Tekst źródłowy strony Tajne nauczanie w zakresie szkoły podstawowej (1939–1945)

'''Tajne nauczanie w zakresie szkoły podstawowej (1939–1945)''' – forma cywilnego oporu społeczeństwa, skierowana przeciw polityce okupacyjnych władz III Rzeszy zmierzającej do degradacji umysłowej i kulturowej młodych Polaków. Okupant dla osiągnięcia tego celu podjął szereg decyzji: 28 listopada 1939 Urząd Szkolny (Kreisschulamt) wydał zarządzenie zawieszenia nauczania historii; 12 grudnia 1939 nakazał zrewidować księgozbiory szkolne i usunąć z nich książki, w których znajdowały się „treści wrogie Niemcom”, 4 stycznia 1940 zobowiązał kierowników szkół do odebrania od dzieci podręczników historii, geografii oraz polskich czytanek i złożenia ich w urzędach gmin do 10 stycznia; 27 maja 1940 dostarczono szkołom wykaz książek dozwolonych w bibliotekach szkolnych; w sierpniu tegoż roku zwolniono z pracy nauczycielki - mężatki, których mężowie pracowali; 10 października 1940 zobowiązano szkoły do zaprenumerowania pisma wydawanego przez Niemców pt. „Ster”, które zastąpić miało podręczniki do wielu przedmiotów; 18 października 1940 kierownik Wydziału Szkolnego przy Urzędzie Szefa Dystryktu Warszawskiego zarządził usunięcie geografii „jako przedmiotu nauczania w szkole”; 26 kwietnia 1941 zakazano nauczycielom członkostwa i współpracy z Polskim Czerwonym Krzyżem; 7 czerwca 1941 polecono usunąć z klas wszystkie portrety, obrazy i popiersia postaci historycznych.

Te i inne ograniczenia programowe sprowadziły nauczanie do nauki czytania, pisania i rachowania. W tej sytuacji w grudniu 1939 [[Tajna Organizacja Nauczycielska]] (TON) zobowiązała szkoły podstawowe do tajnego nauczania dzieci geografii, historii i literatury polskiej. Odpowiedzialnym za organizację i nadzór tajnego nauczania w Grójeckiem był [[Bronisław Starczewski]], kierownik [[Publiczna Szkoła Powszechna nr 2 w Grójcu|Publicznej Szkoły Powszechnej nr 2 w Grójcu]], członek powiatowego kierownictwa TON, członek [[Armia Krajowa|ZWZ/AK]].

Naukę zabronionych przedmiotów kierownicy szkół i nauczyciele organizowali głównie z poczucia obowiązku, ale także z przyczyn materialnych. Od drugiego kwartału 1940 roku tajnym nauczaniem kierowała [[Powiatowa Komisja Oświaty i Kultury]] w ścisłej współpracy z Tajną Organizacją Nauczycielską. PKOiK, a ściślej Komisja Tajnego Nauczania rejestrowała, nadzorowała tajne nauczanie w zakresie szkoły podstawowej i w miarę możliwości zaopatrywała je w podręczniki oraz udzielała nauczycielom pomocy materialnej, ułatwiała zakup towarów.

