Admin: Utworzono nową stronę "'''Żydzi w Mogielnicy''' – Miasto Mogielnica oraz kilka okolicznych wsi (Miechowice, Popowice, Otaląż, Otalążka) w latach 1249–1778 były własnością zakonu cystersów z Sulejowa. W roku 1778 w drodze wymiany dóbr stała się własnością prywatną wojewody rawskiego, Bazylego Walickiego (1727–1802), właściciela m.in. dóbr Mała Wieś k. Grójca, który wraz z nabyciem Mogielnic…"

2024-08-11T16:14:18Z

Utworzono nową stronę "'''Żydzi w Mogielnicy''' – Miasto Mogielnica oraz kilka okolicznych wsi (Miechowice, Popowice, Otaląż, Otalążka) w latach 1249–1778 były własnością zakonu cystersów z Sulejowa. W roku 1778 w drodze wymiany dóbr stała się własnością prywatną wojewody rawskiego, Bazylego Walickiego (1727–1802), właściciela m.in. dóbr Mała Wieś k. Grójca, który wraz z nabyciem Mogielnic…"

Nowa strona

'''Żydzi w [[Mogielnica|Mogielnicy]]''' – Miasto [[Mogielnica]] oraz kilka okolicznych wsi ([[Miechowice]], [[Popowice]], [[Otaląż]], [[Otalążka]]) w latach 1249–1778 były własnością zakonu cystersów z Sulejowa. W roku 1778 w drodze wymiany dóbr stała się własnością prywatną wojewody rawskiego, [[Bazyli Walicki|Bazylego Walickiego]] (1727–1802), właściciela m.in. dóbr [[Mała Wieś]] k. [[Grójec|Grójca]], który wraz z nabyciem Mogielnicy przejął po cystersach spór mieszczan Mogielnicy o przestrzeganie przywilejów i swobód. Od roku 1770 opat sulejowski, Alberyk Wyganowski, aby zwiększyć dochody klasztoru, nagminnie naruszał je, m.in. zabraniał wolnego wyrębu lasu, zwanego Dąbrową, wypasania bydła na łąkach miejskich oraz połowu ryb w rzece [[Mogielanka|Mogielance]]. Spór toczył się od roku 1775 do 1852 ([[Grunty i lasy wspólnych właścicieli]]).

Nowy właściciel miasta ([[Bazyli Walicki]]) nie chciał uznać wyroku sądowego twierdząc, że dotyczył on poprzedniego właściciela i jego nie obowiązuje. Chcąc mieć własnych zwolenników zaczął sprowadzać do miasta Żydów. Pojawili się oni w Mogielnicy około 1777 roku. W roku 1808 w mieście żyło 629 osób, w tym 208 wyznania mojżeszowego (33,4%), a w 1827 już odpowiednio: 1960 i 837 (45,3%), w 1857 – 2205 i 1202 (54,3%). Gmina wyznaniowa powstała w końcu XVIII w., wówczas to, kilka lat po roku 1778 założono cmentarz grzebalny (kirkut), który zlokalizowano poza miastem, na jego północnym skraju, między drogą do wsi Dziunin (ul. Przylesie), a drogą prowadzącą z Mogielnicy do [[Grójec|Grójca]], po jej lewej stronie. Dziś jest on zalesiony. W roku 1844 gmina wyznaniowa nie miała jeszcze własnej bożnicy, rolę tę pełnił wydzierżawiony dom modlitwy (hebr. bet ha - midrasz), spełniający funkcję synagogi i szkoły studiów ''Tory'' (hebr. prawo, nauka = ''Pięcioksiąg Mojżesza''). W 1856 roku zakupiła od właścicieli miasta drewniany dom przy placu Dół, który przystosowano do potrzeb religijnych. Istniejąca do 1939 r., też przy placu Dół drewniana, piętrowa bożnica powstała w drugiej połowie XIX wieku, nie była orientowana. Polichromowana sala główna, o wysokości ok. 4,80 m, miała kształt niemal kwadratowy (9,00 x 8,60 m), w ścianach zewnętrznych znajdowały się po dwa bliźniacze okna, całość pokrywał dwukondygnacyjny, czterospadowy dach łamany. Na temat mykwy (rytualnej łaźni) wiemy niewiele. Z pisma burmistrza miasta, Ludwika Godzimirskiego (1890–?), do Starosty Powiatowego z 28 stycznia 1937 r. wynika, że urządzenia jej wówczas były zrujnowane, stan sanitarny bardzo zły, zarząd Gminy Wyznaniowej nie przejawiał żadnej troski o nią, m.in. z powodu trudności finansowych.

