Tekst źródłowy strony Bataliony Chłopskie

'''Bataliony Chłopskie''' – konspiracyjna organizacja wojskowa utworzona przez kierownictwo [[Stronnictwo Ludowe „Roch”|Stronnictwa Ludowego „Roch” (Ruch Oporu Chłopów)]]. W jesieni 1940 r. występowała pod nazwą ''Straż Chłopska'' (kryptonim „Chłostra”), od wiosny 1941 przyjęła się nazwa ''Bataliony Chłopskie''. Początkowo ruch ludowy nie zamierzał tworzyć organizacji zbrojnej i przeszkoloną wojskowo młodzież przekazywał Związkowi Walki Zbrojnej, od 14 lutego 1942 [[Armia Krajowa|Armii Krajowej]]. Decyzję o jej utworzeniu podjęto pod naciskiem niektórych niższych ogniw „Rocha”, które podejrzewały i nierzadko zarzucały komendantom ZWZ/AK kontynuację polityki sanacji. Straż Chłopska, a potem Bataliony Chłopskie skupiały głównie byłych członków Związku Młodzieży Wiejskiej RP „Wici” i Związku Młodzieży Wiejskiej „Siew”. Na czele Batalionów Chłopskich od listopada 1940 do lipca 1944 stał Komendant Główny – Franciszek Kamiński (1902–2000) „Zenon Trawiński”, działacz ruchu ludowego, m.in. od 1934 prezes Mazowieckiego Związku Młodzieży Wiejskiej RP „Wici”, członek [[Stronnictwo Ludowe „Roch”|Stronnictwa Ludowego „Roch”]].

== Historia Grójeckiego Obwodu ==
Komenda Grójeckiego Obwodu Batalionów Chłopskich powołana została prawdopodobnie w pierwszej połowie 1942 roku w składzie: komendant [[Antoni Dębski]] (1911–1970) „Bronisław Lasocki” z Józefowic koło [[Tarczyn|Tarczyna]], w latach 1937–1939 sekretarz Zarządu Powiatowego Związku Młodzieży Wiejskiej „Wici”, w 1939 I wiceprezes Zarządu Powiatowego Stronnictwa Ludowego; zastępcą Stanisław Perzyna (1912–1994) „Kołodziej” z Grząd, gmina Tarczyn; szef gospodarczo-finansowy (zaopatrzenie) - Jan Feliks Krześniak „Kostka”; szef łączności i kolportażu - Henryk Rak (ur. 1913) „Ryba” z [[Grójec|Grójca]]; szef wyszkolenia Piotr Dudek (ur. 1902); komendant Oddziałów Specjalnych (od 1943) [[Ludwik Skowron]] (1917–1992) „Kubiniec” z [[Łęczeszyce|Łęczeszyc]]; członek komendy obwodu [[Stefan Szewczyk]] (1911–1989) „Mateusz” ze [[Złota Góra|Złotej Góry]] koło [[Grójec|Grójca]], w latach 1932–1934 prezes Zarządu Powiatowego Związku Młodzieży Wiejskiej „Wici”. Komenda w tym składzie działała do końca okupacji [[Powiat grójecki|powiatu grójeckiego]], tzn. do 15 stycznia 1945.

Funkcje komendantów oddziałów Batalionów Chłopskich w gminach pełnili:

* gmina Belsk - Stanisław Skorupski z [[Mała Wieś|Małej Wsi]];
* gmina Błędów - Jan Lipiec („Klucz”) z [[Julianów|Julianowa]], zastępca - Michał Sokołowski („Smok”) z [[Wólka Kurdybanowska|Wólki Kurdybanowskiej]], komendant Oddziałów Specjalnych Antoni Grzejszczyk, członek komendy Edward Kudlak („Samolub”);
* gmina Borowe - Adam Piotrowski;
* gmina Drwalew - Wacław Jawicki;
* gmina Grójec - Jan Feliks Krześniak z [[Grójec|Grójca]];
* gmina Jazgarzew i Wągrodno - do 10 marca 1944 kom. Ludwik Iwanicki (1900–1944);
* gmina Kąty - Aleksander Roguski;
* gmina Kobylin - Władysław Rak;
* gmina Komorniki - Antoni Kęska (ur. 1907, „Kamień”);
* gmina Konie - Wacław Czarnecki;
* gmina Lechanice - Stanisław Zatorski;
* gmina Lipie - Wacław Krzyżanowski;
* gmina Mogielnica - Konstanty Pikiewicz;
* gmina Nowa Wieś - Szymański;
* gmina Rykały - Szczepan Lenart.

