Warka: Różnice pomiędzy wersjami

'''Warka''' – miasto w województwie mazowieckim, w [[Powiat grójecki|powiecie grójeckim]], siedziba [[Gmina Warka|gminy Warka]]. Położone na skraju nadpilickiej skarpy, leżąca przy linii kolejowej Warszawa–Radom–Kraków, mająca dogodne połączenia drogowe z Warszawą, Piasecznem, [[Grójec|Grójcem]], Białobrzegami i Kozienicami, jest miastem piwa, historii i społeczników. Bycie obywatelem grodu liczącego obecnie ok. 11 500 mieszkańców stanowi powód do dumy.

=== Średniowiecze ===

Jeszcze w 1284 r. Warka była wsią, choć znaczącą. Po raz pierwszy jako miasto (łac. oppidum) występuje w dokumencie z 1321 r. Przywilejem z 16 czerwca tego roku książę czerski Trojden I potwierdził wcześniejsze – dokonane przez swego dziada Siemowita i stryja Konrada – nadanie na rzecz klasztoru dominikanów młyna znajdującego się na Pilicy w mieście Warka. Zatem miejskość grodu ziściła się pomiędzy rokiem 1284 a 1321. Fakt pochowania księcia Trojdena I w kościele dominikańskim wiele mówi o randze Warki w dawnej ziemi czerskiej.

Już w XV w. Warka słynęła z produkcji piwa, z którym do dziś jest kojarzona. Przywilejem z 18 czerwca 1478 r. książę mazowiecki Bolesław V nadał rajcom Warszawy prawo do sprzedaży piwa wareckiego – w jednej jednak piwnicy, znajdującej się pod ratuszem warszawskim. W XVII w. po Europie krążyła anegdota o dostojniku kościelnym, który tak bardzo zasmakował w wareckim piwie, że jako kardynał w Rzymie, będąc chorym, wzdychał do niego. Domownicy, myśląc, że chory wzywa pomocy jakiejś świętej, padli na kolana, wołając: ''Santa Piva di Warka ora pro nobis!'' Wareckie piwo było przysmakiem mazowieckiej szlachty. Wyrobem napoju zajmowali się piwowarzy. W 2. poł. XIX w. mieszczanie nie produkowali już piwa. Wareckiego piwa – zauważył Władysław Matlakowski – i śladu nie ma, bo je zastąpiło dwa razy na tydzień przywożone bawarskie z Warszawy. Tradycje podtrzymywał browar w Winiarach. W latach 70. XX w. w Warce uruchomiono Zakłady Piwowarskie. Dzisiejszy Browar Warka, wchodzący w skład Grupy Żywiec S.A., to supernowoczesna firma, o czym można przekonać się podczas wycieczki.

Do momentu założenia w 1670 r. miasta Nowego Jeruzalem ([[Góra Kalwaria]]) Warka była najważniejszym ośrodkiem życia kościelnego i zakonnego w ziemi czerskiej. Parafię ufundowano zapewne już w XII w. Kościół farny obecnie nosi wezwanie św. Mikołaja Biskupa, ale przed wiekami oddany był pod opiekę Matki Boskiej, św. Mikołaja, św. Jana Chrzciciela i św. Katarzyny. Konsekracja drewnianego kościoła nastąpiła w 1501 r. Podczas wielkiego pożaru w 1616 r. – odnotował podróżnik z Węgier – ''spłonęły wszystkie ołtarze, dzwony, bałwochwalcze posągi, wszystko doszczętnie się spaliło''. W 1630 r. Maciej Łubieński, biskup poznański, skonstatował, że kościół parafialny przed około piętnastu laty spalił się doszczętnie, był bowiem drewniany. Odbudowano go, jak zauważył, już cegły palonej ''na dawnem miejscu i już chór mniejszy z zakrystyą, sufitem i kaplicą bractwa literackiego od strony południowej jest zupełnie wykończony i przyozdobiony''. Wtedy powstał jednonawowy budynek z trójbocznie zamkniętym prezbiterium oraz dwiema symetrycznymi kaplicami. Świątynia była przebudowana po kolejnym pożarze z 1650 r. i zniszczeniach potopu szwedzkiego, odnawiana i przekształcana w 1836 r. oraz gruntownie remontowana w pierwszej dekadzie XX w., staraniem ks. [[Marceli Ciemniewski|Marcelego Ciemniewskiego]]. W 1913 r. wzmocniono wzgórze kościelne, otaczając je murem wraz z kapliczkami mającymi nawiązywać do czasów, gdy Warka posiadała siedem świątyń. Kościół został odnowiony po zniszczeniach wojennych w 1948 r. W ołtarzu głównym widnieje obraz Matki Bożej z Dzieciątkiem, w sukience ze srebrnej blachy. Podobno w podziemiach pochowani są przedstawiciele rodziny Ciołków, w tym siłacz Stanisław.

