919 do 30 czerwca 1921); „Akta Magistratu Miasta Mogielnicy”, zespół „O szkołach”, sygn. 223, s. 8; 321, s. 25;		* Archiwum Państwowe miasta stołecznego Warszawy – oddział Grodzisk Mazowiecki: Akta miasta Góry Kalwarii sygn. I, Sprawozdanie Rady Szkolnej Powiatowej za rok II i III (od 1 lipca 1919 do 30 czerwca 1921); „Akta Magistratu Miasta Mogielnicy”, zespół „O szkołach”, sygn. 223, s. 8; 321, s. 25;

Admin o 22:10, 9 sty 2025

2025-01-09T22:10:37Z

← poprzednia wersja		Wersja z 00:10, 10 sty 2025
Linia 4:		Linia 4:
	W Grójeckiem Żydzi w większej liczbie zaczęli się osiedlać podczas zaboru pruskiego (1795–1809) i odtąd zaczął się rozwój chederów. Z Akt Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych i Policji<ref>Archiwum Główne Akt Dawnych, sygn. 815, vol. V.</ref> wiemy, że w 1820 r. w [[Góra Kalwaria\|Górze Kalwarii]] istniała szkoła żydowska przy ul. Pijarskiej 39. J. T. Lubomirski ustalił, że w [[Grójec\|Grójcu]] placówka taka istniała w 1821. Ze spisu sporządzonego w grudniu 1917 r. wynika, że do szkół z języka jidysz w Grójeckiem uczęszczało 72 dzieci.		W Grójeckiem Żydzi w większej liczbie zaczęli się osiedlać podczas zaboru pruskiego (1795–1809) i odtąd zaczął się rozwój chederów. Z Akt Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych i Policji<ref>Archiwum Główne Akt Dawnych, sygn. 815, vol. V.</ref> wiemy, że w 1820 r. w [[Góra Kalwaria\|Górze Kalwarii]] istniała szkoła żydowska przy ul. Pijarskiej 39. J. T. Lubomirski ustalił, że w [[Grójec\|Grójcu]] placówka taka istniała w 1821. Ze spisu sporządzonego w grudniu 1917 r. wynika, że do szkół z języka jidysz w Grójeckiem uczęszczało 72 dzieci.

