Żydzi w Grójcu - Historia wersji

Admin o 20:07, 19 sty 2025

2025-01-19T20:07:27Z

Admin o 22:23, 13 sty 2025

2025-01-13T22:23:31Z

Podgląd zmian

Admin o 16:54, 3 sie 2024

2024-08-03T16:54:02Z

@@ Linia 22: / Linia 22: @@
 lipca 1915 wojsko rosyjskie wyparte zostało z Grójca. Odtąd ta część Południowego Mazowsza znalazła się pod okupacją niemiecką przez nieco więcej niż trzy lata, bo do 10 listopada 1918 r. Według danych z 4 października 1916 miasto zamieszkiwało 8748 osób, w tym 5830 Żydów (60,6%). Trzy lata później już po zakończeniu I wojny światowej i wojny polsko-rosyjskiej, z pierwszego powszechnego Spisu, przeprowadzonego w wolnej, niepodległej Polsce 30 września 1921 wynika, że w Grójcu w 343 budynkach mieszkalnych i w 19 innych żyło 8375 osób (4016 mężczyzn i 4359 kobiet), w tym 3337 katolików, 75 ewangelików, 13 – prawosławnych, 8 – bezwyznaniowców, 4971 – wyznania mojżeszowego (58,8%). Pod względem narodowościowym Polacy liczyli 4068 osób, Niemcy – 9, Żydzi – 4283, Rosjanie – 11, Łotysze – 3, Ukraińcy – 1. W porównaniu do 1916 r. liczba mieszkańców zmniejszyła się o 373 osoby. Byli wśród nich zapewne migranci, polegli a wojnie, zmarli z powodu epidemii, zaginieni.
-Stosunki polsko-żydowskie w tej wielokulturowej społeczności nie były wolne od napięć. Ze Sprawozdania Rady Szkolnej Powiatowej za II i III rok działalności, tzn. od l VII 1919 do 30 VI 1921 wierny, że w Grójcu funkcjonowało 47 chederów oraz przeznaczona dla Żydów [[Publiczna Szkoła Powszechna nr 2 w Grójcu|Publiczna Szkoła Powszechna nr 2]]. W latach późniejszych zorganizowano: [[Ochronka dla Biednych Dzieci Żydowskich pn. „Talmud Tora” w Grójcu|Ochronkę dla Biednych Dzieci Żydowskich pn. „Talmud Tora”]], [[Żydowska Szkoła Religijna „Bejs Jakow” w Grójcu|Żydowską Szkołę Religijną „Bejs Jakow”]]. Wg danych statystycznych w międzywojniu Żydzi grójeccy posiadali 14 zakładów przemysłowych (5 młynów, odlewnie żelaza i fabrykę maszyn rolniczych, trzy olejarnie, trzy wytwórnie („fabryki”) wody sodowej i jedną octu).
+Stosunki polsko-żydowskie w tej wielokulturowej społeczności nie były wolne od napięć. Ze Sprawozdania Rady Szkolnej Powiatowej za II i III rok działalności, tzn. od 1 lipca 1919 do 30 czerwca 1921 wierny, że w Grójcu funkcjonowało 47 chederów oraz przeznaczona dla Żydów [[Publiczna Szkoła Powszechna nr 2 w Grójcu|Publiczna Szkoła Powszechna nr 2]]. W latach późniejszych zorganizowano: [[Ochronka dla Biednych Dzieci Żydowskich pn. „Talmud Tora” w Grójcu|Ochronkę dla Biednych Dzieci Żydowskich pn. „Talmud Tora”]], [[Żydowska Szkoła Religijna „Bejs Jakow” w Grójcu|Żydowską Szkołę Religijną „Bejs Jakow”]]. Wg danych statystycznych w międzywojniu Żydzi grójeccy posiadali 14 zakładów przemysłowych (5 młynów, odlewnie żelaza i fabrykę maszyn rolniczych, trzy olejarnie, trzy wytwórnie („fabryki”) wody sodowej i jedną octu).
 W Iatach 1918-1939 Żydzi w Grójcu skupiali się w różnego rodzaju związkach, stowarzyszeniach, partiach politycznych. Działały w nim:
@@ Linia 63: / Linia 63: @@
 == Bibliografia ==
 == Linki zewnętrzne ==