U stóp kościoła św. Mikołaja Biskupa, przy ul. Mostowej, stoi studnia nazywa Dziekanką. Do 1944 r. zaopatrywała w wodę prawie całe miasto. Panuje przekonanie, że woda z tej studni posiada sekretną moc. Kto jej skosztuje, na pewno wróci do Warki.  

Dominikanie posiadali swój kościół w miejscu, gdzie obecnie stoi remiza, przy ul. Farnej 2. Pierwotnie wznosił się tam podobno zamek książąt mazowieckich. W 1859 r. materiał z rozebranej świątyni sprzedano, a wyposażenie trafiło do sąsiednich kościołów parafialnych. Wtedy właśnie, z inicjatywy [[Piotr Wysocki|Piotra Wysockiego]], szczątki książąt mazowieckich zostały uroczyście przeniesione z kościoła dominikańskiego do franciszkańskiego. Świadek wydarzenia, Władysław Matlakowski, po latach przedstawił swoją wersję upadku wareckiego konwentu dominikańskiego: ''Powód do pustkowia kościoła dało złe życie zakonników, z których jeden miał się w kościele zabić.''

Franciszkanie zostali sprowadzeni do Warki w latach 20. XVII w. przez Katarzynę z [[Boglewice|Boglewic]] (primo voto Trzebińską secundo voto Boglewską). W latach 1632–1634 wznieśli własną świątynię – drewnianą. Kościół murowany, z ołtarzem głównym pw. Matki Bożej Szkaplerznej, wystawili w latach 1652–1746 jako część franciszkańskiego zespołu klasztornego. Przedsięwzięcie sfinansował m.in. Władysław Grzegorzewski, kasztelan ciechanowski, dobroczyńca Jasieńca. W 2. poł. XVIII w. w zabudowaniach klasztornych odbywały się posiedzenia sądów ziemskich czerskich i Komisji Porządkowej Cywilno-Wojskowej Ziemi Czerskiej, zaś po 1864 r. stacjonowało wojsko rosyjskie, mieściły się szkoła i plebania. Kościół, uszkodzony w czasie II wojny światowej, odrestaurowano w 1950 r. Jednym z jego najcenniejszych zabytków jest XVII-wieczny obraz Matki Bożej z Dzieciątkiem, malowany na desce. Tablice epitafijne upamiętniają:

* Konstancję z Górskich Zaborowską (zm. 1820),

* dr. Władysława Matlakowskiego (zm. 1895).

Na początku XVIII w. w konwencie pracował bł. o. Rafał Chyliński (zm. 1741) – spowiednik, kaznodzieja, opiekun cierpiących, ubogich i opuszczonych. Od 1993 r. kościół pofranciszkański stanowi centrum parafii pw. Matki Bożej Szkaplerznej.

Sercem miasta jest rynek, który od 8 kwietnia 1956 r. nosi nazwę: plac Stefana Czarnieckiego. Na początku XXI w. centrum miasta poddano rewitalizacji, odkrywając przy okazji dawną studnię. Jesienią 2012 r. stanął tu pomnik konny Stefana Czarnieckiego, wykonany według projektu Tomasza Górnickiego, absolwenta ASP w Warszawie. Odlew z brązu powstał w zakładzie w Niwach Ostrołęckich pod Warką, należącym do Waldemara Górnickiego, ojca artysty. Odsłonięcia pomnika dokonano 7 kwietnia 2013 r., w 357. rocznicę bitwy pod Warką.