	W roku 1921 w [[Powiat grójecki\|powiecie grójeckim]] mieszkało 106 511 osób, w tym 16 379 (12,9%) Żydów. Ze sprawozdania Rady Szkolnej Powiatowej za rok II i III działalności, tzn. od 1 lipca 1919 do 30 czerwca 1921 wynika, że wówczas w Grójeckiem funkcjonowało 47 chederów: w [[Błędów\|Błędowie]] – 3, [[Goszczyn\|Goszczynie]] – 2, [[Góra Kalwaria\|Górze Kalwarii]] – 4, [[Grójec\|Grójcu]] – 15, [[Mogielnica\|Mogielnicy]] – 11, [[Tarczyn\|Tarczynie]] – 5, [[Warka\|Warce]] – 7. Nie ma pewności czy w sprawozdaniu zamieszczono ścisłe, pełne dane. Rejestracja chederów zawsze natrafiała na bierny opór żydowskiej społeczności ortodoksyjnej. Mełamedzi nie zawsze byli skłonni zarejestrować swoją działalność, którą zazwyczaj prowadzili we własnych mieszkaniach. Na razie nie wiemy czy te zarejestrowane w latach 1919–1921 miały charakter tradycyjny, czy zreformowany. Z dokumentów gminy Mogielnica wynika, że w mieście tym znajdowały się one przy ul. Rynek (4), Dziarnowskiej (2), Krzyżowej, plac Dół. Mieściły się w wynajętych, nędznych, drewnianych ruderach, nie były poddane nadzorowi. Część dzieci uczęszczała do polskich szkół publicznych, rzadziej do szkół zorganizowanych przez żydowskie stowarzyszenia oświatowo-kulturalne. Dotychczas wiemy o istnieniu kilku takich placówek: [[Żydowska Siedmioklasowa Szkoła Powszechna „Tarbut” w Mogielnicy\|Żydowskiej Siedmioklasowej Szkole Powszechnej „Tarbut” w Mogielnicy]], [[Szkoła Ortodoksyjna Żydowska Bejs-Jakow w Mogielnicy\|Szkole Ortodoksyjnej Żydowskiej Bejs-Jakow w Mogielnicy]] oraz w [[Grójec\|Grójcu]]: [[Żydowska Szkoła Religijna „Bejs Jakow” w Grójcu\|Żydowskiej Szkole Religijnej Bejs-Jakow]] i [[Publiczna Szkoła ~~Żydowska~~ nr 2 w Grójcu\|Publicznej Szkole ~~Żydowskiej~~ nr 2]]. Ile chederów funkcjonowało w latach 1922–1939 na razie nie udało się ustalić.		W roku 1921 w [[Powiat grójecki\|powiecie grójeckim]] mieszkało 106 511 osób, w tym 16 379 (12,9%) Żydów. Ze sprawozdania Rady Szkolnej Powiatowej za rok II i III działalności, tzn. od 1 lipca 1919 do 30 czerwca 1921 wynika, że wówczas w Grójeckiem funkcjonowało 47 chederów: w [[Błędów\|Błędowie]] – 3, [[Goszczyn\|Goszczynie]] – 2, [[Góra Kalwaria\|Górze Kalwarii]] – 4, [[Grójec\|Grójcu]] – 15, [[Mogielnica\|Mogielnicy]] – 11, [[Tarczyn\|Tarczynie]] – 5, [[Warka\|Warce]] – 7. Nie ma pewności czy w sprawozdaniu zamieszczono ścisłe, pełne dane. Rejestracja chederów zawsze natrafiała na bierny opór żydowskiej społeczności ortodoksyjnej. Mełamedzi nie zawsze byli skłonni zarejestrować swoją działalność, którą zazwyczaj prowadzili we własnych mieszkaniach. Na razie nie wiemy czy te zarejestrowane w latach 1919–1921 miały charakter tradycyjny, czy zreformowany. Z dokumentów gminy Mogielnica wynika, że w mieście tym znajdowały się one przy ul. Rynek (4), Dziarnowskiej (2), Krzyżowej, plac Dół. Mieściły się w wynajętych, nędznych, drewnianych ruderach, nie były poddane nadzorowi. Część dzieci uczęszczała do polskich szkół publicznych, rzadziej do szkół zorganizowanych przez żydowskie stowarzyszenia oświatowo-kulturalne. Dotychczas wiemy o istnieniu kilku takich placówek: [[Żydowska Siedmioklasowa Szkoła Powszechna „Tarbut” w Mogielnicy\|Żydowskiej Siedmioklasowej Szkole Powszechnej „Tarbut” w Mogielnicy]], [[Szkoła Ortodoksyjna Żydowska Bejs-Jakow w Mogielnicy\|Szkole Ortodoksyjnej Żydowskiej Bejs-Jakow w Mogielnicy]] oraz w [[Grójec\|Grójcu]]: [[Żydowska Szkoła Religijna „Bejs Jakow” w Grójcu\|Żydowskiej Szkole Religijnej Bejs-Jakow]] i [[Publiczna Szkoła Powszechna nr 2 w Grójcu\|Publicznej Szkole Powszechnej nr 2]]. Ile chederów funkcjonowało w latach 1922–1939 na razie nie udało się ustalić.