Tajne nauczanie w szkołach podstawowych w formach zorganizowanych i niezorganizowanych rozpoczęto nieco później niż [[Tajne nauczanie w zakresie szkoły średniej (1939–1945)|tajne nauczanie w zakresie szkoły średniej]]. Przybierało ono różne formy. Nielegalnie zabronionych przedmiotów uczono w salach lekcyjnych i poza nimi. W pierwszym przypadku nauka odbywała się w czasie przeznaczonym na język polski, gimnastykę, rysunek, śpiew, albo zaraz po lekcjach, pod pozorem douczania dozwolonego przedmiotu, np. matematyki. Wtedy na stołach wykładano zeszyty do matematyki, a na tablicy wypisywano wzór jakiegoś działania arytmetycznego. Tajne nauczanie odbywało się w szkole także pod pozorem „odrabiania lekcji dozwolonych”, spowodowanego trudnymi warunkami mieszkaniowymi dzieci. Dla potrzeb tajnego nauczania wykorzystywano tzw. „lekcje ziołowe”, mające nauczyć dzieci rozpoznawania i zbierania ziół dla potrzeb niemieckiej farmacji (85 gatunków). Lekcje takie mogły odbywać się poza budynkiem szkolnym, np. na pobliskiej łące. Tajnemu nauczaniu służyły też wycieczki w pobliskie okolice szkoły. Pomoce naukowe (podręczniki, mapy, ilustracje) nauczyciele ukrywali we własnych mieszkaniach, w skrytkach szkolnych, w budynkach gospodarczych. W każdym z tych przypadków tajne nauczanie było ubezpieczane przez dzieci lub woźnych, którzy mieli obowiązek obserwowania terenu wokół szkoły i uprzedzanie nauczyciela o grożącym niebezpieczeństwie. O tej formie nauczania wiedzieli rodzice i dzieci. Tajemnica zajęć, zakaz sporządzania notatek w zeszytach, niszczenie kartek zapisanych podczas wykonywania ćwiczeń, sprawdzianów, przyciągały dzieci do nauki.

Z upływem czasu, gdy terror nasilał się lub gdy nauka w szkole z różnych powodów nie była bezpieczna, tajne nauczanie odbywało się w mieszkaniach nauczycieli, uczniów (zmieniano je dość często). Ta forma nauczania też musiała być ochraniana przez rodziców. Opłata za nie była zwykle dobrowolna, symboliczna, w części lub w całości w naturze, rzadziej w gotówce. Otrzymywane przez nauczycieli wynagrodzenie nie rozwiązywało ich trudności materialnych.

Z raportu Biura Informacji i Propagandy [[Obwód Grójec Armii Krajowej|Obwodu Grójec–„Głuszec” Armii Krajowej]] z 22 października 1943 wiemy, że w [[Powiat grójecki|powiecie grójeckim]] istniało wówczas 114 szkół, w których 369 nauczycieli uczyło 19 tysięcy dzieci. Tajne komplety realizujące douczanie zabronionych przedmiotów zorganizowało wówczas 13 placówek, w których 15 nauczycieli uczyło 94 uczniów. Liczba kompletów wzrosła w ciągu najbliższych miesięcy, szczególnie po upadku powstania warszawskiego, kiedy w powiecie znalazło się wielu nauczycieli z Warszawy.

Ile ostatecznie publicznych szkół w Grójeckiem prowadziło tajne nauczanie w zakresie szkoły podstawowej, ilu brało w nim udział nauczycieli, trudno dziś ustalić. Szacunkowo można przyjąć, że robiła to około połowa szkół i nauczycieli. Spora liczba placówek nie mogła prowadzić tajnego nauczania ze względu na to, iż funkcjonowały w miejscowościach zamieszkałych przez mniejszość niemiecką (okolice [[Błędów|Błędowa]], [[Góra Kalwaria|Góry Kalwarii]], [[Coniew|Coniewa]], [[Warka|Warki]]). Tajnie uczyli m.in.:

* w [[Annopol|Annopolu]] – Józef Bruski;
* w [[Baniocha|Baniosze]] – Władysława Kielarska (1898–1943);
* w [[Belsk Duży|Belsku]] – Klemens Bryłka (1913–1988);
* w [[Błędów|Błędowie]] – kierownik Franciszek Zieliński, Michał Krzemień, Janina Kaczmarczyk, Jerzy Nagrodzki, Eleonora Hajnusówna;
* w [[Borowe (gmina Mogielnica)|Borowem]] – kierownik szkoły, [[Eugeniusz Gardziński]], Mikołaj Atys, Bronisław Podogrodzki;
* w [[Coniew|Coniewie]] k. [[Czersk|Czerska]] – kierownik (od 1932), Ignacy Grzywacz; 
* w [[Czersk|Czersku]] – Jan Gondzik;
* w [[Franciszków|Franciszkowie]] – Józef Szczupak;
* w [[Grójec|Grójcu]] – Antoni Adamski, [[Ludwik Michalski]], kierownik, [[Wincenty Malicki]], [[Bronisław Starczewski]], Władysław Strzałkowski;
* w [[Kąty|Kątach]] – Stanisław Grzęda;
* w [[Konary|Konarach]] – Władysław Pawlak;
* w [[Lipie|Lipiu]] – Henryk Różalski (1912–1981);
* w [[Michałowice|Michałowicach]] – Marcin Zwoliński;
* w [[Ostrołęka|Ostrołęce]] – Stanisław Jasiorowski;
* w [[Pamiątka|Pamiątce]] – kierownik szkoły, Ryszard Zrobek, Janina Michalska;
* w [[Rożce|Rożcach]] – Józef Sakowicz;
* w [[Tarczyn|Tarczynie]] – kierownik, Julian Stępowski;
* w [[Warka|Warce]] – Wiesława Bartkowska, A. Górski, Marceli Petrykowski, Leokadia Lengiecz;
* w [[Wilczogóra|Wilczogórze]] – Władysław Nastula;
* w [[Zbrosza Duża|Zbroszy Dużej]] – Bolesław Wągrodzki, Michalina Dębowska.

Na lekcjach języka polskiego czytano zabronione utwory. Dzieci starsze (klasy V–VII) wiedziały czego w szkole nie wolno uczyć, o czym nie należy mówić, wiedziały jak zachować się w przypadku wizytacji Niemców. Nauczyciel mówiąc o zakazanych treściach, jeśli było to możliwe, stawał przy oknie i obserwował drogę, ulicę, podejście do budynku. Mimo zachowywania dużej ostrożności, od czasu do czasu zdarzały się jednak drobne, niegroźne „wpadki”.

Znaczna grupa nauczycieli tajnego nauczania w zakresie szkoły powszechnej łączyła nauczanie z działalnością w podziemnych organizacjach, głównie w [[Armia Krajowa|Armii Krajowej]] i [[Szare Szeregi|Szarych Szeregach]]. Z Armii Krajowej związani byli:

* Józef Bruski (1909–1986), ps. „Wojciech”, komendant [[Ośrodek VIII ZWZ-AK Lipie|ośrodka VIII (Lipie) ZWZ/AK]];
* Klemens Bryłka (1913–1988), ps. „Wawer”, „Szamota”, dowódca XXII plutonu i zastępca dowódcy Placówki Belsk ([[Ośrodek VIII ZWZ-AK Lipie|Ośrodek VIII – Lipie]]) ZWZ/AK;
* [[Eugeniusz Gardziński]], ps. „Klin”, pracownik wywiadu w [[Borowe (gmina Mogielnica)|Borowem]];
* Ignacy Grzywacz, ps. „Siejba”, członek kierownictwa [[Tajna Organizacja Nauczycielska|Tajnej Organizacji Nauczycielskiej]], odpowiedzialny za zabezpieczenie przed zniszczeniem księgozbiorów polskich, od połowy 1943 dowódca VIII plutonu AK w Czersku;
* [[Władysław Janus]] (1896–1977), ps. „Jawor”, „Wrzos”, kierownik [[Publiczna Szkoła Powszechna w Warce|Publicznej Szkoły Powszechnej w Warce]], prezes Tajnej Organizacji Nauczycielskiej, kierownik Biura Informacji i Propagandy w Komendzie [[Ośrodek IV ZWZ-AK Warka|Ośrodka IV ZWZ/AK (Warka)]];
* Janina Michalska „Fiołek”, drużynowa harcerek;
* [[Ludwik Michalski]] (1912–1982), ps. „Fil”, komendant hufca [[Szare Szeregi|Szarych Szeregów]] w [[Powiat grójecki|powiecie grójeckim]];
* [[Zygmunt Myszkiewicz]], kierownik szkoły dla dzieci żydowskich, potem nauczyciel Publicznej Szkoły Powszechnej nr 1, inspektor Wojskowej Służby Ochrony Powstania [[Obwód Grójec Armii Krajowej|Obwodu Grójec–„Głuszec”]]; 
* Julian Stępowski „Groźny”, inspektor Wojskowej Służby Ochrony Powstania w [[Tarczyn|Tarczynie]];
* Józef Szczupak (1905–1965), ps. „Okrzeja”, „Żmijewski”, komendant [[Ośrodek V ZWZ-AK Nowa Wieś|Ośrodka V (Nowa Wieś) ZWZ/AK]], dowódca 3 batalionu 18 Pułku Piechoty mającego realizować w obwodzie zmodyfikowany plan „Burza”;
* Ryszard Zrobek, kierownik [[Publiczna Szkoła Powszechna w Pamiątce|Publicznej Szkoły Powszechnej w Pamiątce]], drużynowy Szarych Szeregów.