Nie wszystkie przytoczone dane udało się zweryfikować. Niektóre pisemne przekazy podają informacje sprzeczne z innymi.

Grójecki Obwód Batalionów Chłopskich miał nr 8 i był podporządkowany Okręgowi IIa. Tworzony był w czasie, gdy znaczna część wojskowo przeszkolonych mieszkańców wsi wstąpiła do różnych konspiracji wojskowych: Grunwald, Orzeł Biały, Narodowa Organizacja Wojskowa, Tajna Armia Polska, Konfederacja Narodu, Związek Jaszczurczy; [[Szwoleżerowie]], Korpus Obrońców Polski, Miecz i Pług, [[Gwardia Ludowa]].

Tworzenie struktur wojskowych Batalionów Chłopskich, kompletowanie kadry oficerskiej, broni natrafiało na duże trudności i rodziło napięcia z powodu „odbierania żołnierzy” z tych konspiracji. Z tych m.in. względów do końca wojny nie udało się utworzyć placówek Batalionów Chłopskich w gminach: Czersk, Góra Kalwaria, Jasieniec, Konary, Promna, Warka. W pozostałych 15 gminach utworzono po jednym oddziale liczącym 10-15 osób. Łącznie Obwód miał w przybliżeniu od 200 do 250 słabo uzbrojonych żołnierzy, pochodzących z ok. 100 wsi (ok. 1/4 wszystkich istniejących w powiecie). Najliczniejsze oddziały posiadały gminy Belsk, Jazgarzew, Komorniki, Lipie, a więc gminy, w których ruch ludowy w międzywojniu był dobrze zorganizowany. Dla prowadzenia akcji sabotażowo-dywersyjnych (niszczenie dokumentów gospodarczych, linii telefonicznych) zorganizowano Oddział Specjalny. Komenda Obwodu posiadała w swej dyspozycji 30-osobowy oddział, dowodzony przez byłego działacza Związku Młodzieży Wiejskiej RP „Wici”, [[Ludwik Skowron|Ludwika Skowrona]]. Jego żołnierzami byli m.in.: Henryk Sobczak „Oporny” i Franciszek Mastalerz z [[Łęczeszyce|Łęczeszyc]].

Ponadto na obszarze gminy Komorniki, Jazgarzew, Wągrodno działał [[Oddział Specjalny Batalionów Chłopskich „Kamienia”]] (Antoniego Kęski). Istnieją przekazy wskazujące, że prawdopodobnie Oddział Specjalny istniał też w gminie Błędów. Dowódcą jego miał być Antoni Grzejszczyk, a jego zastępcą Mieczysław Lipiec. Wg pisemnej relacji Michała Sokołowskiego dowódcą Oddziału Specjalnego był on sam.

We wrześniu 1944 na teren Obwodu 8 przeszedł z powiatu Skierniewice ok. 15-osobowy oddział „Boruty”, Zygmunta Golańskiego (ur. 1920). Punkty kontaktowe „Rocha” i Batalionów Chłopskich znajdowały się w [[Grójec|Grójcu]]: w biurze Kasy Stefczyka ([[Bank Spółdzielczy w Grójcu]]), w sklepie Spółdzielni Spożywców „Wieśniak”, w [[Belsk Duży|Belsku]], w prywatnym sklepie spożywczym [[Stefan Pachocki|Stefana Pachockiego]] (1914-1997), „Lewy”, członka powiatowej trójki politycznej „Rocha” oraz w domach członków, komendantów i żołnierzy Batalionów Chłopskich.

