Ewangelicy: Różnice pomiędzy wersjami

W pierwszej połowie XVII wieku na Mazowszu pojawili się pierwsi ewangeliccy koloniści (luteranie i menonici), pochodzący z Pomorza, Wielkopolski lub z krajów niemieckich (1629 – Saska Kępa pod Warszawą, 1645 – Holendry Baranowskie na Ziemi Sochaczewskiej). Większa ich liczba napłynęła w drugiej połowie XVIII wieku, szczególnie po 1768, w którym sejm przywrócił dysydentom wolność wyznania i swobodę praktyk religijnych. Osadnicy – zwani holendrami lub olędrami – byli wolnymi chłopami-karczownikami, specjalizującymi się w zagospodarowywaniu obszarów leśnych lub bagiennych. Taką genezę miały m.in. osiedla luterańskie założone ok. 1790 roku na zachód od [[Błędów|Błędowa]] ([[Chodnów]], Józefów, Kazimierz, Przyłuski). Kolonizacja nasiliła się po III rozbiorze Polski, w czasach pruskich (1795-1806). W 1810 w ówczesnym powiecie czerskim żyło 810 luteran i 33 kalwinów (reformowanych), którzy stanowili 2,1% mieszkańców. Ewangelickich osadników popierały również władze Królestwa Polskiego; obok rolników napływali rzemieślnicy (szewcy, murarze, cieśle) oraz pionierzy przemysłu włókienniczego (tkacze, sukiennicy, pończosznicy). W Iatach 1823-1825 powstał nieduży zakład lniarski w Grzegorzewicach pod Skułami, przekształcony następnie w manufakturę sukienniczą. W [[Błędów|Błędowie]] założono filię fabryki w Żyrardowie. Niedaleko w Hucie Ludwikowskiej i Hucie Jeżewskiej zlokalizowano huty szkła. Wśród ewangelików znajdowali się także nieliczni ziemianie, dzierżący okoliczne dobra w [[Głuchów|Głuchowie]], [[Nosy-Poniatki|Nosach Poniatkach]], [[Osieczek|Osieczku]], [[Petrykozy|Petrykozach]], [[Sielec|Sielcu]], [[Uleniec|Uleńcu]] i [[Załęże Duże|Załężu Dużym]].

Ewangelicy w ogromnej większości będący z pochodzenia Niemcami, polonizowali się. Proces ten przebiegał szczególnie szybko w miastach i osiedlach fabrycznych. W Iatach sześćdziesiątych XIX w. obrzędy religijne w parafii pilickiej i filiale błędowskim odbywały się w językach niemieckim i polskim. U schyłku XIX w. na skutek represji po powstaniu styczniowym, nastąpił odwrót od polskości. W 1897 w ówczesnym [[Powiat grójecki|powiecie grójeckim]] mieszkało 3408 luteran, 27 reformowanych i 3 baptystów. Większość uważała się za Niemców (92,4%), nieznaczną domieszkę stanowili Polacy (4,8%), Litwini i Łotysze (1,4%), Finowie (1,3%) i inni. Przedstawiciele ostatnich z wymienionych narodów byli przeważnie żołnierzami armii rosyjskiej. Umiejętność czytania i pisania posiadało 45,5% (dla porównania, wśród katolików 23,5%). W początku I wojny światowej władze rosyjskie, dotąd faworyzujące ewangelickich osadników, uznały ich za element zagrażający obronności państwa; w 1915 większość została wysiedlona w głąb Rosji, skąd powróciła w 1918. Część ewangelików po zakończeniu I wojny światowej emigrowała na Wołyń i do USA, co spowodowało znaczny spadek urodzeń.

W Grójcu i w regionie mieszka jeszcze wielu potomków owych kolonistów. Wtopili się w społeczność, zasymilowali i niewielu pamięta o swojej przeszłości. Wielu zapomniało języka swych przodków, wielu też nigdy go nie znało.

== Bibliografia ==