Tekst źródłowy strony Rewolucja 1905–1907

'''Rewolucja 1905–1907''' – masowy zryw w Cesarstwie Rosyjskim przeciw carskiemu samowładztwu, którego wysokie natężenie wystąpiło również w Królestwie Polskim, zwanym wówczas Priwislanskim Krajem. Na obszarze tym hasła społeczne zespoliły się ściśle z narodowymi (żądanie języka polskiego w szkołach, administracji oraz autonomii politycznej itd.). Początek wydarzeniom rewolucyjnym na ziemiach zaboru rosyjskiego dał strajk robotników warszawskich z dzielnicy Wola, zorganizowany 26 stycznia 1905. Odtąd fala strajków, demonstracji, aktów indywidualnego terroru (zamachy na policję i przedstawicieli administracji rosyjskiej), zamachów na urzędy, wagony pocztowe, akcje ekspropriacji, czyli zdobywania pieniędzy na cele partyjne, nasilała się i trwała do końca 1907 r. Brali w nich udział robotnicy przemysłowi, folwarczni, młodzież szkolna.

Wystąpienia poparła i kierowała nimi Polska Partia Socjalistyczna (PPS) i Socjaldemokracja Królestwa Polskiego i Litwy (SDKPiL), [[Polski Związek Ludowy]] (PZL), strajkiem szkolnym zaś Narodowa Demokracja i związane z nią organizacje młodzieżowe oraz specjalnie utworzony dla kierowania strajkami szkolnymi Związek Unarodowienia Szkół. 3 grudnia 1905 r. papież Pius X ogłosił encyklikę, w której napisał: <blockquote>„Wśród zaburzeń i rozruchów; jakich widownią jest obecnie państwo rosyjskie, a zarazem i przynależna do niego część Polski, obowiązkiem katolików jest stać wytrwale po stronie ładu i porządku, [wierni] winni święcie zachowywać karność państwową, trzymać się z dala od niegodziwych knowań i wichrzeń, unikać rokoszów, wszystkie siły wytężać ku utrzymaniu pokoju i sprawiedliwości. (...) Musimy poważnie wezwać młodzież uczącą się, aby nie przestawała uczęszczać na lekcje wskutek powszechnej zmowy, biorąc za powód do tego przyczyny polityczne”. („Przegląd Katolicki” 1906, nr 1-2, 3-4, 5-6, s. 1-3; 25-28; 49-51).</blockquote>Władze carskie z całą bezwzględnością zwalczały przywódców i uczestników rewolucyjnych wystąpień (więziły ich, skazywały na karę śmierci lub zsyłkę na Sybir), 10 listopada 1905 r. wprowadziły stan wojenny, który zniesiono 1 grudnia tego roku.

== Działania na terenie powiatu grójeckiego ==
Na obszarze ówczesnego powiatu grójeckiego nielegalną działalność prowadziły lokalne koła m.in.: Socjaldemokracja Królestwa Polskiego i Litwy ([[Góra Kalwaria]], [[Grójec]], [[Mogielnica]], [[Tarczyn]] itd.), Polska Partia Socjalistyczna ([[Grójec]], [[Warka]] itd.), [[Polski Związek Ludowy]] ([[Czersk]], [[Drwalew]], [[Grójec]], [[Góra Kalwaria]], [[Konary]], [[Linin]], [[Lipie]], [[Pieczyska]], [[Podgórzyce]], [[Wągrodno]], [[Warka]] itd.) i Wojskowej Rewolucyjnej Organizacji (WRO). W latach 1905–1907 w powiecie doszło do wielu, nie do końca rozpoznanych, zdarzeń:

=== Rok 1905 ===

* 15 stycznia 1905, [[Kobylin]] – uchwała zebrania gminy o wprowadzeniu na obszarze jej działania języka polskiego jako urzędowego. 
* 16 stycznia 1905, [[Konary]] – „zebranie gminne podjęło uchwałę o wprowadzeniu języka polskiego do urzędu gminnego”
* 14-15 marca 1905, [[Pęchery]] – strajk robotników rolnych w tamtejszym majątku ziemskim.
* 20 marca 1905, [[Promna]] – chłopi zażądali sporządzenia protokołu zebrania w języku polskim i wysłania pisma do naczelnika powiatu z prośbą o wprowadzenie języka polskiego do urzędu gminy.
* 31 marca 1905, [[Lipie]] – zebranie gminne domagało się wprowadzenia języka polskiego w szkołach oraz w urzędzie gminy. Uchwałę wprowadził w życie nauczyciel, Jan Wybraniec, za co inspektor szkolny zwolnił go z pracy.
* 1 kwietnia 1905, Bielsk (dziś [[Belsk Duży|Belsk]]) – zebranie gminne uchwaliło wprowadzenie języka polskiego do szkoły, sądu i urzędu gminnego.
* kwiecień 1905, [[Kopana]] - strajk robotników folwarcznych.
* maj-czerwiec 1905, [[Góra Kalwaria]], koszary 6 batalionu pontonowego - szeregowy Libenzon, członek WRO kolportował i czytał żołnierzom broszurę Fryderyka Engelsa ''Praca najemna a kapitał'', a pod pozorem „kółka samokształceniowego” organizował nielegalne zebrania poświęcone polityce.
* 27 lipca–26 sierpnia 1905, Góra Kalwaria, koszary 6 batalionu pontonowego – odebrano żołnierzom 236 egzemplarzy odezw Wojskowej Rewolucyjnej Organizacji, Socjaldemokracji Królestwa Polskiego i Litwy oraz SDPRR (Socjaldemokratyczna Partia Robotników Rosyjskich).
* 6 sierpnia 1905, Góra Kalwaria, koszary 7 batalionu pontonowego – aresztowano żołnierza Józefa Nowosielskiego. 
* 30 października 1905, [[Grójec]] – zatrzymanie poborowego, Marcelego Sasa, podczas rozklejania odezw, wzywających do uchylania się mężczyzn od poboru do wojska, ogłoszonego w październiku 1905 r. Zarząd Główny SDKPiL wydrukował i kolportował odezwę ''Do robotników poborowych''. Rozpowszechniali ją głównie robotnicy, członkowie SDKPiL, w większości poborowi. W odezwie pisano m.in.: „Nie stawajcie do poboru! Nie idźcie służyć caratowi, który jest mordercą robotników. Idźcie służyć swym braciom robotnikom, co walczą o wolność i szczęście klasy robotniczej. Idźcie służyć swym braciom, robotnikom, co zaprzysięgli śmierć rządowi carskiemu, rządowi zbrodniarzy i katów ludowych (...)”. Odezwy podobnej treści drukowały także inne komitety SDKPiL, np. łódzki.
* 12 listopada 1905, [[Boglewice]] – zjazd nauczycieli [[Powiat grójecki|powiatu grójeckiego]], na którym podjęto uchwałę żądającą wprowadzenia języka polskiego do szkół.
* 15 listopada 1905, [[Komorniki]] – zebranie gminy Komorniki z siedzibą w [[Tarczyn|Tarczynie]] podjęło uchwałę o wprowadzeniu języka polskiego do urzędu gminy, sądu gminnego i szkoły oraz współdziałania gminy w ustalaniu programu nauczania.
* listopad 1905, Bielsk (dziś [[Belsk Duży|Belsk]]) – zebranie gminne uchwaliło zorganizowanie przeciwzłodziejskiej samoobrony<ref>Tomasz Nocznicki, Dokumenty. I ''Pożółkły arkusz zapisanego papieru'' [uchwała „przeciwzłodziejska” gminy Belsk], „Niepodległość” t. 3: 1930/1931, z. 2(6), s. 347-351.</ref>.
* grudzień 1905, [[Drwalew]] – zebranie gminne podjęło decyzję o wprowadzeniu języka polskiego do urzędu, szkół i sądu gminnego oraz domagało się autonomii dla Królestwa Polskiego.
* początek grudnia 1905, [[Promna]] (dziś powiat Białobrzegi) – „wydalenie policjantów z zebrania gminnego oraz podjęcie uchwały o wprowadzeniu języka polskiego do urzędu gminy” i w szkołach gminy.
* pierwsza połowa grudnia 1905, [[Jasieniec]] – „pod wpływem nauczyciela T. Kiliańskiego zebranie gminne podjęło uchwałę o wprowadzeniu języka polskiego do urzędu i szkoły”.
* 7 grudnia 1905, [[Kąty]] – zebranie gminne postanowiło zaprzestać płacenia podatków oraz zażądało unarodowienia urzędu, szkoły i sądu gminnego.
* 11 grudnia 1905, [[Konary]] – nauczyciel ludowy, członek [[Polski Związek Ludowy|Polskiego Związku Ludowego]], Zygmunt Nowicki (1881–1944) zebrał chłopów z sąsiednich wsi i nawoływał ich do niepłacenia podatków, nieposyłania dzieci do szkoły z językiem rosyjskim wykładowym, do bojkotu zarządzeń władz carskich i przyłączenia się do powstania, jeśli wybuchnie. Z zapisu warszawskiego gubernatora wynika, że z powodu tej agitacji chłopi zniszczyli portrety carskie w szkole w Konarach.
* 15 grudnia 1905, Bielsk (dziś [[Belsk Duży|Belsk]]) – zebranie gminne podjęło rezolucję domagającą się autonomii dla Królestwa Polskiego oraz ponownie zażądało wprowadzenia języka polskiego „jako urzędowego w gminie, szkołach, sądzie gminnym”.
* 15 grudnia 1905, [[Grójec]] – „nielegalne zebranie socjalistów żydowskich”.
* 15 grudnia 1905, [[Warka]] – elementarna szkoła żeńska - inspektor szkolny wyrzucił z pracy nauczycielkę, Marię Ropelewską, córkę [[Powstanie styczniowe|powstańca 1863 r.]] za nauczanie dzieci w języku polskim i zamknął szkołę (do jesieni 1907 roku). Za działalność patriotyczną w szkołach powiatu z pracy usunięci zostali nauczyciele, m.in.: Andrzej Legat z Piaseczna, Julian Warzyński z [[Wrociszew|Wrociszewa]], Józef Kulesza z [[Wichradz|Wichradza]], Szeligowski z [[Konary|Konar]], T. Kiliański z [[Jasieniec|Jasieńca]]<ref name=":0">Aleksander Gajewski, ''Wydarzenia rewolucyjne 1905-1907 na terenie b[yłego] powiatu grójeckiego'', „Biuletyn Kwartalny Radomskiego Towarzystwa Naukowego” R. 17: 1980, z. 1, s. 43-48.</ref>.
* 17 grudnia 1905, [[Warka]] – manifestacja zorganizowana przez grupę socjalistów z Warszawy, którzy podczas nabożeństwa weszli do kościoła i po odśpiewaniu ''Boże coś Polskę'', opuścili świątynię i razem z miejscowymi socjalistami (m.in. Kazimierzem Chodeckim, Konopką, Franciszkiem Królikiem, Piotrem Ostrowskim, Stefanem Ostrowskim, Leopoldem Perendykiem, Wincentym Schabowskim...) i młodzieżą udali się na cmentarz grzebalny, gdzie przy grobie [[Piotr Wysocki|Piotra Wysockiego]], dziedzic Bagniewski wygłosił patriotyczne przemówienie. Władze carskie aresztowały niektórych uczestników, inni udali się na emigrację<ref name=":0" />.
* 19 grudnia 1905, Bielsk (dziś [[Belsk Duży|Belsk]]) – aresztowanie Jana Buratyńskiego za działalność agitacyjną.
* 20 grudnia 1905, Bielsk (dziś [[Belsk Duży|Belsk]]) – uwięzienie byłego kolejarza w Charkowie, rezerwisty Bochanowicza.

