Tekst źródłowy strony Obywatelski Komitet Obrony Państwa Powiatu Grójeckiego

'''Obywatelski Komitet Obrony Państwa Powiatu Grójeckiego''' – lokalna struktura ogólnopolskiego Obywatelskiego Komitetu Obrony Państwa. Ogólnopolski Komitet zrzeszał 216 organizacji i stowarzyszeń, m.in.: Związek Ludowo-Narodowy, Polskie Stronnictwo Demokratyczne, Blok Narodowy, Towarzystwo Gimnastyczne, [[Związek Strzelecki]], [[Rada Główna Opiekuńcza (1916–1920)|Radę Główną Opiekuńczą]], Ligę Antybolszewicką, Polskie Towarzystwo Krajoznawcze, Cech Introligatorów, Stowarzyszenie „Nasz Sklep”. Celem Komitetu była koordynacja działań służących obronie państwa przed najazdem bolszewickim. Służył Armii Ochotniczej jako jej zaplecze organizacyjne i intendentura.

== Historia Komitetu ==

=== Pierwszy etap działalności (wojna polsko-bolszewicka) ===
Na czele ogólnopolskiego Komitetu stał gen. Józef Haller (1873–1960). On to 18 lipca 1920 r. mianował pełnomocnikiem OKOP na [[powiat grójecki]] ziemianina ze wsi [[Kopana]] pod Grójcem, [[Władysław Leszczyński|Władysława Leszczyńskiego]] (1873–1963), który natychmiast przystąpił do zorganizowania Rady Powiatowej Komitetu. Powołano go już 22 lipca 1920, a w skład jego weszli znani i szanowani ludzie z różnych środowisk społecznych i różnych zawodów:

* Stanisław Ajewski (1873–1951), adwokat z [[Grójec|Grójca]];
* [[Stanisław Czekanowski]] (1868–1963), ziemianin z [[Kośmin|Kośmina]];
* Łapiński, nauczyciel z [[Boglewice|Boglewic]];
* Dutkiewicz, robotnik z Grójca;
* [[Tomasz Nocznicki]] (1862–1944), małorolny wieśniak ze wsi [[Lipie]], wówczas wiceprezes Polskiego Stronnictwa Ludowego „Wyzwolenie”;
* Rudolf Janiszewski, inspektor szkolny z Grójca;
* Jan Karyory, sędzia z Grójca;
* ks. [[Stanisław Wilkoszewski]] (1883–1955) z [[Przybyszew|Przybyszewa]];
* Maria Iwanicka, ziemianka z [[Ogrodzienice|Ogrodzienic]];
* ks. Skupieński,
* [[Anna Jadwiga Janasz|Anna Janaszówna]], ziemianka z [[Dańków|Dańkowa]],
* dr Stanisław Gołąb, starosta [[Powiat grójecki|powiatu grójeckiego]].

Władysław Leszczyński niezwłocznie mianował 22 pełnomocników gminnych, którzy jednocześnie pełnili funkcję przewodniczących komitetów gminnych. Zostali nimi:

* w gminie Belsk – Marcin Jaskólski (1874–1944), [[Zaraniarze|zaraniarz]] z [[Bodzew|Bodzewa]]; 
* w gminie Błędów – [[Anna Jadwiga Janasz|Anna Jadwiga Janaszówna]];
* w gminie Borowe – ks. [[Stanisław Wilkoszewski]];
* w gminie Czersk – Jan Przanowski z [[Walewice|Walewic]];
* w gminie Drwalew – Jan Woźniak z [[Barcice Drwalewskie|Barcic]];
* w gminie Góra Kalwaria – notariusz, Tadeusz Żenczykowski;
* w gminie Grójec – lek. med. Wincenty Mazurkiewicz z [[Grójec|Grójca]];
* w gminie Jasieniec – Stanisław Waligórski, dyrektor [[Cukrownia „Czersk”|Cukrowni „Czersk”]]; 
* w gminie Jazgarzew – dr Władysław Palmirski z Wólki Prackiej;
* w gminie Kobylin – ziemianin Tadeusz Grobicki z [[Odrzywołek|Odrzywołka]];
* w gminie Komorniki – sędzia Łobodowski z [[Komorniki|Komornik]];
* w gminie Konary – Gabriela Gerliczowa z [[Dębnowola|Dębnowoli]];
* w gminie Konie – ziemianin, Stefan Domański z [[Daszew|Daszewa]];
* w gminie Lechanice - ziemianin, [[Antoni Dal Trozzo|Antoni Dal-Trozzo]] z [[Palczew|Palczewa]], w latach 1922–1939 przewodniczący Rady [[Bank Spółdzielczy w Grójcu|Banku Spółdzielczego w Grójcu]];
* w gminie Lipie – ziemianin, Kazimierz Higersberger z [[Trzylatków Duży|Trzylatkowa]];
* w gminie Mogielnica – lek. med. endek, Antoni Orlewicz z [[Mogielnica|Mogielnicy]];
* w gminie Nowa Wieś – ziemianin, [[Kazimierz Brzeziński]] (1895–1963);
* w gminie Promna – Stanisław Domański z [[Piekarty|Piekart]];
* w gminie Rykały – ks. dziekan Franciszek Choiński (ur. 1871) z [[Goszczyn|Goszczyna]];
* w gminie Warka – Franciszek Kwiatkowski z [[Warka|Warki]];
* w gminie Wągrodno – Tadeusz Korybut z [[Wola Prażmowska|Woli Prażmowskiej]].

Każdy z powołanych pełnomocników gminnych od zaraz przystąpił do powołania w swojej gminie kilkuosobowego Komitetu Gminnego OKOP. Zapraszano do niego zwykle dziedzica, księdza, nauczyciela, czasem lekarza, sędziwego wieśniaka-gospodarza, rzadziej rzemieślnika (szewca, ślusarza ...) czy robotnika. Z bardziej znanych dziś zasłużonych dla Grójeckiego osób w komitetach znaleźli się: [[Burmistrzowie Grójca|burmistrz Grójca]], [[Antoni Wojdak]], ks. [[Marceli Ciemniewski]] (1862–1927) z [[Warka|Warki]], rolnik Jan Lech z [[Czersk|Czerska]], nauczyciel Jerzy Kieturakis ([[Warka]]), późniejszy burmistrz – Ludwik Godzimirski ([[Mogielnica]]).

W okresie od 26 lipca do 20 października 1920 odbyło się 6 posiedzeń Rady Powiatu i 5 Zjazdów Pełnomocników Komitetów Gminnych. Werbunek do wojska przeprowadzał Urząd Ewidencyjny Starostwa, Komitet Obywatelski zaś, a ściślej jego Sekcja Propagandy, prowadziła energiczną agitację na rzecz ochotniczego zgłaszania się do Wojska Polskiego. W tym celu zorganizowano 66 wieców w różnych miejscowościach powiatu oraz rozpowszechniano ogromną ilość egzemplarzy plakatów; odezw; broszur zatytułowanych np. ''Rodacy, Co robić?'' ''Polki'', ''Krwawa gościna bolszewików'', ''Francuz do Polaków'', ''Strażnica'', ''Ochotnik'', ''Do władzy przez kłamstwo, krew i niedolę ludu'', ''Podpułkownik Lis-Kula'', ''Żołnierzu'', ''Reforma rolna'', ''Bolszewicy w Płocku'' ...

Ponadto rozpowszechniano odezwę do inteligencji, w której ujawniono, kto z wezwanych wstąpił do wojska, a kto nie. W wyniku działań propagandowych do Urzędu Ewidencyjnego zgłosiło się 152 ochotników, w tym 42 inteligentów. Spośród nich wielu poległo w walce. Nie wrócił do domu m.in.: niepospolitej odwagi i męstwa Stanisław Pruszkowski.