	W międzywojniu tradycyjny cheder w zasadzie zaniknął, zastąpiono go zreformowanym, tzn. takim, w którym stosując się do wytycznych Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, uczono też przedmiotów świeckich takich jak np. język polski, arytmetyka. Po roku 1918 władze odrodzonej Rzeczypospolitej, na wniosek powstałej w roku 1916 żydowskiej partii politycznej Związek Izraela ([[Agudas Isroel]]), dopuściły możliwość uznania uczęszczania do zreformowanego chederu jako równoznaczny ze spełnianiem obowiązku szkolnego. W 1935 roku warunki zaostrzono. Absolwenci chederów i talmud-tor mogli kontynuować naukę w jesziwach, tzn. w swego rodzaju seminariach talmudycznych oraz w bet hami-draszach (domach nauki, w których studiowali dorośli), kształcących rabinów (duchownych), sędziów religijnych, nauczycieli religii. Działalność ich długo nie była rejestrowana, dlatego nie sposób dziś odtworzyć wczesnych dziejów szkolnictwa żydowskiego.		W międzywojniu tradycyjny cheder w zasadzie zaniknął, zastąpiono go zreformowanym, tzn. takim, w którym stosując się do wytycznych Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, uczono też przedmiotów świeckich takich jak np. język polski, arytmetyka. Po roku 1918 władze odrodzonej Rzeczypospolitej, na wniosek powstałej w roku 1916 żydowskiej partii politycznej Związek Izraela ([[Agudas Isroel]]), dopuściły możliwość uznania uczęszczania do zreformowanego chederu jako równoznaczny ze spełnianiem obowiązku szkolnego. W 1935 roku warunki zaostrzono. Absolwenci chederów i talmud-tor mogli kontynuować naukę w jesziwach, tzn. w swego rodzaju seminariach talmudycznych oraz w bet hami-draszach (domach nauki, w których studiowali dorośli), kształcących rabinów (duchownych), sędziów religijnych, nauczycieli religii. Działalność ich długo nie była rejestrowana, dlatego nie sposób dziś odtworzyć wczesnych dziejów szkolnictwa żydowskiego.
Linia 15:		Linia 15:
	== Bibliografia ==		== Bibliografia ==

	* Wanda Szeląg, ''Chedery'', [w:] ''Żydzi w Grójeckiem. Słownik: historia, kultura, gospodarka'', Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, Grójec 2007, s. 20-21 – na podstawie źródeł:		* [[Wanda Szeląg]], ''Chedery'', [w:] ''Żydzi w Grójeckiem. Słownik: historia, kultura, gospodarka'', Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, Grójec 2007, s. 20-21 – na podstawie źródeł:

	* Archiwum Państwowe miasta stołecznego Warszawy – oddział Grodzisk Mazowiecki: Akta miasta Góry Kalwarii sygn. I, Sprawozdanie Rady Szkolnej Powiatowej za rok II i III (od 1 lipca 1919 do 30 czerwca 1921); „Akta Magistratu Miasta Mogielnicy”, zespół „O szkołach”, sygn. 223, s. 8; 321, s. 25;		* Archiwum Państwowe miasta stołecznego Warszawy – oddział Grodzisk Mazowiecki: Akta miasta Góry Kalwarii sygn. I, Sprawozdanie Rady Szkolnej Powiatowej za rok II i III (od 1 lipca 1919 do 30 czerwca 1921); „Akta Magistratu Miasta Mogielnicy”, zespół „O szkołach”, sygn. 223, s. 8; 321, s. 25;
Linia 21:		Linia 21:
	* Józef Kruk, Władysław Kraska, ''Żydzi w Górze Kalwarii'', „Towarzystwo Miłośników Góry Kalwarii i Czerska. Komunikat” R. III: 1990, nr 7 (20), s. 1-7;		* Józef Kruk, Władysław Kraska, ''Żydzi w Górze Kalwarii'', „Towarzystwo Miłośników Góry Kalwarii i Czerska. Komunikat” R. III: 1990, nr 7 (20), s. 1-7;
	* Marta Pawlina-Meducka, ''Kultura Żydów województwa kieleckiego (1918-1939)'', Kielce 1993, rozdział II, ustęp 1: „Szkolnictwo żydowskie w Królestwie Polskim”, s. 32-36; ustęp 2: „Żydowskie szkolnictwo powszechne w Polsce po 1918 roku”, s. 36-39.		* Marta Pawlina-Meducka, ''Kultura Żydów województwa kieleckiego (1918-1939)'', Kielce 1993, rozdział II, ustęp 1: „Szkolnictwo żydowskie w Królestwie Polskim”, s. 32-36; ustęp 2: „Żydowskie szkolnictwo powszechne w Polsce po 1918 roku”, s. 36-39.
			[[Kategoria:Szkoły]]
			[[Kategoria:Organizacje żydowskie]]