14 lutego i 15 sierpnia 1942 Naczelny Wódz Polskich Sił Zbrojnych na emigracji wydał rozkaz w sprawie podporządkowania organizacji wojskowych dowództwu [[Armia Krajowa|Armii Krajowej]]. Rozmowy Centralnego Komitetu Ruchu Ludowego w tej sprawie trwały dość długo. Początkowo ludowcy nie godzili się na scalenie z Armią Krajową na warunkach naczelnego wodza. 30 maja 1943 Centralny Komitet Ruchu Ludowego wydał „Okólnik” w sprawie scalenia. Został on uzupełniony rozkazem nr 13 Komendy Głównej Batalionów Chłopskich z 10 czerwca 1943 oraz rozkazem pełnomocnika Komendanta Sił Zbrojnych w kraju do spraw Chłostry w sprawie scalenia z 15 lipca 1943. Decyzja o scaleniu się Batalionów Chłopskich z Armią Krajową nie była popularna wśród ludowców i to z różnych powodów; m.in. z obawy o dominację wpływów sanacji. W obwodzie grójeckim rozmowy scaleniowe rozpoczęto dopiero w początkach 1944 r. Według [[Henryk Świderski|Henryka Świderskiego]] do scalenia z Armią Krajową doszło na przełomie 1942 i 1943 r. Komendant Sił Zbrojnych w Kraju w rozkazie z 12 lipca 1944 r. podał, że proces scalenia Batalionów Chłopskich z Armią Krajową na ziemiach polskich zakończył się. Na podstawie pisemnych relacji m.in. [[Antoni Dębski|Antoniego Dębskiego]], Kazimierz Przybysz podał, że w wyniku porozumienia Komenda Obwodu Batalionów Chłopskich „przekazała do Armii Krajowej po jednym plutonie z gmin Belsk, Lipie, Jasieniec (?) i Kobylin, 2 plutony z gminy Jazgarzew oraz kompanię z terenu gminy Komorniki. Ten sam autor ustalił, że oddziały Batalionów Chłopskich Obwodu 8 w latach 1942-1944 przeprowadziły 12 akcji przeciw ekonomicznej grabieży wsi: w 1942 - 1, w 1943 - 7, w 1944 - 4 oraz 15 akcji skierowanych przeciw aparatowi administracyjno-policyjnemu okupanta: w 1942 - 4, w 1943 - 7, w 1944 - 4 oraz 12 akcji wychowawczych skierowanych przeciw niegodnie zachowującym się: w 1942 - 3, w 1943 - 5, w 1944 - 4. Łącznie żołnierze Batalionów Chłopskich w latach 1942-1944 wykonali 44 akcje. Nieco inne dane przytoczył Tadeusz Fijałkowski (zobacz: bibliografia).

W związku z konspiracyjną działalnością w [[Stronnictwo Ludowe „Roch”|Stronnictwie Ludowym „Roch”]] i Batalionach Chłopskich w Grójeckiem zginęło wielu ludowców. Kazimierz Przybysz na podstawie wspomnień i ankiet podał, że zastrzelonych zostało 35 żołnierzy, Tadeusz Fijałkowski zaś - 37; niestety obaj nie podali nazwisk. Ilu wywieziono do obozów koncentracyjnych, dotąd nie ustalono. Wg własnych, wstępnych ustaleń zginęli m.in.:

* 10 stycznia 1943 - [[Mieczysław Kaczyński]] (1895-1943) z Gładkowa, dawny [[Zaraniarze|zaraniarz]], przewodniczący trójki politycznej „Rocha” w gminie Komorniki, aresztowany z prasą konspiracyjną, został zamordowany przez Gestapo w [[Grójec|Grójcu]].
* sierpień 1943 - Marian Klimkowski (ur. 1912), syn Marcina i Teresy z Feliksiaków, żołnierz Oddziałów Specjalnych, gmina Komorniki, zastrzelony został przez żandarmów przy drodze prowadzącej do Prac Dużych. Grób ogrodzony prętami żelaznymi, bez nazwiska.
* 1943 - Stanisław Komorowski (ur. 1912), syn Jana i Zofii Gąstoł, rolnik, w międzywojniu członek Związku Młodzieży Wiejskiej „Wici” i Stronnictwa Ludowego, żołnierz Oddziału Specjalnego Batalionów Chłopskich w gminie Komorniki, rozstrzelany w 1943, grób na cmentarzu w [[Tarczyn|Tarczynie]].
* 1943 - Franciszek Klimczak, rolnik, zastrzelony pod lasem we wsi Prace Duże.
* 10 marca 1943 - Ludwik Iwanicki (ur. 1900), komendant Batalionów Chłopskich w gminie Jazgarzew - Wągrodno, zastrzelony przez podziemie antykomunistyczne.
* sierpień 1944 - Zdzisław Maluj - żołnierz [[Oddział Specjalny Batalionów Chłopskich „Kamienia”|Oddziału Specjalnego Batalionów Chłopskich „Kamienia”]] (Antoniego Kęski), zginął w powstaniu warszawskim.

