Tekst źródłowy strony Ryszki

'''Ryszki''' – wieś położona w województwie mazowieckim, w [[Powiat grójecki|powiecie grójeckim]], w [[Gmina Jasieniec|gminie Jasieniec]]. Przez miejscowość przepływa [[Czarna]], lewobrzeżny dopływ Wisły. Przez miejscowość przebiega droga wojewódzka nr 730.

Wieś szlachecka położona była w drugiej połowie XVI wieku w powiecie wareckim ziemi czerskiej województwa mazowieckiego.

== Historia ==
Wieś Ryszki położona jest na obszarze pradziejowego osadnictwa. Na jej terenie odkryto groby kloszowe pochodzące z wczesnego okresu lateńskiego (z ok. IV w. p.n.e.). W 2005 r. posiadała 31 budynków, 48 mieszkań i 120 mieszkańców. Nazwa wsi pochodzi od staropolskiej nazwy osobowej, od nazwiska rodowego Rysek // Ryszek, w liczbie mnogiej Ryszki. Swego czasu ród ten był właścicielem osady, z czasem wsi. Nazwisko notowano wymiennie. Pierwszy raz nazwę miejscowości zanotowano w ''Księdze Ziemi Czerskiej'' w 1409 r. jako ''Riski'', w 1418 jako ''Riszkow'', później ''Ryszki'' (1827). Od wieku XI do połowy XIX ludność jej świadczyła na rzecz Kościoła katolickiego daninę w postaci 1/10 plonów lub dochodów, zwaną dziesięciną. Majątek [[Rytomoczydła]] i Ryszki tworzyły wspólne dobra i należały do jednego właściciela. Od ok. XIII w. mieszkańcy przypisani byli do parafii [[Boglewice]] i jej plebanowi oddawali dziesięcinę (od 1428). Sławiec Boglewski, chorąży i kasztelan czerski, w XV w. wykupił biedotę szlachecką z pobliskich Ryszek i osadził w Boglewicach. Właściciele (posesorzy) dóbr Rytomoczydła i Ryszki zmieniali się, np. w XVI i XVII w. wieś należała w kolejności do Wojciecha, Mikołaja, Stanisława Boglewskich, do 1780 Rytomoczydła do konfederaty barskiego, [[Józef Pułaski|Józefa Pułaskiego]] (1704-1769), ojca [[Kazimierz Pułaski|Kazimierza]] (1747-1779); po śmierci Józefa, żona, Marianna z Zielińskich h. Świnka (1721-1792), sprzedała je Konstantemu Zaborowskiemu z [[Lewiczyn|Lewiczyna]]. Następnie dobra te jako wiano otrzymała jego córka, Paulina (zm. 1883), która wyszła za mąż za ppłk. Wojska Polskiego, Wincentego Radzimińskiego (1784-1854). 

W 1827 roku w Ryszkach, w 18 domach żyło 161 ludzi, którzy uprawiali 252 morgi ziemi. W 1834 roku ogólny obszar dóbr Rytomoczydła i Ryszek wynosił 1995 mórg. W II połowie XIX wieku wieś w zasadzie w całości należały do włościan, las zaś do majątku Rytomoczydła. W 1879 roku w Ryszkach mieszkały 152 osoby, w 1889 – 144, do których należało 252 morgi ziemi. 

Po śmierci Wincentego Radzimińskiego bezdzietna wdowa, Paulina (pochowana w 1883 r. w kościele parafialnym w [[Boglewice|Boglewicach]]), w 1881 zapisała w testamencie 4000 rubli srebrnych, złożonych w Towarzystwie Kredytowym Ziemskim w Warszawie na utrzymanie jednoklasowej szkoły elementarnej w Ryszkach. Z kościelnych protokołów powizytacyjnych przechowywanych w Archiwum Archidiecezji Warszawskiej wynika, że istniała ona już w roku 1879. Zapis testatorki umożliwił wybudowanie na początku wsi, od strony Warki, dużego, czteroizbowego budynku szkolnego, w którym uczyły się dzieci i mieszkał nauczyciel. Otrzymał on później adres Ryszki 1. Uczęszczać do niej mogły też dzieci z pobliskich miejscowości, m.in. z [[Nowa Wieś|Nowej Wsi]]. Tak działo się do czasu utworzenia ochronki w tej miejscowości (1919-1921) dla dzieci fornali z majątku i zbudowania [[Publiczna Szkoła Podstawowa w Nowej Wsi|publicznej szkoły powszechnej]] (1922). 

