Przejdź do zawartości

Czersk: Różnice pomiędzy wersjami

Czersk (tekst źródłowy)

Wersja z 21:13, 11 maj 2026

Dodane 1593 bajty ,  11 maja
brak opisu edycji
WizualnieWikikod
Nie podano opisu zmian
Nie podano opisu zmian
 
Linia 2: Linia 2:


Dawniej miasto (w latach 1350–1870). Znany jest głównie z ruin średniowiecznego zamku książąt mazowieckich.
Dawniej miasto (w latach 1350–1870). Znany jest głównie z ruin średniowiecznego zamku książąt mazowieckich.
Do 1952 roku wieś była siedzibą gminy w [[Powiat grójecki|powiecie grójeckim]].


== Historia ==
== Historia ==
Linia 8: Linia 10:
Źródłosłowu nazwy Czersk należy doszukiwać się w nazwie rzeki - [[Czarna|Czarnej]], a także w położeniu pośród „czarnych” zarośli niegdyś bardzo pospolitego tu krzewu tarniny (cierń, tarń - czerń, czyrń; ciernisko - czyrńsko) Najstarsza wzmianka pisana pochodzi ze źródeł ruskich - z ''Letopisu Ławrentijowskiego'', gdzie w roku 1142 wymieniony jest Czyrńsk (''Čьrnьsk)''. Przez stuleci nazwa miejscowości nie uległa zasadniczej zmianie, o czym zaświadczają liczne źródła: Cirnsk (1236), Chirnesk (1239), Cyrnsko (1242), Chirnscz (1311), Cirsk, Cirsko (1327, 1353, 1355), Czirsko (1413), Czyersko (1456), Czrszko (1494), Czersk (1660).
Źródłosłowu nazwy Czersk należy doszukiwać się w nazwie rzeki - [[Czarna|Czarnej]], a także w położeniu pośród „czarnych” zarośli niegdyś bardzo pospolitego tu krzewu tarniny (cierń, tarń - czerń, czyrń; ciernisko - czyrńsko) Najstarsza wzmianka pisana pochodzi ze źródeł ruskich - z ''Letopisu Ławrentijowskiego'', gdzie w roku 1142 wymieniony jest Czyrńsk (''Čьrnьsk)''. Przez stuleci nazwa miejscowości nie uległa zasadniczej zmianie, o czym zaświadczają liczne źródła: Cirnsk (1236), Chirnesk (1239), Cyrnsko (1242), Chirnscz (1311), Cirsk, Cirsko (1327, 1353, 1355), Czirsko (1413), Czyersko (1456), Czrszko (1494), Czersk (1660).