Aby ukierunkować działalność organizacyjną Komitetów Gminnych, Sekcja Propagandowa rozesłała do nich ''Instrukcję dla pełnomocników gminnych'', ''Instrukcję Sekcji Propagandy'', ''Instrukcję Służby Narodowej Kobiet'', odezwę w sprawie organizowania Straży Obywatelskiej, instrukcję o zsypce zboża dla żołnierzy, dwie odezwy do pełnomocników gminnych i nauczycielstwa o zaopiekowanie się gospodarstwami rolnymi i warsztatami pracy osób, które wstąpiły do armii.

Podczas wieców wzywano też do składania ofiar pieniężnych i w naturze oraz do podpisywania pożyczki państwowej. W 16 miejscowościach powiatu przemawiała Anna Hallerówna. 

Obywatelski Komitet Obrony Państwa powiatu grójeckiego, a ściślej Organizacja Służby Narodowej Kobiet (OSNK) zorganizowała 6 gospód żołnierskich, które skierowano do Dęblina, [[Góra Kalwaria|Góry Kalwarii]] (dla Batalionu Poznańskiego), Grodna (dla Dywizji Litewsko-Białoruskiej), [[Warka|Warki]], szóstą pozostawiono w [[Grójec|Grójcu]] dla potrzeb wojska przechodzącego przez miasto. OSNK delegowała do nich 40 kobiet. 20 sierpnia 1920 w Brzustowcu (dziś [[Brzostowiec]] k. [[Mogielnica|Mogielnicy]]) otwarto Dom Żołnierzy Uzdrowieńców. Utrzymywany on był z funduszów OKOP, Czerwonego i Białego Krzyża, Koła Polek, Związku Ziemian i Związku Ziemianek. Pierwszy transport chorych i rannych nadszedł 23 sierpnia 1920. Do zamknięcia Domu (1 listopada 1920) przeszło przez niego 66 żołnierzy.

Powiatowy Obywatelski Komitet Obrony Państwa udzielał też doraźnej pomocy, m.in. na prośbę sztabu II armii generała dywizji Bolesława Roji, 21 sierpnia złożono dar 60 koszul; żołnierze pełniący obowiązki przy poborze w [[Grójec|Grójcu]] otrzymali lokal, sienniki, bezpłatne wyżywienie w gospodzie grójeckiej. Ponadto Organizacja Służby Narodowej Kobiet zorganizowała trzy szwalnie: w Grójcu, [[Goszczyn|Goszczynie]] i [[Przybyszew|Przybyszewie]], w których 100 osób delegowanych przez OSNK uszyło 560 koszul i 250 kalesonów. OKOP udzielił też doraźnej pomocy 90 kobietom wysokości 100 marek i 15 funtów mąki miesięcznie oraz 50 marek i 7,5 funta mąki na każde dziecko. Zasiłki otrzymywały wyłącznie kobiety bezrolne i niezamieszkałe przy dworach, nie mogące zarobkować ze względu na dużą liczbę dzieci, choroby lub kalectwo.

Sporo wysiłku włożono, aby udzielić pomocy finansowej i rzeczowej rodzinom wysiedleńców i uchodźców z kresów; których wraz ze służb i inwentarzem umieszczono w 20 majątkach ziemskich powiatu.

Oprócz 100 pracownic w szwalniach i 40 w gospodach, w ramach obywatelskiej pracy zastępczej w wydziale aprowizacyjnym starostwa pracowało 6 członkiń Organizacji Służby Narodowej Kobiet, wiele osób zatrudniono przy sporządzaniu imiennych wykazów kontyngentu zbożowego, przeznaczonego dla wojska i miast, 7 pomagało urzędom gminnym w sporządzaniu list poborowych.