W 1912 wieś znajdowała się w gminie Nowa Wieś i liczyła 130 mieszkańców (66 kobiet i 64 mężczyzn), którzy posiadali 375 mórg ziemi, w tym 350 ziemi ornej, 4 – łąk, 21 – lasów, ugorów i zarośli. W następnym roku zorganizowali Stowarzyszenie Mleczarskie. 

Mieszkańcy Ryszek w sposób bezpośredni lub pośredni uczestniczyli we wszystkich ważniejszych wydarzeniach kraju. W latach I wojny światowej przez wieś przechodziły wojska rosyjskie (1914-1915), niemieckie (1915), które rabowały mieszkańców, a w graniczącym z nią lesie zbudowały rowy strzeleckie, gromadziły broń. U progu II Rzeczypospolitej niektórzy ubodzy mieszkańcy wsi żywili lewicowe poglądy. Syn oficjalisty z Rytomoczydeł, w sierpniu 1921 r., za ich głoszenie zabił Wincentego Romanowskiego z Ryszek. Po trzech latach niepodległości odzyskanej w roku 1918, we wsi, w 28 budynkach mieszkalnych i innych zamieszkałych żyły 202 osoby, w tym 108 mężczyzn i 94 kobiety. W międzywojniu w Ryszkach zbudowano remizę Ochotniczej Straży Pożarnej. 

W czasie kampanii wrześniowej 1939 r. pobliski las krótko służył żołnierzom Wojska Polskiego, następnie Wehrmachtowi. W latach okupacji niemieckiej (1939-1945) niektórzy mieszkańcy wsi uczestniczyli w działalności konspiracji niepodległościowej, w szeregach [[Armia Krajowa|Armii Krajowej]], [[Bataliony Chłopskie|Batalionów Chłopskich]] lub [[Gwardia Ludowa|Gwardii Ludowej]]. 13 grudnia 1943 r. we wsi rozstrzelano pięciu Polaków. Miejsce to upamiętnia kapliczka. U schyłku okupacji (1944/1945) w pobliskim lesie, graniczącym ze wsią (ok. 80 ha) Niemcy zbudowali okopy, rowy strzeleckie, zapory przeciwczołgowe, składy amunicji dla potrzeb przyczółka warecko-magnuszewskiego. Pociski te do dziś (stan na 2006 r.) nie do końca zostały rozbrojone, wywiezione i zniszczone. 

Po wyzwoleniu Ryszek i [[Powiat grójecki|powiatu grójeckiego]] (przez Armię Czerwoną i sprzymierzone z nią Wojsko Polskie) spod okupacji niemieckiej, nie wszyscy uznali nowo organizujące się władze Tymczasowego Rządu RP, m.in. ze względu na sposób jej zdobycia przez [[Polska Partia Robotnicza|Polską Partię Robotniczą]] przy pomocy Armii Czerwonej oraz metody jej sprawowania (aresztowania, deportacje członków Armii Krajowej na Syberię), działań Urzędu Bezpieczeństwa. W wyniku zbrojnej, konspiracyjnej, antykomunistycznej działalności [[Ruch Oporu Armii Krajowej|Ruchu Oporu Armii Krajowej]] i innych ugrupowań w Ryszkach zginęli m.in.: rolnik Władysław Chrzanowski (ur. 1900), syn Antoniego zastrzelony został 10 października 1945 przez bliżej nieznane antykomunistyczne ugrupowanie, Leonard Bijakowski, ur. 4 grudnia 1887 w Zawodach, w czasie okupacji członek Armii Krajowej, wzorowy nauczyciel, kierownik szkoły. Ponieważ po 1945 opowiedział się po stronie lewicy, 21 grudnia 1948 został skrycie zastrzelony na podwórzu szkoły. 