=== Osadnictwo ===
=== Początki osadnictwa ===
Ślady osadnictwa w Czersku są jednymi z najstarszych w tej części Mazowsza. Na wzgórzu zamkowym odkryto cmentarzysko popielnicowe kultury grobów kloszowych sprzed 2 tysięcy lat. Eksploracja archeologiczna dostarcza dowodów, że zasiedlenie wzgórza oraz sąsiednich wzniesień przez osadników (być może) plemienia czerskiego mogło nastąpić w VI-VII w n.e. Wykorzystując naturalne walory na wzgórzu zamkowym założono mniej więcej w połowie XI w. gród warowny, a z początku XII w. datują się ślady kaplicy zamkowej. Z kolei wzmianka wspomnianego ''Letopisu Ławrentijowskiego'' mówi o ruskich kniaziach wspomagających księcia Władysława II (1138–1146) swymi wojami „u Czernieczka” w 1142 r. Nieco wcześniej - w połowie X w. Mazowsze, łącznie z obszarem zwanym później - czerskim, włączone zostało w skład państwa piastowskiego. W wyniku podziału Polski, dokonanego przez Bolesława Krzywoustego (1138), Mazowsze przypadło Bolesławowi Kędzierzawemu, a od połowy XII w. to stare terytorium plemienne stało się udzielnym księstwem dzielnicowym, w ramach którego wyodrębniona została dzielnica czerska (1262). Książę mazowiecki Konrad I (ok. 1187–1247) w Czersku wznosi gród, ustala tu swoją książęcą siedzibę (ok. 1240), tworzy czerski okręg kasztelański (przed 1231). Dokument z 27 kwietnia 1245 mówi, że w Czersku poświęcony został kościół (romański) p.w. św. Piotra ''„in castro''” tj. na zamku (funkcjonujący do połowy XVII w.), do którego wkrótce przeniesiony został zespół kanonicki z Grójca z trzema prebendami. Konsekracji tej świątyni towarzyszył trzydniowy (25-27 kwietnia) zjazd książąt. Pierwsza wzmianka o archidiakonacie czerskim pochodzi z 1252 (w 1406 przeniesiony do [[Warszawa|Warszawy]]). Wchodził on w skład biskupstwa poznańskiego i mniej więcej pokrywał się z terytorium czerskim, a jednocześnie znacznie przekraczał granice kasztelanii czerskiej. Czersk wyrasta wówczas na główny ośrodek polityczny południowego Mazowsza i dzieje się to w wyniku celowych poczynań Konrada Mazowieckiego. W pierwszej połowie XIII wieku powstaje podgrodzie targowe. Pomyślny rozwój zakłócają Litwini i Rusini, którzy w 1260, a zwłaszcza w 1262, niszczą, palą i pustoszą gród, podgrodzie i ziemię czerską. Odbudowy. dokonuje Konrad II (ok. 1252–1294), pierwszy de facto książę czerski. W skład czerskiego zespołu osadniczego wchodziły wówczas:
Ślady osadnictwa w Czersku są jednymi z najstarszych w tej części Mazowsza. Na wzgórzu zamkowym odkryto cmentarzysko popielnicowe kultury grobów kloszowych sprzed 2 tysięcy lat. Eksploracja archeologiczna dostarcza dowodów, że zasiedlenie wzgórza oraz sąsiednich wzniesień przez osadników (być może) plemienia czerskiego mogło nastąpić w VI-VII w n.e.  
 
=== Średniowiecze ===
Wykorzystując naturalne walory na wzgórzu zamkowym założono mniej więcej w połowie XI w. gród warowny, a z początku XII w. datują się ślady kaplicy zamkowej. Z kolei wzmianka wspomnianego ''Letopisu Ławrentijowskiego'' mówi o ruskich kniaziach wspomagających księcia Władysława II (1138–1146) swymi wojami „u Czernieczka” w 1142 r. Nieco wcześniej - w połowie X w. Mazowsze, łącznie z obszarem zwanym później - czerskim, włączone zostało w skład państwa piastowskiego. W wyniku podziału Polski, dokonanego przez Bolesława Krzywoustego (1138), Mazowsze przypadło Bolesławowi Kędzierzawemu, a od połowy XII w. to stare terytorium plemienne stało się udzielnym księstwem dzielnicowym, w ramach którego wyodrębniona została dzielnica czerska (1262). Książę mazowiecki Konrad I (ok. 1187–1247) w Czersku wznosi gród, ustala tu swoją książęcą siedzibę (ok. 1240), tworzy czerski okręg kasztelański (przed 1231). Dokument z 27 kwietnia 1245 mówi, że w Czersku poświęcony został kościół (romański) p.w. św. Piotra ''„in castro''” tj. na zamku (funkcjonujący do połowy XVII w.), do którego wkrótce przeniesiony został zespół kanonicki z [[Grójec|Grójca]] z trzema prebendami. Konsekracji tej świątyni towarzyszył trzydniowy (25-27 kwietnia) zjazd książąt. Pierwsza wzmianka o archidiakonacie czerskim pochodzi z 1252 (w 1406 przeniesiony do [[Warszawa|Warszawy]]). Wchodził on w skład biskupstwa poznańskiego i mniej więcej pokrywał się z terytorium czerskim, a jednocześnie znacznie przekraczał granice kasztelanii czerskiej. Czersk wyrasta wówczas na główny ośrodek polityczny południowego Mazowsza i dzieje się to w wyniku celowych poczynań Konrada Mazowieckiego. W pierwszej połowie XIII wieku powstaje podgrodzie targowe. Pomyślny rozwój zakłócają Litwini i Rusini, którzy w 1260, a zwłaszcza w 1262, niszczą, palą i pustoszą gród, podgrodzie i ziemię czerską. Odbudowy dokonuje Konrad II (ok. 1252–1294), pierwszy de facto książę czerski. W skład czerskiego zespołu osadniczego wchodziły wówczas:


* XIII-wieczny gród, posadowiony na miejscu poprzedniego, założonego w połowie Xl w., a zniszczonego zapewne w czasie walk Władysława II – księcia krakowskiego, z młodszymi braćmi, kiedy to pod Czerskiem miała miejsce koncentracja wojsk i posiłków ruskich,
* XIII-wieczny gród, posadowiony na miejscu poprzedniego, założonego w połowie Xl w., a zniszczonego zapewne w czasie walk Władysława II – księcia krakowskiego, z młodszymi braćmi, kiedy to pod Czerskiem miała miejsce koncentracja wojsk i posiłków ruskich,
Linia 24: Linia 29:
W 1389 odbył się w Czersku zjazd, na którym uchwalony został statut traktujący m.in. o włościanach osiadłych na prawie niemieckim i o włościanach opuszczających swoich panów. Książę Janusz I Starszy (ok. 1350–1429) tworzy po 1379 dzielnicę czersko-warszawską, a w 1406 przenosi do Warszawy kolegiatę czerską i archidiakonat wraz z trzema prebendami i pozostałymi dochodami, zaś ''actum et darum in Czirsko'' w 1413 książę ten nadaje Warszawie prawo miejskie chełmińskie i inne przywileje i przenosi tu swoją rezydencję, podnosząc to miasto do godności stolicy książęcej. Czersk traci na znaczeniu, mimo iż pozostaje do XVIII w. głównym ośrodkiem ziemi czerskiej. Nadal odbywają się tu zjazdy mazowieckie (m.in. 1484, 1496, 1522), funkcjonują urzędy ziemskie i grodzkie itd., ale koniunktura ośrodka czerskiego niemal całkowicie załamała się już w XV stuleciu (symptomy widoczne były już znacznie wcześniej), przy czym utrata prymatu na rzecz [[Warszawa|Warszawy]] nie jedyną była przyczyną. Powodów było znacznie więcej, a m.in. przesunięcie i oddalenie się od Czerska handlowych szlaków i koryta Wisły (XIV w.), a tym samym oddalenie od drogi żeglownej (transport towarów), dalej – spadek znaczenia obronnego i handlowego oraz pożary i epidemie, a według niektórych opinii również inkorporacja Mazowsza do Korony, wszystko to zdecydowało o ekonomicznym upadku tego miasta.  
W 1389 odbył się w Czersku zjazd, na którym uchwalony został statut traktujący m.in. o włościanach osiadłych na prawie niemieckim i o włościanach opuszczających swoich panów. Książę Janusz I Starszy (ok. 1350–1429) tworzy po 1379 dzielnicę czersko-warszawską, a w 1406 przenosi do Warszawy kolegiatę czerską i archidiakonat wraz z trzema prebendami i pozostałymi dochodami, zaś ''actum et darum in Czirsko'' w 1413 książę ten nadaje Warszawie prawo miejskie chełmińskie i inne przywileje i przenosi tu swoją rezydencję, podnosząc to miasto do godności stolicy książęcej. Czersk traci na znaczeniu, mimo iż pozostaje do XVIII w. głównym ośrodkiem ziemi czerskiej. Nadal odbywają się tu zjazdy mazowieckie (m.in. 1484, 1496, 1522), funkcjonują urzędy ziemskie i grodzkie itd., ale koniunktura ośrodka czerskiego niemal całkowicie załamała się już w XV stuleciu (symptomy widoczne były już znacznie wcześniej), przy czym utrata prymatu na rzecz [[Warszawa|Warszawy]] nie jedyną była przyczyną. Powodów było znacznie więcej, a m.in. przesunięcie i oddalenie się od Czerska handlowych szlaków i koryta Wisły (XIV w.), a tym samym oddalenie od drogi żeglownej (transport towarów), dalej – spadek znaczenia obronnego i handlowego oraz pożary i epidemie, a według niektórych opinii również inkorporacja Mazowsza do Korony, wszystko to zdecydowało o ekonomicznym upadku tego miasta.  