Admin o 17:42, 25 sie 2024

2024-08-25T17:42:42Z

← poprzednia wersja		Wersja z 19:42, 25 sie 2024
Linia 1:		Linia 1:
	'''Chedery''' – tradycyjne, elementarne żydowskie szkoły religijne dla chłopców. Nazwa pochodzi od hebrajskiego słowa cheder – „izba”, „sala”, „pokój”. Mieściły się one zazwyczaj w mieszkaniu nauczyciela (mełameda). Do szkoły chodzili chłopcy od lat 3 do 13, podzieleni na grupy wiekowe: 3-5, 6-7, 8-13. W tradycyjnych chederach uczono alfabetu hebrajskiego, pamięciowego opanowania tekstów modlitw, recytowania ''Tory'', czyli pięcioksiągu Mojżesza, poznawano i tłumaczono na jidysz ''Talmud'', ~~zawierającego~~ całokształt wiedzy oraz zbiór dogmatów i przepisów postępowania. Uczono w nich więc wyłącznie przedmiotów religijnych. Naukę prowadzono w systemie pamięciowym, a dyscyplinę najczęściej utrzymywano przy pomocy kary chłosty.		'''Chedery''' – tradycyjne, elementarne żydowskie szkoły religijne dla chłopców. Nazwa pochodzi od hebrajskiego słowa cheder – „izba”, „sala”, „pokój”. Mieściły się one zazwyczaj w mieszkaniu nauczyciela (mełameda). Do szkoły chodzili chłopcy od lat 3 do 13, podzieleni na grupy wiekowe: 3-5, 6-7, 8-13. W tradycyjnych chederach uczono alfabetu hebrajskiego, pamięciowego opanowania tekstów modlitw, recytowania ''Tory'', czyli pięcioksiągu Mojżesza, poznawano i tłumaczono na jidysz ''Talmud'', zawierający całokształt wiedzy oraz zbiór dogmatów i przepisów postępowania. Uczono w nich więc wyłącznie przedmiotów religijnych. Naukę prowadzono w systemie pamięciowym, a dyscyplinę najczęściej utrzymywano przy pomocy kary chłosty.

	== Chedery na terenie powiatu grójeckiego ==		== Chedery na terenie powiatu grójeckiego ==
Linia 9:		Linia 9:

	Chedery spełniały fundamentalną rolę w utrzymaniu tradycyjnej kultury żydowskiej, zapewnieniu trwania narodowości znajdującej się w diasporze. Dzięki nim w społeczności żydowskiej praktycznie rzecz biorąc, nie było analfabetów wśród mężczyzn.		Chedery spełniały fundamentalną rolę w utrzymaniu tradycyjnej kultury żydowskiej, zapewnieniu trwania narodowości znajdującej się w diasporze. Dzięki nim w społeczności żydowskiej praktycznie rzecz biorąc, nie było analfabetów wśród mężczyzn.