Dominującą grupę Żydów w Mogielnicy stanowili chasydzi (od hebr. chasid = pobożny), czyli wyznawcy religijno-mistycznego nurtu judaizmu. W mieście żył słynny cadyk chasydzki, Chaim Meir Jechiel (zm. 1849), wnuk Israela ben Szaptaja Hepsteina (Habsztejn, Hafstein 1773–1814) z Kozienic, uczeń rabbiego z Opatowa i Jaakowa Icchaka Halewi Horowica, zwanego Widzącym z Lublina. Uczniami Jechiela byli: Jehudim z Przysuchy i Isachar Dow Ber z Wolborza (zm. 1876).

Żydzi w Mogielnicy tradycyjnie zajmowali się głównie handlem i usługami oraz [[Rzemiosło w Mogielnicy|rzemiosłem]], a więc szewstwem, garbarstwem, czapnictwem, krawiectwem, fryzjerstwem, piekarnictwem, zegarmistrzowstwem, kowalstwem, ślusarstwem, dzierżawieniem sadów, szklarstwem, malarstwem pokojowym, kuśnierstwem, stolarstwem, szynkarstwem, pachtem (mleka itd.).

Według niepełnych danych w 1893 roku szewstwem trudniło się 200 chrześcijan i 100 Żydów, piekarstwem odpowiednio 4 i 8, krawiectwem zajmowali się wyłącznie Żydzi (30 osób). W 1912 r. miasto liczyło 5123 osoby (2545 mężczyzn, 2578 kobiet), w tym: 1 [[Ewangelicy|ewangeliczka]], 3 prawosławnych, 1838 katolików, 3283 wyznania mojżeszowego. Było w nim 9 przedsiębiorstw oraz 43 podmioty handlowo-przemysłowe. W roku 1913 w mieście żyło 6221 osób, w tym 2481 Polaków (39,9%), 3736 Żydów i 4 Rosjan.

W związku z wybuchem I wojny światowej część mieszkańców, w tym i Żydów opuściła miasto. Po trzech latach istnienia niepodległej II RP (1921) liczba mieszkańców nieznacznie wzrosła do 5316, w tym Żydów - 2722 (51,2%), w 1931 ogółem do 6321, w 1939 do 7100. Skupieni oni byli głównie przy ul. Żabiej, plac Dół, Mostowej, Krzyżowej, Warszawskiej, Wolskiej, Dziarnowskiej, Kilińskiego i w Rynku. W latach 30-tych XX w. Zarząd Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Mogielnicy, którego członkami byli też wyznawcy religii mojżeszowej z [[Goszczyn|Goszczyna]] i pobliskich wsi, mieścił się w domu Herszka Ostrowieckiego, przy ul. Dziarnowskiej, rachunkowość i biurowość prowadził w lokalu [[Spółdzielnia Kredytowa w Mogielnicy|Spółdzielni Kredytowej]], której prezesem był prezes Gminy Wyznaniowej, Józef Falc. Ubóstwo większości wyznawców, trudności w ściąganiu podatku oraz brak wpływów z rytualnego uboju bydła i drobiu, który dokonywany był potajemnie, spowodowały w roku 1937 zaległości z tytułu niewypłaconych poborów rabina, rzezaków, sekretarza i trybiarza w kwocie 3 000 zł, w związku z czym starosta zakazał gminie wpłat na Żydowski Fundusz Narodowy (hebr. Karen Kajemet Le-Israel) powołany w celu wykupu od Arabów ziemi w Palestynie dla osadników żydowskich. Na inne wydatki Gmina nie posiadała pieniędzy. Stanowisko rabina piastował wówczas Osełka, a po nim Pinkus Osełka. W pierwszej dekadzie II RP Gmina i społeczność żydowska starały się rozwijać działalność oświatową i gospodarczą. Według Sprawozdania Rady Szkolnej Powiatowej za II i III rok działalności, tzn. od 1 lipca 1919 do 30 czerwca 1921 w mieście działało 11 elementarnych szkół religijnych [[Chedery|chederów]] (hebr. pokój, izba), w tym przy Rynek - 4, Dziarnowskiej - 2 oraz przy ul. Krzyżowej, plac Dół. Funkcjonowała też [[7-klasowa Szkoła „Tarbut” w Mogielnicy|7-klasowa Szkoła „Tarbut”]], [[Szkoła Ortodoksyjna Żydowska „Bejs-Jakow” w Mogielnicy|Szkoła Ortodoksyjna Żydowska „Bejs-Jakow”]] przy organizacji „Szlojmej Emunej Isroel” „Agudas - Isroel” (dla dziewcząt). Ponadto społeczność żydowska skupiała się w różnego rodzaju partiach politycznych, stowarzyszeniach społecznych, oświatowych, gospodarczych, finansowych, których tylko nieliczne nazwy udało się ustalić. W mieście działały więc: [[Spółdzielnia Kredytowa w Mogielnicy|Spółdzielnia Kredytowa]], żydowski Robotniczy Klub Sportowy („Kraft” - „Siła”) lub „Ha - poel” („Robotnik”), [[Niezależna Żydowska Syjonistyczna Partia Robotnicza]], Żydowska Socjaldemokratyczna Partia Robotnicza Robotnicy Syjonu - Lewica (hebr. Jidisze Socjaldemokratisze Arbeter Partaj Poale „Syjon”), Ogólnożydowski Związek Robotniczy (jid. Algemajner Jidiszer Arbajter Bund), Związek Izraela (hebr. Agudas Isroel), Związek Ortodoksów; Związek Prawowiernych (hebr. Agudas ha Ortodoksim), Związek Prawdziwie Wiernych Izraela (hebr. Agudas Szlojmej Emunej Isroel), Pionier (hebr. He chaluc) - organizacja przygotowująca młodzież (po ukończeniu 18 roku życia) do życia i pracy w Palestynie.