=== Działalność Komitetu po odparciu inwazji bolszewickiej ===
W drugim okresie działania OKOP powiatu grójeckiego, tzn. od odparcia inwazji bolszewickiej (20 października 1920) do jego rozwiązania (1 czerwca 1921) odbyły się 4 posiedzenia Rady Powiatowej Komitetu połączone ze zjazdami pełnomocników Komitetów Gminnych (16 listopada 1920, 3 grudnia 1920, 25 stycznia 1921, 14 maja 1921). Działalność Komitetu skupiała się na celowym zużytkowaniu posiadanych funduszów i artykułów oraz na akcji pomocy Górnemu Śląskowi. W tym czasie:

# W dalszym ciągu opiekował się brygadą artylerii polowej Dywizji Litewsko-Białoruskiej. Na ten cel wydatkowano 149 848 marek, 50 fenigów;
# Baterii Zapasowej Artylerii Konnej w [[Góra Kalwaria|Górze Kalwarii]] ofiarował 5671 marek i 50 fenigów oraz po cenach kontyngentowych sprzedał 14 cetnarów żyta, 5 cetnarów jęczmienia, 725 kg fasoli;
# Kołu Opieki nad Uczniami - Żołnierzami w Warszawie dostarczono po cenach kontyngentowych (nabycia) 1622 funty mąki razowej i 803 funty kaszy;
# Gospodzie dla żołnierzy uczniów i akademików im. Elizy Orzeszkowej i leżącym w szpitalu – ofiarowano 640 funtów galetów oraz sprzedano po cenach nabycia – 200 kg mąki i 100 kg kaszy;
# 17 żołnierzom Powiatowej Komendy Uzupełnień dostarczono sienniki oraz od 15 listopada 1920 do 1 marca 1921 umożliwiono stołowanie się (3 porcje dziennie po 5 marek za porcję);
# Na pomoc rodzinom żołnierzy, znajdującym się w wyjątkowej nędzy, rekonwalescentom oraz na bezzwrotną pomoc przeznaczono 100 000 marek, wydano 5451,48 kg maki razowej, 63,5 kg mąki pytlowej, 3 kg mąki pszennej i 359 kg kaszy.
# W czasie plebiscytu na Górnym Śląsku (20 marca 1921) OKOP wezwał księży, pełnomocników gminnych, wójtów, burmistrzów, nauczycieli do udziału w zbiórce funduszów na rzecz plebiscytu. Zebraną kwotę przekazano do Głównego Komitetu Plebiscytowego. Ponadto Grójecki Komitet Obywatelski do Sosnowca i Krakowa skierował 250 cetnarów mąki razowej na zaopatrzenie w chleb udających się na plebiscyt z Kongresówki i Małopolski. Dzięki wysiłkom osób prywatnych w powiatowym OKOP oraz w OSNK gminy uchwaliły daninę w wysokości 8 funtów zboża i 10-40 marek z użytkowanej morgi ziemi. Największą ofiarność wykazali mieszkańcy [[Przybyszew|Przybyszewa]], którzy opodatkowali się kwotą 60 marek z użytkowanej morgi. Powiatowy OKOP zebrał:
#* na rzecz pożyczki państwowej 64211,44 marek,
#* w naturze: 94 306 kg żyta, 313,5 kg pszenicy, 4500,5 kg jęczmienia, 1407,7 kg owsa, 12457,5 kwintali mąki pszennej, 1268 kg kaszy, 584,5 kg fasoli i grochu, 513 kg ziemniaków, 1859 kg chleba i sucharów; 406,5 kg soli, 71 kg wędlin, 13 kg masła, 12338 sztuk jaj, 136 serów, 65 szt. drobiu, 49,5 kwintali owoców; odzieży: 461 koszul, 167 kalesonów; 11 par skarpetek, 4 chustki do nosa, 5 par butów, 55 par owijaków; pościeli: 26 prześcieradeł, 66 ręczników, 3 poszewki, 1 poduszkę, 10 sienników; 176 łokci płótna. Poza tym: kilkaset sztuk przedmiotów rynsztunku wojskowego oraz naczyń dla organizujących się kantyn.
#* w kosztownościach: w złocie: 1 pierścionek, 2 obrączki; w srebrze: 1 łańcuszek, 6 kieliszków, 6 obrączek, 1 zegarek, 1 dewizka do zegarka.
#* w walucie obcej: w banknotach – 310 rubli, 10 koron; w srebrze: 378 rubli, 80 kopiejek, 22 marki niemieckie 20 fenigów, 4 korony; w miedzi: 86 ruble, 76 kopiejek, 1 frank srebrny, 17 marek, 20 fenigów.
#* w gotówce: 2 891 411 marek i 7 fenigów; Na sumę tę złożyły się ofiary na obronę państwa – 1 981 606 marek, 7 fenigów, na plebiscyt górnośląski – 686 643 marek, 75 fenigów, na powstańców górnośląskich – 223 161 marek, 25 fenigów.