Po wcieleniu Mazowsza do Rzeczypospolitej (1526) Czersk wchodzi w skład dóbr królewskich, a w 1545 staje się częścią oprawy królowej Bony, obok m.in. [[Warka|Warki]], [[Bądków|Bądkowa]], [[Goszczyn|Goszczyna]], Garwolina i Stromca (Strumyecz) na Zapilczu. Nastąpił kolejny, krótki, okres rozwoju miasta, a jego podstawą stało się sadownictwo, uprawa warzyw i winorośli oraz wyrób sukna (13 sukienników w 1564). Według lustracji z tegoż 1564 r. w Czersku było prawie 200 domów, z czego połowa murowanych, a szacunkowa liczba mieszkańców oscylowała wokół jednego tysiąca. Większość stanowili rolnicy, rzemieślników było ok. 150, w tym po 22 szewców i zdunów, 24 piwowarów, 16 szynkarzy, po 9 gorzelników i piekarzy, po 6 krawców i kuśnierzy, 12 prasołów, tudzież kowale, ślusarze itd. Dwa lata później (1566) król Zygmunt August „''zlitowawszy się nad upadkiem mieszczan naszych czerskich, którzy po tylekroć przez pożar ognia do zupełnego ubóstwa przywiedzeni... chcąc, aby kiedyś toż miasto nasze Czersk los twój polepszyło''” - daje mu różne wolności i przywileje, a m.in. zwalnia od wielu opłat, zezwala pomnażać dochód kasy miejskiej na różne sposoby, a także zezwala odbudować ratusz, łaźnię, wagę, postrzygalnię itd. Temu celowi sprzyjać też miało odbywanie tu sejmików oraz roków ziemskich. Niestety, w 1578 „Czersko - Aleksander Gwagnin widzi już - drzewiane w równinie... a zamek (tylko NK) murowany na górze...” Rychło też pognębiły ponownie miasto i okolicę epidemie grasujące w latach 1602–1625, tak iż „''najsłynniejsza niegdyś miejscowość w województwie mazowieckim.... obecnie nędzna mieścina''”, zauważa w 1634 Jędrzej Święcicki. Wszakże dane mu jeszcze było widzieć „''u stóp wzgórza... winnicę zaszczepioną i uprawianą z inicjatywy królowej Bony. W kierunku na zachód ciągną się ogrody należące do mieszczan, wspaniale owocujące''”, Szwedzi i Rakoczy palą i niszczą (1656–1657) zamek, kościoły i większość zabudowań mieszczańskich (ocalały tylko 22 domy), a epidemie z lat 1661–1662 pozostawiają przy życiu 13 osób.  
=== Goszczyn po włączeniu Mazowsza do Rzeczpospolitej ===
Po wcieleniu Mazowsza do Rzeczypospolitej (1526) Czersk wchodzi w skład dóbr królewskich, a w 1545 staje się częścią oprawy królowej Bony, obok m.in. [[Warka|Warki]], [[Bądków|Bądkowa]], [[Goszczyn|Goszczyna]], Garwolina i Stromca (Strumyecz) na Zapilczu. Nastąpił kolejny, krótki, okres rozwoju miasta, a jego podstawą stało się sadownictwo, uprawa warzyw i winorośli oraz wyrób sukna (13 sukienników w 1564). Według lustracji z tegoż 1564 r. w Czersku było prawie 200 domów, z czego połowa murowanych, a szacunkowa liczba mieszkańców oscylowała wokół jednego tysiąca. Większość stanowili rolnicy, rzemieślników było ok. 150, w tym po 22 szewców i zdunów, 24 piwowarów, 16 szynkarzy, po 9 gorzelników i piekarzy, po 6 krawców i kuśnierzy, 12 prasołów, tudzież kowale, ślusarze itd. Dwa lata później (1566) król Zygmunt August „''zlitowawszy się nad upadkiem mieszczan naszych czerskich, którzy po tylekroć przez pożar ognia do zupełnego ubóstwa przywiedzeni... chcąc, aby kiedyś toż miasto nasze Czersk los twój polepszyło''” - daje mu różne wolności i przywileje, a m.in. zwalnia od wielu opłat, zezwala pomnażać dochód kasy miejskiej na różne sposoby, a także zezwala odbudować ratusz, łaźnię, wagę, postrzygalnię itd. Temu celowi sprzyjać też miało odbywanie tu sejmików oraz roków ziemskich. Niestety, w 1578 „Czersko - Aleksander Gwagnin widzi już - ''drzewiane w równinie''... ''a zamek'' [tylko] ''murowany na górze''...” Rychło też pognębiły ponownie miasto i okolicę epidemie grasujące w latach 1602–1625, tak iż „''najsłynniejsza niegdyś miejscowość w województwie mazowieckim.... obecnie nędzna mieścina''”, zauważa w 1634 Jędrzej Święcicki. Wszakże dane mu jeszcze było widzieć „''u stóp wzgórza... winnicę zaszczepioną i uprawianą z inicjatywy królowej Bony. W kierunku na zachód ciągną się ogrody należące do mieszczan, wspaniale owocujące''”, Szwedzi i Rakoczy palą i niszczą (1656–1657) zamek, kościoły i większość zabudowań mieszczańskich (ocalały tylko 22 domy), a epidemie z lat 1661–1662 pozostawiają przy życiu 13 osób.  