Admin o 15:33, 7 lip 2024

2024-07-07T15:33:54Z

← poprzednia wersja		Wersja z 17:33, 7 lip 2024
Linia 57:		Linia 57:
	W listopadzie 1940 r. w Grójcu utworzono [[Getto w Grójcu\|getto]]. Pierwotnie planowano, że będzie znajdowało się w zachodniej części miasta, wzdłuż ulicy Lewiczyńskiej, gdzie mieszkało 2585 Żydów (80% populacji grójeckich Żydów) i 1027 Polaków. Ostatecznie zmieniono lokalizację. Getto obejmowało ulice: Kościelną, Zatylną, Stodolną, Starostokową, Nowostokową. Na ulicy Kościelnej zgromadzono żydowskich rzemieślników pracujących na potrzeby wojska niemieckiego. Warsztaty i przedsiębiorstwa żydowskie (skład drzewa Arona Goldmana, młyny Hersza Grynberga i S-ki, skład węgla Natana Grynberga, skład win i wódek Dawida Hammera), znajdujące się we wschodniej części Grójca, zostały przejęte przez Niemców. Getto miało charakter otwarty, choć przy wejściach znajdowały się budki strażnicze. Opuszczanie jego terenu, bez specjalnych przepustek było zabronione. W getcie przebywała ludność z Grójca oraz wysiedleni Żydzi z miast wcielonych do III Rzeszy, m.in. Łodzi, Sierpca, Lipna, Włocławka, Aleksandrowa Łódzkiego, Aleksandrowa Kujawskiego. Ich transport dotarł do Grójca 31 marca 1940 r. Żydów zatrudniano przy pracach porządkowych, drogowych i kanalizacyjnych. Duża grupa była zatrudniona przy budowie lotniska w Słomczynie. W dniach 23–24 lutego 1941 r. getto zlikwidowano. Jego mieszkańców wywieziono do getta warszawskiego.		W listopadzie 1940 r. w Grójcu utworzono [[Getto w Grójcu\|getto]]. Pierwotnie planowano, że będzie znajdowało się w zachodniej części miasta, wzdłuż ulicy Lewiczyńskiej, gdzie mieszkało 2585 Żydów (80% populacji grójeckich Żydów) i 1027 Polaków. Ostatecznie zmieniono lokalizację. Getto obejmowało ulice: Kościelną, Zatylną, Stodolną, Starostokową, Nowostokową. Na ulicy Kościelnej zgromadzono żydowskich rzemieślników pracujących na potrzeby wojska niemieckiego. Warsztaty i przedsiębiorstwa żydowskie (skład drzewa Arona Goldmana, młyny Hersza Grynberga i S-ki, skład węgla Natana Grynberga, skład win i wódek Dawida Hammera), znajdujące się we wschodniej części Grójca, zostały przejęte przez Niemców. Getto miało charakter otwarty, choć przy wejściach znajdowały się budki strażnicze. Opuszczanie jego terenu, bez specjalnych przepustek było zabronione. W getcie przebywała ludność z Grójca oraz wysiedleni Żydzi z miast wcielonych do III Rzeszy, m.in. Łodzi, Sierpca, Lipna, Włocławka, Aleksandrowa Łódzkiego, Aleksandrowa Kujawskiego. Ich transport dotarł do Grójca 31 marca 1940 r. Żydów zatrudniano przy pracach porządkowych, drogowych i kanalizacyjnych. Duża grupa była zatrudniona przy budowie lotniska w Słomczynie. W dniach 23–24 lutego 1941 r. getto zlikwidowano. Jego mieszkańców wywieziono do getta warszawskiego.

	W Grójcu istniał także obóz pracy dla Żydów. Więźniowie pracowali przy robotach wodno-melioryzacyjnych. W 1942 r. przebywało w nim około 400 osób. Ostatnich ~~200~~ grójeckich Żydów, w większości rzemieślników, zgładzono 14 lipca 1943 r. w ~~Chynowie~~, 3 km od Góry Kalwarii.		W Grójcu istniał także obóz pracy dla Żydów. Więźniowie pracowali przy robotach wodno-melioryzacyjnych. W 1942 r. przebywało w nim około 400 osób. Ostatnich grójeckich Żydów, w większości rzemieślników, [[Zbiorowa egzekucja Żydów grójeckich w Dębówce pod Górą Kalwarią\|zgładzono 14 lipca 1943 r. w Dębówce]], 3 km od Góry Kalwarii.