W związku z konspiracyjną działalnością w organizacjach zbrojnych i oświatowych zamordowano kilkunastu nauczycieli i nauczycielek. Znaczna ich część zginęła w pierwszej połowie 1944, kiedy to w związku ze zbliżającym się frontem do [[Grójec|Grójca]] sprowadzono gestapo. Aresztowań w Grójeckiem dokonywało wówczas głównie warszawskie gestapo. Lista nauczycieli szkół powszechnych z tego terytorium, zamordowanych podczas okupacji jest długa. Oto kilka nazwisk.

19 stycznia 1944 w Grójcu aresztowano ks. prefekta [[Józef Krupiński|Józefa Krupińskiego]] i 13 sierpnia tegoż roku rozstrzelano go na Pawiaku. 16 lutego 1944 (w wyniku zdekonspirowania działalności w organizacjach zbrojnych oraz w tajnym nauczaniu) w czasie zajęć lekcyjnych w [[Publiczna Szkoła Powszechna nr 1 w Grójcu|Publicznej Szkole Powszechnej nr 1 w Grójcu]], przy ul. Piotra Skargi, warszawskie gestapo aresztowało [[Wincenty Malicki|Wincentego Malickiego]] (1899–1944), [[Zygmunt Myszkiewicz|Zygmunta Myszkiewicza]], Stanisławę Przybyłowską (1903–1944). Myszkiewicz został zesłany do obozu koncentracyjnego w Oświęcimiu-Brzezince, gdzie zginął zamordowany w 1944. Pozostałych rozstrzelano na Pawiaku lub w gruzach getta warszawskiego. Antoni Jaroszkiewicz (ur. 1903), nauczyciel [[Publiczna Szkoła Powszechna nr 1 w Mogielnicy|Publicznej Szkoły Powszechnej nr 1 w Mogielnicy]], 19 czerwca 1944 został zastrzelony w czasie ucieczki z budynku szkolnego, w którym przeprowadzano rewizję; prowadził on [[Tajne nauczanie w zakresie szkoły średniej (1939–1945)|tajne nauczanie w zakresie szkoły średniej]]. W czerwcu 1944 Władysław Janik (ur. 1909), nauczyciel [[Publiczna Szkoła Powszechna nr 2 w Mogielnicy|Publicznej Szkoły Powszechnej nr 2 w Mogielnicy]] został aresztowany i zesłany do obozu koncentracyjnego w Oświęcimiu-Brzezince, gdzie zamordowano go w tym samym roku. W 1944, m.in. za tajne nauczanie, aresztowano i rozstrzelano na Pawiaku Ryszarda Zrobka (1902–1944), kierownika [[Publiczna Szkoła Powszechna w Pamiątce|szkoły powszechnej w Pamiątce]] koło [[Grójec|Grójca]].