Żydzi jako obywatele polscy wyznania mojżeszowego posiadali czynne i bierne prawo wyborcze. Ponieważ stanowili dobrze zorganizowaną większość mieszkańców, udział ich w samorządzie był znaczny, tak np. w 1929 tylko żydowska Socjalistyczna Partia Robotnicza „Poalej - Sjon” zdobyła 2 mandaty. Bund - 1, Poalej Sjon - Lewica - 1, ile pozostałe żydowskie partie, na razie nie udało się ustalić. Aby ograniczyć ich udział w Radzie Miejskiej, burmistrz, L. Godzimirski, wyjednał w Urzędzie Wojewódzkim Warszawskim zmianę granic miasta przez przyłączenie do niego jako dzielnic najbliższych wsi, w tym: Górki czy Miechowice. Wg danych II Powszechnego Spisu Ludności RP z 1931 r. Mogielnica posiadała powierzchnię 2288 ha, z czego pod zabudową tylko 90 ha.

W 1934 r. w skład 16-osobowej Rady weszli: Szmul Ostrowiecki, Dawid Bron, Josek Merkier, Izrael Rechtsz, Josek Zonder, Luzer Sztersztejn. Ławnikiem Zarządu Miejskiego został Abram Milsztejn (ur. 1899-?). Pierwsze posiedzenie Rady wyznaczono na 27 września 1934, o czym radnych zawiadomiono w dniu szabasu, w związku z czym pięciu Żydów odmówiło podpisu na liście powiadamiającym o zebraniu.

W kolejnych wyborach Żydzi uzyskali 5 mandatów na 16, a więc o dwa mniej. W skład Rady weszli: Abram Milsztejn (kupiec), Izrael Rechtszajd (sklep tekstylny), Zelman Freidenreich (hurtownia spożywcza), M. Braun (sklep z manufakturą, były prezes Spółdzielni Kredytowej).

Żydzi od czasu osiedlenia się w Mogielnicy spotykali się z antysemickimi uprzedzeniami, uwarunkowanymi m.in. nadmierną koncentracją ich w niektórych zawodach, np. w handlu detalicznym, obwoźnym, uczestnictwem w ruchach i partiach lewicowych, komunizujących czy wręcz komunistycznych, odmiennością religijną, kulturową, narodową. Przejawiały się one np. w bojkocie, niszczeniu lub pikietowaniu sklepów, kramów, napadaniu i biciu wyznawców religii mojżeszowej, bojkocie towarzyskim, kolportowaniu antyżydowskich ulotek i pism. W latach 30-tych XX wieku ekscesy te były dziełem głównie członków ugrupowań narodowych (m.in. Stronnictwa Narodowego) kierowanych przez instruktora powiatowego Stronnictwa Narodowego (Nowickiego) i studentów. Niemałą rolę spełniali niektórzy księża. W Żydach upatrywano wówczas źródło wszystkich trudności, jakie przeżywało odrodzone państwo polskie.