=== Rok 1906 ===

* styczeń 1906, [[Odrzywołek]] – zebranie mieszkańców wsi podjęło uchwałę o wprowadzeniu języka polskiego jako urzędowego w gminie oraz szkołach i sądzie gminnym.
* początek stycznia 1906, [[Błędów]] – strajk służby folwarcznej w okolicznych dworach.
* marzec 1906, [[Błędów]] – bojkot wyborów pełnomocników gminy do Dumy Państwowej.
* marzec 1906, [[Borowe (gmina Mogielnica)|Borowe]] – większość osób uprawnionych do głosowania nie stawiła się na wybory pełnomocników wyborczych gminy; na 305 osób przybyło 103. Wybory nie odbyły się.
* marzec 1906, [[Drwalew]] – „uchwała zebrania gminnego w sprawie bojkotu wyborów pełnomocników wyborczych gminy do Dumy Państwowej”.
* marzec 1906, [[Kamionka]] – bojkot wyborów pełnomocników gminy do Dumy Państwowej.
* marzec 1906, [[Kobylin]] – powstrzymanie się od wyborów do Dumy Państwowej.
* marzec 1906, [[Komorniki]] – bojkot wyborów pełnomocników do Dumy Państwowej.
* 20 marca 1906, [[Nowa Wieś]] – niestawienie się do wyborów pełnomocników do Dumy Państwowej.
* 30 marca 1906, [[Falęcice]] – „bojkot wyborów dwóch pełnomocników wyborczych gminy do Dumy Państwowej”.
* 31 marca 1906, [[Lipie]] – „zebranie gminne uchwaliło uchylenie się od wyborów pełnomocników gminnych do Dumy Państwowej”.
* kwiecień 1906, [[Borowe (gmina Mogielnica)|Borowe]] – powtórny bojkot wyboru gminnych pełnomocników do Dumy Państwowej.
* kwiecień 1906, [[Falęcice]] – powtórny bojkot wyborów pełnomocników gminy do Dumy Państwowej.
* kwiecień 1906, [[Goszczyn]] – „bojkot wyborów gminnych pełnomocników wyborczych do Dumy Państwowej”.
* kwiecień 1906, [[Kamionka]] – „bojkot wyborów pełnomocników wyborczych gminy do Dumy Państwowej”.
* kwiecień 1906, [[Komorniki]] – ponowny bojkot wyborów pełnomocników gminnych do Dumy Państwowej.
* kwiecień 1906, [[Kopana]] – strajk robotników folwarcznych.
* kwiecień 1906, [[Nowa Wieś]] – ponowny bojkot wyborów do Dumy.
* 19 czerwca 1906, [[Promna]] – strajk robotników rolnych w miejscowym majątku.
* 16 lipca 1906, [[Rykały]] (dziś powiat Białobrzegi) – strajk robotników rolnych zatrudnionych w majątku ziemskim.
* 6 listopada 1906 (według innych 7 listopada), [[Grójec]] – żandarmi aresztowali poborowego Kowalika w chwili rozklejania na murach „Czerwonego Sztandaru”, centralnego organu prasowego SDKPiL, z artykułem o poborze rekruta.