			== Przypisy ==
			<references />

	== Bibliografia ==		== Bibliografia ==

Admin: Utworzono nową stronę "'''Chedery''' – tradycyjne, elementarne żydowskie szkoły religijne dla chłopców. Nazwa pochodzi od hebrajskiego słowa cheder – „izba”, „sala”, „pokój”. Mieściły się one zazwyczaj w mieszkaniu nauczyciela (mełameda). Do szkoły chodzili chłopcy od lat 3 do 13, podzieleni na grupy wiekowe: 3-5, 6-7, 8-13. W tradycyjnych chederach uczono alfabetu hebrajskiego, pamięciowego opanowania tekstów modlitw, recytowania ''Tory'', czyli pięcioksi…"

2024-08-25T17:41:31Z

Utworzono nową stronę "'''Chedery''' – tradycyjne, elementarne żydowskie szkoły religijne dla chłopców. Nazwa pochodzi od hebrajskiego słowa cheder – „izba”, „sala”, „pokój”. Mieściły się one zazwyczaj w mieszkaniu nauczyciela (mełameda). Do szkoły chodzili chłopcy od lat 3 do 13, podzieleni na grupy wiekowe: 3-5, 6-7, 8-13. W tradycyjnych chederach uczono alfabetu hebrajskiego, pamięciowego opanowania tekstów modlitw, recytowania ''Tory'', czyli pięcioksi…"

Nowa strona

'''Chedery''' – tradycyjne, elementarne żydowskie szkoły religijne dla chłopców. Nazwa pochodzi od hebrajskiego słowa cheder – „izba”, „sala”, „pokój”. Mieściły się one zazwyczaj w mieszkaniu nauczyciela (mełameda). Do szkoły chodzili chłopcy od lat 3 do 13, podzieleni na grupy wiekowe: 3-5, 6-7, 8-13. W tradycyjnych chederach uczono alfabetu hebrajskiego, pamięciowego opanowania tekstów modlitw, recytowania ''Tory'', czyli pięcioksiągu Mojżesza, poznawano i tłumaczono na jidysz ''Talmud'', zawierającego całokształt wiedzy oraz zbiór dogmatów i przepisów postępowania. Uczono w nich więc wyłącznie przedmiotów religijnych. Naukę prowadzono w systemie pamięciowym, a dyscyplinę najczęściej utrzymywano przy pomocy kary chłosty.

== Chedery na terenie powiatu grójeckiego ==
W Grójeckiem Żydzi w większej liczbie zaczęli się osiedlać podczas zaboru pruskiego (1795–1809) i odtąd zaczął się rozwój chederów. Z Akt Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych i Policji<ref>Archiwum Główne Akt Dawnych, sygn. 815, vol. V.</ref> wiemy, że w 1820 r. w [[Góra Kalwaria|Górze Kalwarii]] istniała szkoła żydowska przy ul. Pijarskiej 39. J. T. Lubomirski ustalił, że w [[Grójec|Grójcu]] placówka taka istniała w 1821. Ze spisu sporządzonego w grudniu 1917 r. wynika, że do szkół z języka jidysz w Grójeckiem uczęszczało 72 dzieci.

W roku 1921 w [[Powiat grójecki|powiecie grójeckim]] mieszkało 106 511 osób, w tym 16 379 (12,9%) Żydów. Ze sprawozdania Rady Szkolnej Powiatowej za rok II i III działalności, tzn. od 1 lipca 1919 do 30 czerwca 1921 wynika, że wówczas w Grójeckiem funkcjonowało 47 chederów: w [[Błędów|Błędowie]] – 3, [[Goszczyn|Goszczynie]] – 2, [[Góra Kalwaria|Górze Kalwarii]] – 4, [[Grójec|Grójcu]] – 15, [[Mogielnica|Mogielnicy]] – 11, [[Tarczyn|Tarczynie]] – 5, [[Warka|Warce]] – 7. Nie ma pewności czy w sprawozdaniu zamieszczono ścisłe, pełne dane. Rejestracja chederów zawsze natrafiała na bierny opór żydowskiej społeczności ortodoksyjnej. Mełamedzi nie zawsze byli skłonni zarejestrować swoją działalność, którą zazwyczaj prowadzili we własnych mieszkaniach. Na razie nie wiemy czy te zarejestrowane w latach 1919–1921 miały charakter tradycyjny, czy zreformowany. Z dokumentów gminy Mogielnica wynika, że w mieście tym znajdowały się one przy ul. Rynek (4), Dziarnowskiej (2), Krzyżowej, plac Dół. Mieściły się w wynajętych, nędznych, drewnianych ruderach, nie były poddane nadzorowi. Część dzieci uczęszczała do polskich szkół publicznych, rzadziej do szkół zorganizowanych przez żydowskie stowarzyszenia oświatowo-kulturalne. Dotychczas wiemy o istnieniu kilku takich placówek: [[Żydowska Siedmioklasowa Szkoła Powszechna „Tarbut” w Mogielnicy|Żydowskiej Siedmioklasowej Szkole Powszechnej „Tarbut” w Mogielnicy]], [[Szkoła Ortodoksyjna Żydowska Bejs-Jakow w Mogielnicy|Szkole Ortodoksyjnej Żydowskiej Bejs-Jakow w Mogielnicy]] oraz w [[Grójec|Grójcu]]: [[Żydowska Szkoła Religijna „Bejs Jakow” w Grójcu|Żydowskiej Szkole Religijnej Bejs-Jakow]] i [[Publiczna Szkoła Żydowska nr 2 w Grójcu|Publicznej Szkole Żydowskiej nr 2]]. Ile chederów funkcjonowało w latach 1922–1939 na razie nie udało się ustalić.