	=== Po 1945 roku ===		=== Po 1945 roku ===

Admin o 19:07, 17 kwi 2024

2024-04-17T19:07:40Z

← poprzednia wersja		Wersja z 21:07, 17 kwi 2024
Linia 43:		Linia 43:
	* Organizacja Szlojmej Emunej Isroel,		* Organizacja Szlojmej Emunej Isroel,
	* Organizacja Żydów Ortodoksów pn. Szlomej — Emunej Isroel Zarząd w Grójcu,		* Organizacja Żydów Ortodoksów pn. Szlomej — Emunej Isroel Zarząd w Grójcu,
	* [[Dziewczęta Związku Izraela]] (hebr. Bnojs Agudas Isroel),		* [[Bnojs Agudas Isroel\|Dziewczęta Związku Izraela]] (hebr. Bnojs Agudas Isroel),
	* Związek Młodych „Basi” (aszk, sefard: Bati — moja córka).		* Związek Młodych „Basi” (aszk, sefard: Bati — moja córka).

Admin o 20:22, 24 mar 2024

2024-03-24T20:22:05Z

Podgląd zmian

Admin o 22:48, 14 lis 2023

2023-11-14T22:48:28Z

← poprzednia wersja		Wersja z 00:48, 15 lis 2023
Linia 18:		Linia 18:

	=== II wojna światowa ===		=== II wojna światowa ===
	W początkowym okresie drugiej wojny światowej w Grójcu przebywało około 5200 Żydów. Po zajęciu miasta przez wojska niemieckie 12 września 1939 r., zmuszono do opuszczenia Grójca żydowskich mężczyzn w wieku od 15 do 55 lat. Pieszo dotarli do Rawy Mazowieckiej. 122 osoby wyrzucono z zajmowanych pomieszczeń. Kolejnych 94 przesiedlono z ul. Piłsudskiego na Laskowską. Utworzono Judenrat.		W początkowym okresie drugiej wojny światowej w Grójcu przebywało około 5200 Żydów. Po zajęciu miasta przez wojska niemieckie 12 września 1939 r., zmuszono do opuszczenia Grójca żydowskich mężczyzn w wieku od 15 do 55 lat. Pieszo dotarli do Rawy Mazowieckiej. 122 osoby wyrzucono z zajmowanych pomieszczeń. Kolejnych 94 przesiedlono z ul. Piłsudskiego na Laskowską. Utworzono [[Judenrat w Grójcu\|Judenrat]].

	W listopadzie 1940 r. utworzono getto. Pierwotnie planowano, że będzie znajdowało się w zachodniej części miasta, wzdłuż ulicy Lewiczyńskiej, gdzie mieszkało 2585 Żydów (80% populacji grójeckich Żydów) i 1027 Polaków. Ostatecznie zmieniono lokalizację. Getto obejmowało ulice: Kościelną, Zatylną, Stodolną, Starostokową, Nowostokową. Na ulicy Kościelnej zgromadzono żydowskich rzemieślników pracujących na potrzeby wojska niemieckiego. Warsztaty i przedsiębiorstwa żydowskie (skład drzewa Arona Goldmana, młyny Hersza Grynberga i S-ki, skład węgla Natana Grynberga, skład win i wódek Dawida Hammera), znajdujące się we wschodniej części Grójca, zostały przejęte przez Niemców. Getto miało charakter otwarty, choć przy wejściach znajdowały się budki strażnicze. Opuszczanie jego terenu, bez specjalnych przepustek było zabronione. W getcie przebywała ludność z Grójca oraz wysiedleni Żydzi z miast wcielonych do III Rzeszy, m.in. Łodzi, Sierpca, Lipna, Włocławka, Aleksandrowa Łódzkiego, Aleksandrowa Kujawskiego. Ich transport dotarł do Grójca 31 marca 1940 r. Żydów zatrudniano przy pracach porządkowych, drogowych i kanalizacyjnych. Duża grupa była zatrudniona przy budowie lotniska w Słomczynie. W dniach 23–24 lutego 1941 r. getto zlikwidowano. Jego mieszkańców wywieziono do getta warszawskiego.		W listopadzie 1940 r. utworzono [[Getto w Grójcu\|getto]]. Pierwotnie planowano, że będzie znajdowało się w zachodniej części miasta, wzdłuż ulicy Lewiczyńskiej, gdzie mieszkało 2585 Żydów (80% populacji grójeckich Żydów) i 1027 Polaków. Ostatecznie zmieniono lokalizację. Getto obejmowało ulice: Kościelną, Zatylną, Stodolną, Starostokową, Nowostokową. Na ulicy Kościelnej zgromadzono żydowskich rzemieślników pracujących na potrzeby wojska niemieckiego. Warsztaty i przedsiębiorstwa żydowskie (skład drzewa Arona Goldmana, młyny Hersza Grynberga i S-ki, skład węgla Natana Grynberga, skład win i wódek Dawida Hammera), znajdujące się we wschodniej części Grójca, zostały przejęte przez Niemców. Getto miało charakter otwarty, choć przy wejściach znajdowały się budki strażnicze. Opuszczanie jego terenu, bez specjalnych przepustek było zabronione. W getcie przebywała ludność z Grójca oraz wysiedleni Żydzi z miast wcielonych do III Rzeszy, m.in. Łodzi, Sierpca, Lipna, Włocławka, Aleksandrowa Łódzkiego, Aleksandrowa Kujawskiego. Ich transport dotarł do Grójca 31 marca 1940 r. Żydów zatrudniano przy pracach porządkowych, drogowych i kanalizacyjnych. Duża grupa była zatrudniona przy budowie lotniska w Słomczynie. W dniach 23–24 lutego 1941 r. getto zlikwidowano. Jego mieszkańców wywieziono do getta warszawskiego.