Rewolucyjne wystąpienia na ziemiach zaboru rosyjskiego mimo, że zostały zduszone, to jednak przyniosły nieco swobód narodowych i oświatowych. Carat zmuszony został do złagodzenia polityki wobec Polaków, zezwolił na otwieranie szkół prywatnych z polskim językiem nauczania, do elementarnych szkół rządowych wprowadził język polski, zniesiono cenzurę prewencyjną, wystąpienia chłopów przyspieszyły proces politycznego dojrzewania m.in. ruchu ludowego.

== Przypisy ==
<references />

== Bibliografia ==

* Wanda Szeląg, ''Rewolucja 1905–1907'', [w:] ''Słownik wiedzy o Grójeckiem – zeszyt dwunasty'', Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 2002, s. 82-87 – na podstawie źródeł:
* [[Stanisław Czekanowski]], „Roczniki długiego żywota mego”, nr 3: „Na polu rolniczo-społecznym”, 1895-1925, s. 147, 156-161. Maszynopis w Ossolineum, mikrofilm w Bibliotece Narodowej;
* Tomasz Nocznicki, Dokumenty. I ''Pożółkły arkusz zapisanego papieru'' [uchwała „przeciwzłodziejska” gminy Belsk], „Niepodległość” t. 3: 1930/1931, z. 2(6), s. 347-351;
* Tomasz Nocznicki, ''Śp. Jan Wybraniec (Wspomnienie pośmiertne)'', „Trzeźwość” 1938, nr 1-4, s. 21-23;
* Ignacy Pawłowski, ''Wystąpienia rewolucyjne wśród Żołnierzy Warszawskiego Okręgu Wojskowego w okresie szczytowego wzniesienia się rewolucji (maj-grudzień 1905)'', [w:] ''Studia i Materiały do Historii Sztuki Wojennej'' (t.) II, Warszawa 1956, s. 136-137;
* Ignacy Pawłowski, ''Wojskowa działalność SDKPiL w rewolucji 1905-1907'', Warszawa 1956, s. 171, 185, 196, 197, 202, 250, 326, 341;
* Bolesław Radlak, ''Polski Związek Ludowy w rewolucji 1905-1907'', Warszawa 1962, s. 62, 68;
* Krystyna Kubiak, ''Kalendarium ważniejszych wydarzeń rewolucji 1905-1907 w woj. warszawskim'', [w:] ''Rewolucja 1905-1907 na Mazowszu i Podlasiu''. Praca zbiorowa, Warszawa 1968, s. 193-233;
* Jan Sobczak, ''Walki rewolucyjne w latach 1905-1907 na Mazowszu'', [w:] ''Rewolucja 1905-1907'', op. cit., s. 65;
* ''Chłopi powiatu grójeckiego uchwalają przywrócenie języka polskiego w urzędach i szkołach'', [w:] ''Dzieje Mazowsza i Warszawy. Wybór źródeł''. Oprac. Józef Kazimierski i Ryszard Kołodziejczyk, Warszawa 1973, s. 295. Przedruk z „Kuriera Warszawskiego”;
* Stefan Julian Brzeziński, ''Polski Związek Ludowy. Materiały i dokumenty''. Wyboru dokonał i wstępem opatrzył Czesław Wycech, Warszawa 1975, s. 191, 195, 400, 410;
* Aleksander Łuczak, ''Powstanie i działalność ruchu ludowego na Mazowszu i Podlasiu'', [w:] ''Ruch ludowy na Mazowszu, Kurpiach i Podlasiu. Materiały sesji popularno-naukowej''. Red. naukowy Aleksander Łuczak, Warszawa 1975, s. 22-23;
* Aleksander Gajewski, ''Wydarzenia rewolucyjne 1905-1907 na terenie b[yłego] powiatu grójeckiego'', „Biuletyn Kwartalny Radomskiego Towarzystwa Naukowego” R. 17: 1980, z. 1, s. 43-48.

[[Kategoria:Wydarzenia]]