Admin: Utworzono nową stronę "'''Bronisław Feliks Ryx''' ('''Ryks''') (ur. 1836 lub 1837 w Prażmowie, zm. 21 lutego 1914 w Ołtarzewie) – powstaniec styczniowy, ziemianin, publicysta, potomek rodziny flandryjskiej nobilitowanej przez króla Stanisława Augusta. == Życiorys == Urodził się w Prażmowie k. Grójca, syn Aleksandra Ksawerego (1803–1863), sędziego okręgu czerskiego, właściciela dóbr prażmowskich, (obejmu…"

2025-01-06T13:40:32Z

Utworzono nową stronę "'''Bronisław Feliks Ryx''' ('''Ryks''') (ur. 1836 lub 1837 w Prażmowie, zm. 21 lutego 1914 w Ołtarzewie) – powstaniec styczniowy, ziemianin, publicysta, potomek rodziny flandryjskiej nobilitowanej przez króla Stanisława Augusta. == Życiorys == Urodził się w Prażmowie k. Grójca, syn Aleksandra Ksawerego (1803–1863), sędziego okręgu czerskiego, właściciela dóbr prażmowskich, (obejmu…"

Nowa strona

'''Bronisław Feliks Ryx''' ('''Ryks''') (ur. 1836 lub 1837 w [[Prażmów|Prażmowie]], zm. 21 lutego 1914 w Ołtarzewie) – [[Powstanie styczniowe|powstaniec styczniowy]], ziemianin, publicysta, potomek rodziny flandryjskiej nobilitowanej przez króla Stanisława Augusta.

== Życiorys ==
Urodził się w [[Prażmów|Prażmowie]] k. [[Grójec|Grójca]], syn Aleksandra Ksawerego (1803–1863), sędziego okręgu czerskiego, właściciela dóbr prażmowskich, (obejmujących m.in. Prażmów i Wolę Prażmowską) oraz Pilaszkowa (położonego w pobliżu Błonia) - i Józefy ze Stawiarskich.

W latach 1851–1856, po niezdanym egzaminie do Instytutu Szlacheckiego, uczył się w gimnazjum realnym na Krakowskim Przedmieściu w Warszawie, a w latach 1858–1859 studiował w akademii rolniczej w Hohenheim pod Stuttgartem, biorąc czynny udział w życiu polskiej kolonii. 8 kwietnia 1861 r. obserwował patriotyczne manifestacje, zakończone masakrą mieszkańców Warszawy, w październiku tegoż roku otrzymał od ojca plenipotencję na zarządzanie Prażmowem (dobrami prażmowskimi) i zajął się gospodarstwem. 6 października 1861 zawarł związek małżeński z Izabelą Kropiwnicką. W latach 1862–1863 brał sporadyczny udział w zebraniach Towarzystwa Rolniczego, utrzymywał kontakty z Andrzejem Zamoyskim. Na rok przed powstaniem wprowadził w swych dobrach czynsz zamiast pańszczyzny.

Po wybuchu [[Powstanie styczniowe|powstania styczniowego]] przyłączył się do ruchu zbrojnego, zniósł (27 stycznia 1863) wcześniej nałożony czynsz, powierzając opiece miejscowych gospodarzy swoją rodzinę (w 1862 przyszła na świat córka Bronisława, po mężu Apoznańska). W Woli Prażmowskiej major Józef Śmiechowski, weteran armii Królestwa Polskiego i powstania 1830 r. formował swój oddział powstańczy, złożony z piechoty i jazdy konnej. Szefem sztabu był Ryx. Wkrótce po próbie rozbicia niewielkich sił carskich w [[Grójec|Grójcu]] (25 stycznia 1863) razem ze Śmiechowskim opuścił [[Grójec]] i niebawem połączył się z oddziałami Antoniego Jeziorańskiego, pułkownika, a później generała wojsk polskich, jednego z głośniejszych dowódców powstania styczniowego. W dniach 2-3 lutego 1863 uderzył na koszary w Rawie, zdobywając broń. Dozbrojone, odziane i obute oddziały uznały, nie bez oporu Jeziorańskiego, zwierzchnictwo dyktatora powstania – gen. Mariana Langiewicza. W przegranej bitwie pod Małogoszczą (24 lutego 1863) armia dyktatora uległa rozsypce. Ryx z grupą 150-osobową skierował się na południe, gdzie 3 marca napotkał swych dowódców, silnie skłóconych, gotowych do rozstania. W dniach 4-5 marca przyjęli wspólnie bitwę pod Pieskową Skałą. Wkrótce potem za zgodą Langiewicza Ryx wyjechał do Krakowa, gdzie m.in. spotkał się z rodziną. Tutaj 16 marca otrzymał od dyktatora rozkaz sformowania 2 oddziałów po 100 ludzi dla dokonywania działań dywersyjnych. Mimo braku środków przystąpił do wykonania polecenia. 18 marca uderzył na magazyn soli w Nowym Brzesku, zabierając z kasy 32 900 zł. Na skonfiskowane pieniądze wystawił kwit podpisany własnym nazwiskiem. Będzie to po latach koronnym dowodem w wytoczonej mu przez władze carskie sprawie o napad z bronią w ręku i zabór mienia. Formowanie oddziału szło opornie, w kwietniu Ryx przyłączył się do partyzantki tworzonej przez Jeziorańskiego i 18 kwietnia przekazał mu pozyskane pieniądze. Do połowy maja walczył na Lubelszczyźnie, biorąc udział 6 maja w bitwie pod Kobylanką. Pełnił też funkcję skarbnika podległego naczelnikowi województwa lubelskiego, którym był w tym czasie Jeziorański (''Polski Słownik Biograficzny'' przypisuje opacznie stanowisko Jeziorańskiego Ryxowi, jak można przypuszczać, na podstawie złej lekcji zachowanych dokumentów).