Dzieje samorządowe Warki symbolizuje ratusz. W latach 40. XVIII w. był to drewniany budynek stojący pośrodku rynku. Obecny, klasycystyczny, posadowiony w południowej części rynku, datowany jest na 1. ćw. XIX w. Oglądający go w latach 40. XIX w. Wincenty Hipolit Gawarecki zauważył, że jest z muru pokryty dachówką, średniej wielkości, w którym Magistrat posiedzenia swoje odbywa. Podczas powstania styczniowego zrzucono z niego dwugłowego orła – znak rosyjskich rządów. W okresie II Rzeczypospolitej na piętrze mieszkał burmistrz, a na parterze swoje biura miał Zarząd Miejski. Przechowywano skrzynię żelazną z ciekawym zamkiem i ładnymi okuciami mosiężnymi, a także przywileje wareckiego cechu szewców i dawne pieczęcie cechowe. W archiwum miejskim znajdowały się dokumenty nawet z końca XVIII w. – z podpisami Pułaskich. Podczas II wojny światowej ratusz wraz z archiwum został w poważnym stopniu uszkodzony. Zasadniczą modernizację przeszedł w latach 2007–2008, kiedy na tyłach budynku, na stromej skarpie, dostawiono nową część magistratu i schody prowadzące nad rzekę. Na frontowej ścianie ratusza zobaczyć można tablice pamiątkowe poświęcone wydarzeniom historycznym związanym z miastem: bitwie pod Warką (7 kwietnia 1656 r.), powstaniu kościuszkowskiemu (1794 r.), lotowi bojowemu nad Warką 1 Pułku Lotnictwa Myśliwskiego „Warszawa” (23 sierpnia 1944 r.), uczestnikom walk o niepodległość w latach 1939–1945.

Na otoczony murem cmentarz rzymskokatolicki (zwany starym) w Warce wchodzi się, od strony ul. Cmentarnej, dużą bramą zbudowaną za ks. proboszcza [[Marceli Ciemniewski|Marcelego Ciemniewskiego]]. Sam proboszcz, który zmarł w 1927 r., pochowany jest na wprost bramy, w grobowcu ostatnio odnowionym staraniem Społecznego Komitetu Organizacyjnego Obchodów Rocznicowych Ks. Marcelego Ciemniewskiego. Już od 1875 r., od pamiętnego pogrzebu, symbolem jednoczącym społeczeństwo jest grób Piotra Wysockiego – odrestaurowany w latach 1956–1957 w wyniku ogólnopolskiej akcji społecznej. Co roku, w rocznicę nocy listopadowej, składane są na nim kwiaty i wieńce. Na cmentarzu spoczywają powstańcy styczniowi: major Marcin Ropelewski (1810–1890) i Józef Manczarski (1844–1926) – żołnierz podpułkownika Władysława Kononowicza. Manczarski, więziony w Cytadeli Warszawskiej, podczas przesłuchań nikogo nie wydał, a zdrajcy plunął w twarz. Ziemia kryje prochy żołnierzy I oraz II wojny światowej, m.in. polskich saperów, którzy rozminowywali Warkę po styczniowej ofensywie Armii Czerwonej. 16 września 1990 r. odsłonięto pomnik Ofiarom Katynia. Jest to potrójny krzyż, wzorowany na pomniku stoczniowców gdańskich. Wykonała go miejscowa – nieistniejąca już – Fabryka Urządzeń Mechanicznych.

W dawnej Warce żyli obok siebie Polacy, Żydzi i Niemcy. Społeczność żydowska posiadała swoją gminę wyznaniową wraz z drewnianą bożnicą, rytualną rzeźnią i cmentarzem. Podczas II wojny światowej Niemcy spalili bożnicę, wymordowali niemal wszystkich Żydów, w tym pewnie i Hudelkę, uważaną za najpiękniejszą warczankę. Materialnym śladem kultury żydowskiej w Warce jest fragment cmentarza założonego po 1780 r. na wzgórzu na południowy zachód od miasta, przy ul. Bielańskiej. Nie ma tu żadnych nagrobków, teren porasta roślinność. Przedstawiciele gminy żydowskiej, zapewne na miejscu poprzedniego, wystawili nowy, murowany ohel cadyka Izraela Izaaka Kalisza (1779–1848), propagatora chasydyzmu, społecznika. Jego syna, Mordechaja Menachema Mendla Kalisza z Warki (1819–1868), mistrza kontemplacji, zwano Milczącym Cadykiem.