	W Grójcu istniał także obóz pracy dla Żydów. Więźniowie pracowali przy robotach wodno-melioryzacyjnych. W 1942 r. przebywało w nim około 400 osób. Ostatnich 200 grójeckich Żydów, w większości rzemieślników, zgładzono 14 lipca 1943 r. w Chynowie, 3 km od Góry Kalwarii.		W Grójcu istniał także obóz pracy dla Żydów. Więźniowie pracowali przy robotach wodno-melioryzacyjnych. W 1942 r. przebywało w nim około 400 osób. Ostatnich 200 grójeckich Żydów, w większości rzemieślników, zgładzono 14 lipca 1943 r. w Chynowie, 3 km od Góry Kalwarii.

Admin o 16:58, 1 paź 2023

2023-10-01T16:58:52Z

← poprzednia wersja		Wersja z 18:58, 1 paź 2023
Linia 26:		Linia 26:
	=== Po 1945 roku ===		=== Po 1945 roku ===
	Wojnę przeżyło około 270 grójeckich Żydów. Po wojnie powróciło niewielu. Opuścili miasto do końca lat czterdziestych XX wieku.		Wojnę przeżyło około 270 grójeckich Żydów. Po wojnie powróciło niewielu. Opuścili miasto do końca lat czterdziestych XX wieku.

			== Bibliografia ==

			== Linki zewnętrzne ==

Admin: Utworzono nową stronę "'''Żydzi''' stanowili znaczącą grupę mieszkańców Grójca - dochodzącą okresowo do 70% ogółu ludności - od początków XIX wieku do II wojny światowej (Holocaust). == Historia == === Początki osadnictwa === W latach 1744–1794 w Grójcu obowiązywał zakaz osiedlania dla ludności żydowskiej. Żydzi zaczęli osiedlać się w tym mieście dopiero w końcu XVIII wieku. Samodzielność kahał uzyskał na przełomie XVIII i XIX wieku. Zało…"

2023-09-06T21:38:24Z

Utworzono nową stronę "'''Żydzi''' stanowili znaczącą grupę mieszkańców Grójca - dochodzącą okresowo do 70% ogółu ludności - od początków XIX wieku do II wojny światowej (Holocaust). == Historia == === Początki osadnictwa === W latach 1744–1794 w Grójcu obowiązywał zakaz osiedlania dla ludności żydowskiej. Żydzi zaczęli osiedlać się w tym mieście dopiero w końcu XVIII wieku. Samodzielność kahał uzyskał na przełomie XVIII i XIX wieku. Zało…"

Nowa strona

'''Żydzi''' stanowili znaczącą grupę mieszkańców [[Grójec|Grójca]] - dochodzącą okresowo do 70% ogółu ludności - od początków XIX wieku do II wojny światowej (Holocaust).

== Historia ==

=== Początki osadnictwa ===
W latach 1744–1794 w Grójcu obowiązywał zakaz osiedlania dla ludności żydowskiej. Żydzi zaczęli osiedlać się w tym mieście dopiero w końcu XVIII wieku. Samodzielność kahał uzyskał na przełomie XVIII i XIX wieku. Założono wówczas [[Cmentarz żydowski w Grójcu|cmentarz]] i wybudowano drewnianą synagogę, która spłonęła w 1812 roku.