Lustratorzy królewscy w roku 1660 konstatują: targi (w poniedziałek) i jar marki (dwa w roku) słabe, piwowarstwo już nie to, nie ma łaźni, postrzygalni, winnicy, młyn ledwie jeden i „''jeden rybak przy mieście''”. Najpoważniejszym źródłem dochodu było, w tej sytuacji, cło wodne, dające ok. 120 florenów prowentu rocznego, a lądowe – 22 florenów. Próbę aktywizacji miasteczka podjął Franciszek Bieliński (1742–1809), ostatni starosta czerski. Skończyło się na zbudowaniu drewnianego ratusza, niedokończonej restauracji zamku i odbudowaniu (1762) prowadzącego doń mostu. Niewiele też pomógł nakaz (1764) odbywania w Czersku roków ziemskie przez tydzień (dla wzbogacenia kasy miejskiej przez przybywających gości). Natomiast przybyli tu w 1765 lustratorzy królewszczyzn zastali miasto „zdezelowane i zniszczone” i de facto zagraryzowane. Nie pozostał śladu po kamienicach, jatkach, młynach i ogrodach, nawet „podatki i cła należące miastu zaginęły”, podobnie, jak zaniknęły targi i jarmarki. Mimo tego do końca I Rzeczypospolitej miasto nadal było siedzibą starosty grodzkiego, sądów grodzkich i ziemskich, a nawet zachował się urząd - już tytularny, kasztelana (ostatnim był Walenty de Piętki Sobolewski, kawaler orderów Orła Białego i św. Stanisława).  
Lustratorzy królewscy w roku 1660 konstatują: targi (w poniedziałek) i jar marki (dwa w roku) słabe, piwowarstwo już nie to, nie ma łaźni, postrzygalni, winnicy, młyn ledwie jeden i „''jeden rybak przy mieście''”. Najpoważniejszym źródłem dochodu było, w tej sytuacji, cło wodne, dające ok. 120 florenów prowentu rocznego, a lądowe – 22 florenów. Próbę aktywizacji miasteczka podjął Franciszek Bieliński (1742–1809), ostatni starosta czerski. Skończyło się na zbudowaniu drewnianego ratusza, niedokończonej restauracji zamku i odbudowaniu (1762) prowadzącego doń mostu. Niewiele też pomógł nakaz (1764) odbywania w Czersku roków ziemskie przez tydzień (dla wzbogacenia kasy miejskiej przez przybywających gości). Natomiast przybyli tu w 1765 lustratorzy królewszczyzn zastali miasto „zdezelowane i zniszczone” i de facto zagraryzowane. Nie pozostał śladu po kamienicach, jatkach, młynach i ogrodach, nawet „podatki i cła należące miastu zaginęły”, podobnie, jak zaniknęły targi i jarmarki. Mimo tego do końca I Rzeczypospolitej miasto nadal było siedzibą starosty grodzkiego, sądów grodzkich i ziemskich, a nawet zachował się urząd - już tytularny, kasztelana (ostatnim był Walenty de Piętki Sobolewski, kawaler orderów Orła Białego i św. Stanisława).  