Po wyzwoleniu Grójeckiego spod okupacji niemieckiej [[Stronnictwo Ludowe „Roch”|Stronnictwa Ludowego „Roch”]] i Batalionów Chłopskich ujawniły swoją działalność Służbie Bezpieczeństwa, posiadaną broń, amunicję Oddziałów Specjalnych oraz oddziału „Boruty” przekazano Armii Czerwonej (ok. 2 ręczne karabiny maszynowe, 40 karabinów, kilka pistoletów, granatów, pistolet maszynowy).

7 października 1945 podczas zjazdu delegatów kół PSL z powiatu grójeckiego, konspiracyjne władze „Rocha” i Batalionów Chłopskich złożyły sprawozdanie z działalności podczas okupacji. Znajduje się ono w Archiwum Zakładu Historii Ruchu Ludowego w PSL.

Pamięć o Batalionach Chłopskich w Grójeckiem utrwalona została na płycie przymocowanej do okazałego, dużego polnego kamienia narzutowego, umieszczonego na postumencie przy [[Kościół św. Mikołaja Biskupa w Grójcu|kościele pw. św. Mikołaja w Grójcu]]. Na płycie umieszczono napis: „''Żołnierzom // Batalionów // Chłopskich // Obwodu nr 8 Grójec // walczącym o wolność i niepodległość Polski // w latach 1940-1945 // Społeczeństwo powiatu Grójec''”. W 1966 roku szkole podstawowej w Pracach Małych nadano imię [[Mieczysław Kaczyński|Mieczysława Kaczyńskiego]], a jedna z ulic na osiedlu domków jednorodzinnych w [[Grójec|Grójcu]] otrzymała później miano Batalionów Chłopskich.

== Bibliografia ==

* [[Zdzisław Szeląg]], ''Bataliony Chłopskie'', [w:] ''Słownik wiedzy o Grójeckiem - zeszyt dziesiąty'', Towarzystwo Literackie im. A. Mickiewicza - oddział w Grójcu, 2001, s. 1–4 - na podstawie źródeł:
* Archiwum Zakładu Historii Ruchu Ludowego: Lista oficerów Batalionów Chłopskich z powiatu grójeckiego z 4 października 1945, sygn. II/6;
* Tamże: Relacja [[Antoni Dębski|Antoniego Dębskiego]], sygn. R. IIa-Gr/12;
* Protokół z Walnego Zjazdu Delegatów Kół PSL odbytego w Grójcu 7 października 1945 i załączniki, sygn. 11/PSL - 16A;
* Kopia opracowania Stefana Szewczyka, Ludwika Skowrona i Stefana Pachockiego z 14 grudnia 1971 w posiadaniu Zdzisława Szeląga;
* Zdzisław Szeląg, ''Bataliony Chłopskie na Ziemi Grójeckiej'', „Za Wolność i Lud” 1968, nr 14, s. 12;
* Tadeusz Fijałkowski, ''Ruch ludowy i Bataliony Chłopskie w okręgu warszawskim w okresie okupacji hitlerowskiej'' w: ''Ruch ludowy na Mazowszu, Kurpiach i Podlasiu. Materiały z sesji popularnonaukowej'' ''...'' Red. Aleksander Łuczak, Warszawa 1975, s. 181, 198, 214, 225;
* Kazimierz Przybysz, ''Konspiracyjny ruch ludowy na Mazowszu 1939-1945'', Warszawa 1977, s. 153-154, 170-171;
* Henryk Świderski, ''Armia Krajowa w Obwodzie Grójec–„Głuszec”'', Warszawa 1993, s. 45-46.

[[Kategoria:Organizacje wojskowe]]