W międzywojniu tradycyjny cheder w zasadzie zaniknął, zastąpiono go zreformowanym, tzn. takim, w którym stosując się do wytycznych Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, uczono też przedmiotów świeckich takich jak np. język polski, arytmetyka. Po roku 1918 władze odrodzonej Rzeczypospolitej, na wniosek powstałej w roku 1916 żydowskiej partii politycznej Związek Izraela ([[Agudas Isroel]]), dopuściły możliwość uznania uczęszczania do zreformowanego chederu jako równoznaczny ze spełnianiem obowiązku szkolnego. W 1935 roku warunki zaostrzono. Absolwenci chederów i talmud-tor mogli kontynuować naukę w jesziwach, tzn. w swego rodzaju seminariach talmudycznych oraz w bet hami-draszach (domach nauki, w których studiowali dorośli), kształcących rabinów (duchownych), sędziów religijnych, nauczycieli religii. Działalność ich długo nie była rejestrowana, dlatego nie sposób dziś odtworzyć wczesnych dziejów szkolnictwa żydowskiego.

Chedery spełniały fundamentalną rolę w utrzymaniu tradycyjnej kultury żydowskiej, zapewnieniu trwania narodowości znajdującej się w diasporze. Dzięki nim w społeczności żydowskiej praktycznie rzecz biorąc, nie było analfabetów wśród mężczyzn.

== Bibliografia ==

* Wanda Szeląg, ''Chedery'', [w:] ''Żydzi w Grójeckiem. Słownik: historia, kultura, gospodarka'', Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, Grójec 2007, s. 20-21 – na podstawie źródeł:

* Archiwum Państwowe miasta stołecznego Warszawy – oddział Grodzisk Mazowiecki: Akta miasta Góry Kalwarii sygn. I, Sprawozdanie Rady Szkolnej Powiatowej za rok II i III (od 1 lipca 1919 do 30 czerwca 1921); „Akta Magistratu Miasta Mogielnicy”, zespół „O szkołach”, sygn. 223, s. 8; 321, s. 25;
* J. T. Lubomirski, ''Najdawniejsze księgi Ziemi Czerskiej ...'', Warszawa 1879, s. LIII;
* Józef Kruk, Władysław Kraska, ''Żydzi w Górze Kalwarii'', „Towarzystwo Miłośników Góry Kalwarii i Czerska. Komunikat” R. III: 1990, nr 7 (20), s. 1-7;
* Marta Pawlina-Meducka, ''Kultura Żydów województwa kieleckiego (1918-1939)'', Kielce 1993, rozdział II, ustęp 1: „Szkolnictwo żydowskie w Królestwie Polskim”, s. 32-36; ustęp 2: „Żydowskie szkolnictwo powszechne w Polsce po 1918 roku”, s. 36-39.