W 1978 roku wieś miała 109 mieszkańców, w tym 52 mężczyzn, 32 gospodarstwa rolne, 218 ha użytków rolnych, jeden telefon (u sołtysa), przystanek PKS, OSP, remizę, 4 km drogi o powierzchni gruntowej. 

W 1954 szkoła w Ryszkach stała się filią [[Publiczna Szkoła Podstawowa w Nowej Wsi|Szkoły Podstawowej w Nowej Wsi]]. W roku szkolnym 1957/1958 uczęszczało do niej 34 uczniów. Nauka odbywała się na zmianę w dwóch klasach łączonych: 1-2, 3-4. Uczyła w nich Franciszka Molak. w 1974 roku została zlikwidowana. Odtąd dzieci dowożone są do szkoły w [[Wola Boglewska|Woli Boglewskiej]] i [[Jasieniec|Jasieńca]], niektóre dojeżdżają do [[Nowa Wieś|Nowej Wsi]]. Budynek i ziemia wokół budynku byłej szkoły w Ryszkach w 2006 r. wystawione zostały na sprzedaż. 

Dzieje wsi w PRL nie odbiegają od tych, jakie miały inne miejscowości w Grójeckiem, np. [[Pniewy]], [[Maciejowice]], [[Olszew]]. Zmiana polityki rolnej, zaprzestanie forsowania kolektywizacji (po 1956), pracowitość mieszkańców sprzyjały powolnemu unowocześnieniu gospodarstw rolnych. Dziś są one wyposażone we wszystkie istniejące dobra cywilizacyjne. W 2006 Ryszki zamieszkują 134 osoby (67 kobiet i 67 mężczyzn), w tym 13 w wieku do 7 lat, 17 – od 7 do 15, 3 – od 16-19, 84 – od 20 do 60, 17 – powyżej 60 lat, 14 – powyżej 65. Większość z 37 gospodarstw zajmuje się sadownictwem, rzadziej warzywnictwem oraz niektóre dodatkowo usługami w zakresie elektryczności, naprawą narzędzi rolniczych, sezonowo skupem owoców miękkich. Po roku 1990 wieś w pełni została stelefonizowana. W 2005 tylko 3 gospodarstwa nie posiadały telefonu. 

== Przypisy ==

== Bibliografia ==

* [[Zdzisław Szeląg]], ''Ryszki'', [w:] ''Słownik wiedzy o Grójeckiem – zeszyt czternasty'', Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 2006, s. 79-82 – na podstawie źródeł:
* Bronisław Chlebowski, ''Ryszki''; ''Rytomoczydła'' [w:] ''Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich'', t. 10, Warszawa 1889, s. 115, 117;
* ''Alfawitnyj spisok nasielennych punktov warszawskoj guberni'', Warszawa 1912, s. 297;
* ''Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej opracowany na podstawie wyników Pierwszego Spisu Ludności z dn. 30 września 1921 r i innych źródeł'', t. 1: ''Miasto stołeczne Warszawa i województwo warszawskie'', Warszawa 1925, s. 47;
* ''Badanie wyposażenia miast, gmin i miejscowości wiejskich w podstawowe placówki i urządzenia. Województwo radomskie 1978'', Warszawa 1979, s. 116;
* „Dziennik Urzędowy Województwa Warszawskiego” 1927, nr 9: 30 września, poz. 157, s. 10-11 [Wpis do rejestru OSP];
* Sylwester Jeż, ''Środowisko pastoralne w parafii Boglewice do 1945 r.'', Lublin 1990, s. 193. Praca dyplomowa;
* Urszula Bijak, ''Nazwy miejscowe powiatu grójeckiego. Słownik historyczno-etymologiczny'', Grójec 2001, s. 89;
* ks. Grzegorz Kalwarczyk, ''O Nowej Wsi i budowniczych kościołów trochę historii'', Warszawa 2003, s. 35;
* Albert Katana, ''Strefa rażenia'' [Działania OSP przy oczyszczaniu i lokalizacji niewypałów], „Kurier Południowy” 2004, nr 10 (58): 11-24 czerwca, s. 5.

[[Kategoria:Miejscowości]]