W maju za zgodą zwierzchników Ryx zakończył służbę czynną w armii powstańczej. Wyjechał do Krakowa, gdzie włączył się w prace tamtejszych struktur organizacji narodowej. 24 września 1863 został sekretarzem Aleksandra Biernawskiego, naczelnika okręgu krakowskiego. Fakt ten nie upoważnia do stwierdzenia zamieszczonego w ''Polskim Słowniku Biograficznym'', jakoby Ryx „wszedł w skład Rządu Narodowego w Krakowie” (t. 33, s. 596). Wydaje się, iż trzeba trzymać się w tej kwestii granic zakreślonych przez Mariana Dubieckiego: <blockquote>„''Wszystkich, co nie walczyli z bronią w ręku, ale pracowali na różnych polach administracji, nazwała publicystyka lat powstańczych członkami Rządu Narodowego: w ten sposób wytworzył się legion tych członków, wówczas gdy w rzeczywistości dzieje zapisały tylko dwadzieścia sześć nazwisk ludzi biorących udział przez czas dłuższy bądź krótszy w tej najwyższej instytucji powstańczej. Poza tymi, których nazwiska tu podajemy, nikt nie zasiadał w Rządzie Narodowym powstania 1863-64 r. Oto ich spis:''” (M. Dubiecki, ''Spis członków Rządu Narodowego Powstańczego w r. 1863-64'').</blockquote>W spisie tym nie ma nazwiska Ryxa, który jako działacz struktur terenowych, nie był oczywiście członkiem Rządu.

W marcu 1864 zagrożony aresztowaniem przez władze austriackie, które wyraźnie zmieniły nastawienie wobec powstańców i przygnębiony niedawną śmiercią ojca (grudzień 1863), wyemigrował z rodziną na Zachód. Między marcem a październikiem mieszkał w Dreźnie, gdzie na polecenie komisarza Rządu Narodowego (Nestora du Laurenta) pełnił funkcję skarbnika. Uwolniony od tego obowiązku wyjechał przez Brukselę do Paryża, gdzie spędził z przerwami (podróż do Rzymu do chorego brata Władysława) sześć lat. Tutaj przyszły na świat kolejne dzieci – w styczniu 1866 Jerzy, późniejszy rolnik, publicysta, oraz w lutym 1868 Jadwiga, po mężu Omińska. Urodzony w Dreźnie w 1864 roku syn Władysław zmarł w niemowlęctwie. W Paryżu Ryx kontynuował studia, słuchał wykładów z ekonomii, filozofii. W tym samym czasie (1866) zapadał na niego w kraju zaoczny wyrok śmierci wydany przez Audytoriat Polowy; namiestnik Berg zamienił ostatecznie karę śmierci przez powieszenie na 15 lat ciężkich robót w kopalniach. Kary dodatkowej, tj. konfiskaty majątku nie wykonano, ponieważ do roku 1863 Prażmów był własnością Aleksandra Ksawerego Ryxa, a po jego śmierci udało się dzięki łapówkom znieść sądowy sekwestr nałożony na część przypadającą Bronisławowi w ramach spadku.

W 1870 Ryx osiedlił się z rodziną w Krakowie, nie bez przeszkód ze strony miejscowych władz. Pracował u Estreichera w Bibliotece Jagiellońskiej, był radcą w Towarzystwie Dobroczynności, a od 1876 roku prowadził zajęcia z gospodarstwa wiejskiego na Wyższych Kursach dla Kobiet założonych przez Adriana Baranieckiego. Współpracował z dziennikiem krakowskim „Kraj”, gdzie redagował kolumnę zagraniczną i prowadził (anonimowo) miejscową kronikę. Wspomógł finansowo założenie „Nowej Reformy”. W tomie 10 Biblioteki Rolniczej opublikował rozprawę ''Podatki''. Należał do elity towarzyskiej Krakowa, jego dom odwiedzali m.in. Michał Bobrzyński, z którym miał kilka towarzyskich zatargów; dawny przeciwnik ideologiczny z rządu „czerwonych”, z czasem przyjaciel, towarzysz wypraw do Zakopanego i Szczawnicy – Adam Asnyk; historyk literatury i dramatopisarz Adam Bełcikowski.