Przed 1 września 1939 r. w Mogielnicy żyło 3050 Żydów, w czerwcu 1940 – 2778, 1 lutego 1940 z Łodzi i Aleksandrowa Łódzkiego przybyły 94 osoby; 1 czerwca tego roku zaś 500. 10 września 1940 miasto z 6 przedmieściami (wsiami) liczyło 7715 osób, W tym etnicznych Polaków 4286, obywateli żydowskiego pochodzenia 3415, obywateli polskich innych narodowości – 4, [[Volksdeutsche|folksdojczów]] – 10. 29 listopada 1940, w posiadaniu Żydów było 16 (z 18) garbarni, 2 (z 9) warsztaty kowalsko-ślusarskie, 4 (z 8) zakłady fryzjerskie, 9 (z 13) piekarni. Między 20 a 27 stycznia 1941 na mocy zarządzenia starosty do miasta przeniosła się bliżej nieznana liczba Żydów, dotychczas mieszkających w okolicznych gminach.

Według nie do końca zweryfikowanych przekazów Żydzi w Mogielnicy zostali skupieni w getcie przy ul. Wolskiej. Zgodnie z zarządzeniem generalnego gubernatora, Hansa Franka (1900–1946), z 28 listopada 1939 formalnie rządzeni byli przez Radę Żydowską (Judenrad), która zobowiązana była do przyjmowania i posłusznego wykonywania poleceń i zarządzeń władz niemieckich, np. pilnowała obowiązku noszenia białej opaski z gwiazdą Dawida (od 1 grudnia 1939), realizacji przymusu pracy (od 14-60 lat życia), troszczyła się o aprowizację i pomoc społeczną dla biedoty i przesiedleńców, pilnowała porządku, dostarczania „kontyngentów” do pracy itd. Przewodniczącym jej był Józef Falc, były prezes Zarządu Gminy Wyznaniowej Żydowskiej. Nazwisk pozostałych członków Rady nie udało się ustalić. Burmistrz miasta, Eugeniusz Kalster, [[Volksdeutsche|volksdeutsch]] z Jazgarzewa, realizując nakaz przymusowej pracy kierował do Rady Żydowskiej pisma, często na prośbę pracodawców, aby wyznaczyła i przesłała listę nazwisk osób do robót publicznych w mieście, w Sądzie Grodzkim, w gospodarstwie w dzielnicy Belweder, w mogielnickim oddziale Grójeckiego Syndykatu Rolniczego itd.

Wg T. Brustin-Berenstein w lutym 1941 r. (prawdopodobnie 21 i 22 lutego) Niemcy wywieźli Żydów z Mogielnicy do getta w [[Warszawa|Warszawie]], wg A. Penkalli do [[Nowe Miasto nad Pilicą|Nowego Miasta nad Pilicą]], a stąd do obozu zagłady w Treblince. Pozostały po nich cmentarz Niemcy zniszczyli, macewy użyli do rożnych celów, w tym m.in. do budowy chodników, utwardzenia dróg, chłopi zaś do ostrzenia kos. 26 stycznia 1942 komisja w składzie: Eugeniusz Kalster – burmistrz, Jan Pikiewicz, Adam Gorączyński, Władysław Morkowski - Komisaryczny Zarządca Zabezpieczonych Nieruchomości w Mogielnicy oraz cieśla -Stanisław Figurski dokonała oględzin prawie pustych ośmiu drewnianych budynków żydowskich przy ul. Dziarnowskiej 4, 35, Rynek 19, plac Dół 21, 22, Mostowej 4, Krzyżówka 13, 19 i ze względu na bezpieczeństwo publiczne zaleciła rozebranie ich z powodu złego stanu.

Wojnę przeżyły osoby, które podczas wojny przebywały w ZSRR lub ukryły się u Polaków (w różnych częściach kraju). Wg wstępnych ustaleń przechowywali je m.in. Józef Szanweber z Mogielnicy, Klementyna i [[Eugeniusz Gardziński|Eugeniusz Gardzińscy]] we wsi [[Borowe (gmina Mogielnica)|Borowe]] ([[gmina Mogielnica]]). W roku 1945 w Grójeckie powróciło 111 Żydów, w tym do Mogielnicy - 7, ale w związku z silnymi antysemickimi nastrojami, spowodowanymi m.in. obawą o utratę mienia pożydowskiego, opuścili miasto i udali się na Dolny Śląsk, gdzie skupili się w [[Komitet Grójeckich Żydów we Wrocławiu|Komitecie Grójeckich Żydów]] z siedzibą we Wrocławiu. Stąd po paru latach wyemigrowali z Polski. Podobnie postąpili ci, którzy do Mogielnicy wrócili w roku 1946. Ilu ich było, nie ustalono. Obecnie w Mogielnicy, poza budynkami, brak znaczących śladów niegdysiejszej obecności Żydów w mieście.