W 1814 r. Żydzi podjęli starania o wybudowanie nowej synagogi. Początkowy sprzeciw wniesiony został 1 czerwca 1814 r. przez biskupa diecezji warszawskiej, a został uchylony 3 września 1814 roku. Przystąpiono do odbudowy synagogi. Nie wiadomo, kiedy zakończono prace. W okresie poprzedzającym oddanie jej do użytku musiała funkcjonować jakaś inna synagoga, bet midrasz lub dom modlitw. Oba obiekty, które w jednym z dokumentów określono jako bóżnice „stara” i „nowa”, zostały w 1850 r. wyremontowane i zakończono w nich prace budowlane. Polichromie w tej ostatniej, wykonanej z drewna modrzewiowego, wykonał najprawdopodobniej Dawid Friedländer.

W początkach XX w. wzniesiono nową synagogę w miejscu poprzedniej. Sąsiadowała ona z drewnianą synagogą z połowy XIX w. i drewnianym domem rabina. W sąsiedztwie bożnicy wybudowano drewniany dom rabina, który zachował się do dzisiaj (obecnie pełni funkcje mieszkalne).

W Grójcu od początku istnienia społeczności żydowskiej dużą rolę odgrywał chasydyzm. Przez pewien czas w miasteczku przebywał nawet słynny cadyk Izrael Hofstein (1733–1814), znany jako Magid z Kozienic.

=== Rozkwit miasta ===
Przez cały XIX w. liczba ludności żydowskiej znacznie wzrastała: w 1856 r. zanotowano 1719 Żydów (prawie '''70%''' wszystkich mieszkańców), w 1897 r. – 3737 Żydów ('''61,9%''' ogółu). Wraz ze wzrostem liczby ludności zaistniała potrzeba zbudowania nowej, większej synagogi. Na początku XX w. wybudowano murowaną bożnicę tuż obok starej.

W 1921 r. mieszkało tutaj 4922 Żydów, stanowiąc 56,3% ludności. Dzielnica żydowska ukształtowała się wzdłuż kilku ulic. W okresie międzywojennym nosiły one nazwy: Warszawska, Mogielnicka, Kościelna, Rynek, Lewiczyńska, Skargi, Piłsudskiego, Zatylna, Radomska, Szpitalna. Na pozostałych ulicach (Poświętnej, Jatkowej, Stodolnej, Stokowej, Starostokowej, Nowostokowej) odsetek był mniejszy. Centrum „żydowskiego“ Grójca znajdowało się na ulicy Lewiczyńskiej i Bóżniczek, gdzie skupiały się także najważniejsze elementy infrastruktury gminnej: synagogi, dom kahalny, dom rabina, łaźnia.

=== II wojna światowa ===
W początkowym okresie drugiej wojny światowej w Grójcu przebywało około 5200 Żydów. Po zajęciu miasta przez wojska niemieckie 12 września 1939 r., zmuszono do opuszczenia Grójca żydowskich mężczyzn w wieku od 15 do 55 lat. Pieszo dotarli do Rawy Mazowieckiej. 122 osoby wyrzucono z zajmowanych pomieszczeń. Kolejnych 94 przesiedlono z ul. Piłsudskiego na Laskowską. Utworzono Judenrat.

W listopadzie 1940 r. utworzono getto. Pierwotnie planowano, że będzie znajdowało się w zachodniej części miasta, wzdłuż ulicy Lewiczyńskiej, gdzie mieszkało 2585 Żydów (80% populacji grójeckich Żydów) i 1027 Polaków. Ostatecznie zmieniono lokalizację. Getto obejmowało ulice: Kościelną, Zatylną, Stodolną, Starostokową, Nowostokową. Na ulicy Kościelnej zgromadzono żydowskich rzemieślników pracujących na potrzeby wojska niemieckiego. Warsztaty i przedsiębiorstwa żydowskie (skład drzewa Arona Goldmana, młyny Hersza Grynberga i S-ki, skład węgla Natana Grynberga, skład win i wódek Dawida Hammera), znajdujące się we wschodniej części Grójca, zostały przejęte przez Niemców. Getto miało charakter otwarty, choć przy wejściach znajdowały się budki strażnicze. Opuszczanie jego terenu, bez specjalnych przepustek było zabronione. W getcie przebywała ludność z Grójca oraz wysiedleni Żydzi z miast wcielonych do III Rzeszy, m.in. Łodzi, Sierpca, Lipna, Włocławka, Aleksandrowa Łódzkiego, Aleksandrowa Kujawskiego. Ich transport dotarł do Grójca 31 marca 1940 r. Żydów zatrudniano przy pracach porządkowych, drogowych i kanalizacyjnych. Duża grupa była zatrudniona przy budowie lotniska w Słomczynie. W dniach 23–24 lutego 1941 r. getto zlikwidowano. Jego mieszkańców wywieziono do getta warszawskiego.