W 1876 na prośbę Ryxa nabyła dobra prażmowskie jego żona, wykupując je od swojej teściowej, która weszła w posiadanie całego majątku w roku 1866. Rodzina z konieczności rozdzieliła się. Ryx został z matką w Krakowie, wynająwszy małe mieszkanie przy ul. Gołębiej, syn Jerzy udał się na studia rolnicze do Wiednia. Żona z „meblami i pannami” przeniosła się do [[Prażmów|Prażmowa]], który wydźwignęła z ruiny finansowej i gospodarczej.

W kwietniu 1884 Ryx wrócił do Prażmowa, gdzie aresztowano go mimo uprzednich starań rodziny o zatarcie winy. Po przesłuchaniach, z powodu ciężkiej choroby serca, został zwolniony do domu i oddany pod nadzór policji. Nie zdążył jednak na pogrzeb matki, zmarłej w tymże 1884 r. Po latach dzięki staraniom podjętym w Petersburgu i wstawiennictwu faworyty wysokiego oficera armii carskiej uzyskał całkowite ułaskawienia.

Przez następne lata zarządzał dużym, świetnie prosperującym (dzięki żonie, a później, od roku 1891, synowi) gospodarstwem. Miejscowemu kościołowi ufundował wieżę z dzwonnicą, we wnętrzu umieścił obrazy należące do brata Władysława. Jak twierdził, znajdowała się między nimi „Św. Familia” malowana przez Rubensa (sic!). Przyjmował także wizytującego parafię arcybiskupa Wincentego Popiela.

W kwietnia 1905 roku na krzyżu upamiętniającym grób powstańców roku 1863 umieścił cynkową tablicę zachowaną do dziś. Rok wcześniej pochował w nowo wzniesionym grobowcu prażmowskim żonę. Pomnik zdobiła figura św. Heleny, przeniesiona według legendy z miejsca upamiętniającego szwedzki potop. Grobowiec Izabelli stoi do dziś w południowo-zachodnim narożniku cmentarza prażmowskiego.

Ryks w Krakowie był członkiem Towarzystwa Muzycznego, Towarzystwa Gospodarczo-Rolniczego (1874–1886), Towarzystwa Przyjaciół Oświaty oraz w Paryżu Towarzystwa Historyczno-Literackiego.

Na skutek, jak pisze syn Jerzy, smutnej niejednomyślności rodzinnej, majątek przeszedł w obce ręce. W 1904 r. Tadeusz Korybut Daszkiewicz nabył Wolę Prażmowską, a w 1905 roku Otton i Emilia Kubiccy kupili Prażmów i folwark Dziecinów-Kozieczki.

Bronisław Ryx zmarł 21 lutego 1914 roku i został pochowany w Prażmowie.

== Bibliografia ==

* Grażyna Borkowska, ''Ryx (Ryks) Bronisław Feliks'', [w:] ''Słownik wiedzy o Grójeckiem – zeszyt szósty'', Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 1997, s. 89-93 – na podstawie źródeł:
* ''Polski Słownik Bibliograficzny'', t. 33, s. 596-597;
* ''Słownik geograficzny Królestwa Polskiego'', (Prażmów), Warszawa 1888, t. 9, s. 23-24;
* Jerzy hr. Dunin-Borkowski, ''Spis nazwisk szlachty polskiej'', Lwów 1887, s. 376;
* Karol Estreicher, ''Bibliografia polska'', Kraków 1872, t. 1, s. 103;
* [[Józef Miniewski|Józef Nieczuja Miniewski]], ''Pod komendą Józefa Śmiechowskiego'', [w:] ''Ostatnie słowa. Opowiadania wspomnienia uczestników walki o wolność w roku 1863-1864'', [?] 1913, s. 7-10;
* Janina Kras, ''Wyższe Kursy dla Kobiet im. Adriana Baranieckiego w Krakowie 1868-1924'', Kraków 1972;
* Maria Szypowska, ''Asnyk znany i nieznany'', Warszawa 1971;
* Henryk Cederbaum, ''Powstanie styczniowe. Wyroki Audytoriatu Polowego z lat 1863, 1864, 1865, 1866'', Warszawa-Lublin-Łódź-Kraków, s. 409-411;
* Janina Prendowska, ''Moje wspomnienia'', Kraków 1962;
* Jerzy Ryx, ''Monografia dóbr prażmowskich'', Warszawa 1906;
* Bronisław Ryx, ''Wspomnienia z lat dziecinnych, młodości i starości'', Biblioteka Narodowa, rękopis II 8807.

[[Kategoria:Wojskowi]]
{{DEFAULTSORT:Ryx, Bronisław}}
[[Kategoria:Pisarze]]

Bronisław Ryx - Historia wersji