5 lipca 1999 Decyzją Komisji Regulacyjnej do Spraw Gmin Wyznaniowych Żydowskich w Warszawie na podstawie art. 30 ustęp 1, ustawy z 20 lutego 1997 o stosunku Państwa do gmin wyznaniowych żydowskich w Rzeczypospolitej Polskiej przekazano Gminie Wyznaniowej Warszawskiej działkę o powierzchni 1 ha, 24 ary 89 m w Mogielnicy, która w dniu 1 września 1939 r. użytkowana była jako cmentarz. Obecnie teren jest zalesiony. W 2002, w domniemanym miejscu zburzonego ohelu (grobowca świątobliwego) wzniesiono nowy.

== Bibliografia ==

* [[Zdzisław Szeląg]], ''Żydzi w Mogielnicy'', [w:] ''Słownik wiedzy o Grójeckiem – zeszyt dwunasty'', Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 2002, s. 66-67 – na podstawie źródeł:
* Archiwum Państwowe miasta stołecznego Warszawy - Góra Kalwaria: Akta miasta Mogielnica: sygn. 59, k. 186, 189, 190; sygn. 491, k. 5-8, 47, 56; sygn. 492, k. 41, 142; sygn. 515, k. 7, 9, 10, 13, 17, 23; sygn. 521, k. 1; Starostwo Powiatowe Grójeckie 1944–1950, sygn. 48, k. 1, 2;
* Stacho z Mogielnicy, ''Z Mogielnicy pow. grójeckiego gub. warszawskiej'', „Zorza” 1893, nr 24, s. 3-4; przedruk [w:] ''Grójecczanie sami o sobie. Antologia korespondencji prasowych z lat 1889–1959''. Część I. Wybór, wstęp i przypisy Zdzisław Szeląg, Grójec 2002, s. 16-18;
* ''Spisok naselennych punktov varšavskoj guberni'', Varšava 1912, s. 218-219;
* ''Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej'', t. 1: ''Miasto stołeczne Warszawa, województwo warszawskie'', Warszawa 1925, s. 35;
* ''Jak obchodziliśmy w tym roku święto 1 maja: Korespondencja. Mogielnica'',„Żydowski Głos Robotniczy”. Miesięczny Biuletyn Żydowskiej Socjalistycznej Partii Robotniczej „Poalej Sjon” (Zjednoczonej z PPS) 1929, nr 1, s. 3;
* Bohdan Wasiutyński, ''Ludność żydowska w wiekach XIX i XX. Studium statystyczne'', Warszawa 1930, s. 12, 24;
* Tatiana Brustin-Berenstein, ''Deportacja i zagłada skupisk żydowskich w dystrykcie warszawskim'', „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego” 1952, nr 1 (3), ustęp: „Powiat - Grójec”, s. 111;
* Adam Penkalla, ''Cmentarz żydowski w Mogielnicy'', „Fołks Sztyme” 1960, nr 49: 6 grudnia, s. 11;
* Adam Penkalla, ''Żydowskie ślady w województwie kieleckim i radomskim'', Radom 1992, s. 137-138;
* Martin Buber, ''Opowieści chasydów''. Tłumaczeniem, uwagami i posłowiem opatrzył Paweł Hertz, Poznań 1989, s. 56;
* Michał Grynberg, ''Księga sprawiedliwych'', Warszawa 1993, s. 143 (tu o Eugeniuszu i Klementynie Gardzińskich);
* Maria i Kazimierz Piechotkowie, ''Bramy Nieba. Bożnice drewniane na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej'', Warszawa 1996, s. 77, 104, 153, 162, 163, il. 270-272;
* Stefan Kolibabski, ''Mogielnica moich czasów'', [w:] ''Grójeckie we wspomnieniach''. Antologia. Seria pierwsza. Wybór i opracowanie Zdzisław Szeląg, Grójec 1999, s. 57-61;
* Józef Kazimierski, ''Miasta i miasteczka na Mazowszu i Podlasiu nadburzańskim w latach 1918-1939'', [w:] ''Mazowsze w dwudziestoleciu międzywojennym (w granicach województwa warszawskiego''), Warszawa 1998, s. 118. [Tabela] II: „Mazowsze Południowo Zachodnie (na południe i południowy zachód od Wisły)” s. 118 nlb.

Żydzi w Mogielnicy - Historia wersji