* Z ogólnej sumy wpływów 2 891 411 marek i 7 fenigów wydano na: Straż Obywatelską – 15 000 marek; konia i wóz dla miejscowego oddziału Polskiego Towarzystwa Czerwonego Krzyża – 66 387 marek; uzdrowisko w [[Brzostowiec|Brzostowcu]] – 25 000 marek; gospody żołnierskie – 342 393 marek, 35 fenigów; na gwiazdkę dla żołnierzy – 140 760 marek; zapomogi dla rezerwistek – 98 600 marek; zapomogi dla biednych – 3450 marek; koszty zbiórki zboża, żywności i ekwipunku – 163 776 marek, 17 fenigów; druki odezwy – 3000 marek; propagandę – 10 000 marek; materiały kancelaryjne – 23 491 marek, różne – 4000 marek; Towarzystwo Zagród dla Inwalidów – 46 805 marek; harcerstwo – 46 805 marek; [[Grójecka Straż Ogniowa|Grójecką Straż Ogniową]] – 46 805 marek; Cegiełkę Wawelską – 30 000 marek; Fundusz im. ks. Skorupki – 10 000 marek; Komitet Zjednoczenia Górnego Śląska z Rzeczpospolitą Polską:
** na plebiscyt – 721 643 marek, 25 fenigów;
** na powstańców – 151 809 marek, 10 fenigów; Komitet Pomocy Jeńcom - na repatriantów – 354 731 marek, 5 fenigów; OKOP w Warszawie - na obronę państwa – 465 121 marek, na powstańców górnośląskich – 121 834 marek, 15 fenigów.

Magazyn Komitetu i kasę prowadziła filia Warszawskiego Syndykatu Rolniczego, która bezinteresownie zatrudniła dla komitetu jedną osobę, kilka osób dorywczo, przydzielała konie do transportu artykułów oraz prowadziła buchalterię. Pracę kancelaryjną prowadziła Wanda Janiszewska z [[Grójec|Grójca]].

21 stycznia 1921 powołano Komisję Rewizyjną Powiatowej Rady Komitetu. W jej skład weszli: ziemianin Zygmunt Domański z [[Jasieniec|Jasieńca]], Krawczyk, wójt z Jasieńca, Poinc, buchalter Kasy Skarbowej z [[Grójec|Grójca]] oraz ziemianin, Jarosław Dal-Trozzo z [[Michałów Górny|Michałowa]]. 27 września 1921 Komisja przejrzała księgi kasowe i stwierdziła, że przychód zgadza się z rozchodem.

29 września 1921 odbyło się zebranie likwidacyjne grójeckiego OKOP, na którym dokonano rozdziału pozostałych po Komitecie funduszów i naturaliów oraz powołano Komisję Likwidacyjną w składzie: Władysław Leszczyński, Rudolf Janiszewski; Stanisław Ajewski i S. Mirkowski. Akta Komitetu przekazano do przechowania Radzie Szkolnej Powiatowej.

== Bibliografia ==

* [[Wanda Szeląg]], ''Obywatelski Komitet Obrony Państwa Powiatu Grójeckiego'', [w:] ''Słownik wiedzy o Grójeckiem – zeszyt dziewiąty'', Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza – oddział w Grójcu, 2000, s. 58-63 – na podstawie źródeł:
* ''Obrona Państwa w 1920 roku. Księga sprawozdawczo-pamiątkowa Generalnego Inspektoratu Armii Ochotniczej i Obywatelskich Komitetów Obrony Państwa'', pod red. Władysława Ścibor-Rylskiego Warszawa 1923, s. 252-261 [Sprawozdanie Obywatelskiego Komitetu Obrony Państwa na Powiat Grójecki].

[[Kategoria:Organizacje wojskowe]]