W Grójcu istniał także obóz pracy dla Żydów. Więźniowie pracowali przy robotach wodno-melioryzacyjnych. W 1942 r. przebywało w nim około 400 osób. Ostatnich 200 grójeckich Żydów, w większości rzemieślników, zgładzono 14 lipca 1943 r. w Chynowie, 3 km od Góry Kalwarii.

=== Po 1945 roku ===
Wojnę przeżyło około 270 grójeckich Żydów. Po wojnie powróciło niewielu. Opuścili miasto do końca lat czterdziestych XX wieku.

← poprzednia wersja		Wersja z 22:07, 19 sty 2025
Linia 27:		Linia 27:

	* [[Związek Rzemieślników Żydów. Oddział w Grójcu\|Związek Rzemieślników Żydów w Polsce]],		* [[Związek Rzemieślników Żydów. Oddział w Grójcu\|Związek Rzemieślników Żydów w Polsce]],
	* [[Organizacja Syjonistów Rewizjonistów]],		* [[Organizacja Syjonistów Rewizjonistów (Brit Hozohar). Oddział w Grójcu\|Organizacja Syjonistów Rewizjonistów]],
	* [[Orkiestra Żydowska w Grójcu]],		* [[Orkiestra Żydowska w Grójcu]],
	* [[Stowarzyszenie „Kultur-Liga”. Oddział w Grójcu\|Stowarzyszenie „Kultur Liga”]],		* [[Stowarzyszenie „Kultur-Liga”. Oddział w Grójcu\|Stowarzyszenie „Kultur Liga”]],
Linia 63:		Linia 63:
	== Bibliografia ==		== Bibliografia ==

	* Zofia Romanowska, ''Żydzi w Grójcu'', [w:] ''Słownik wiedzy o Grójeckiem – zeszyt czternasty'', Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza – oddział w Grójcu, 2006, s. 99-103 – na podstawie źródeł:		* Zofia Romanowska, ''Żydzi w Grójcu'', [w:] ''Słownik wiedzy o Grójeckiem – zeszyt czternasty'', [[Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza. Oddział w Grójcu\|Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza – oddział w Grójcu]], 2006, s. 99-103 – na podstawie źródeł:
	* Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie - Centralne Władze Wyznaniowe, sygn. 1711 z lat 1713-1872;		* Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie - Centralne Władze Wyznaniowe, sygn. 1711 z lat 1713-1872;
	* Archiwum Państwowe miasta stołecznego Warszawy, oddział Grodzisk Mazowiecki. Archiwum Miasta Grójca, sygn. przy hasłach odsyłających;		* Archiwum Państwowe miasta stołecznego Warszawy, oddział Grodzisk Mazowiecki. Archiwum Miasta Grójca, sygn. przy hasłach odsyłających;
Linia 79:		Linia 79:
	* AP [Adam Penkalla], ''Grójec'', [w:] ''Żydzi w Polsce. Leksykon'', Warszawa 2001, s. 121-122;		* AP [Adam Penkalla], ''Grójec'', [w:] ''Żydzi w Polsce. Leksykon'', Warszawa 2001, s. 121-122;
	* [[Remigiusz Matyjas]], ''Powiat grójecki w okresie drugiej Rzeczypospolitej'', Kielce-Grójec 2004, s. 16-24, 28, 31-32, 44, 49-50, 59, 82-85, 102-104, 107-112, 114-115, 117, 211-212, 218, 228, 239, 253-254, 310.		* [[Remigiusz Matyjas]], ''Powiat grójecki w okresie drugiej Rzeczypospolitej'', Kielce-Grójec 2004, s. 16-24, 28, 31-32, 44, 49-50, 59, 82-85, 102-104, 107-112, 114-115, 117, 211-212, 218, 228, 239, 253-254, 310.

	~~== Linki zewnętrzne ==~~