=== Czasy zaborów ===
Po upadku Rzeczypospolitej Czersk znalazł się pod pruskim zaborem i wtedy to sąd grodzki oraz archiwum przeniesione zostały do Góry Kalwarii. W tym też czasie (1805–1806) wzniesiono murowany, jednonawowy, kościół p.w. Przemienienia Pańskiego. W okresie Księstwa Warszawskiego (1807–1815) liczba ludności w miasteczku przekroczyła liczbę 400, Z chwilą utworzenia Królestwa Polskiego (1815), w Czersku nie było już żadnych władz administracyjnych, a w 1869 - decyzją Komitetu Urządzającego w Królestwie Polskim ''„na zasadzie Najwyższego Ukazu''” Czersk pozbawiony został praw miejskich i zamieniony na „osadę”. W XIX stuleciu było w niej 45 domów, a liczba mieszkańców wahała się w granicach 310-450, z czego ok. 50 osób to Żydzi, którzy pojawili się w Czersku już u schyłku XIV w. Przez chwilę zajaśniało słońce nad czerskim wzgórzem zamkowym, kiedy pojawili się tu powstańcy - najpierw w 1831, z oddziału gen. Macieja Rybińskiego, a w 1863 z oddziału pułkownika Ludwika Żychlińskiego; nadzieja okazała się złudna i krótka.  
Po upadku Rzeczypospolitej Czersk znalazł się pod pruskim zaborem i wtedy to sąd grodzki oraz archiwum przeniesione zostały do Góry Kalwarii. W tym też czasie (1805–1806) wzniesiono murowany, jednonawowy, kościół p.w. Przemienienia Pańskiego. W okresie Księstwa Warszawskiego (1807–1815) liczba ludności w miasteczku przekroczyła liczbę 400, Z chwilą utworzenia Królestwa Polskiego (1815), w Czersku nie było już żadnych władz administracyjnych, a w 1869 - decyzją Komitetu Urządzającego w Królestwie Polskim ''„na zasadzie Najwyższego Ukazu''” Czersk pozbawiony został praw miejskich i zamieniony na „osadę”. W XIX stuleciu było w niej 45 domów, a liczba mieszkańców wahała się w granicach 310-450, z czego ok. 50 osób to Żydzi, którzy pojawili się w Czersku już u schyłku XIV w. Przez chwilę zajaśniało słońce nad czerskim wzgórzem zamkowym, kiedy pojawili się tu powstańcy - najpierw w 1831, z oddziału gen. Macieja Rybińskiego, a w 1863 z oddziału pułkownika Ludwika Żychlińskiego; nadzieja okazała się złudna i krótka.  


Na początku XX w. pieczę nad ruinami czerskiego zamku objęło Towarzystwo Opieki nad Zabytkami Przeszłości (1904). Nieco później, w latach 1907–1911, podjęte zostały prace konserwatorskie na zamku pod kierunkiem Kazimierza Skórewicza, kontynuowane od 1927 przez A. Karczewskiego. Rok 1906, pisał się w dziejach Czerska dwiema inicjatywami: wprowadzeniem języka polskiego w gminie i strajkiem robotników rolnych w miejscowym majątku. W dwudziestoleciu międzywojennym ilość mieszkańców osiągnęła liczbę zbliżoną do 500 (1930). Podczas II wojny światowej Niemcy zorganizowali tu przejściowy obóz jeniecki. Po 1945 r. ponowione zostały próby aktywizacji wsi Czersk (m.in. kółko rolnicze, filia Spółdzielni Ogrodniczo-Pszczelarskiej w Piasecznie, szkoła), skończyło się na eksploatacji tej miejscowości, jako obiektu o walorach architektoniczno-historycznego zabytku. W 1945 uporządkowano i zabezpieczono, a w roku następnym przekazano teren zamku Towarzystwu Turystyczno-Krajoznawczemu. W Iatach 1959–1969 nastąpiła koncentracja badań przez Wojewódzki Urząd Konserwatorski w Warszawie oraz przez Instytut Historii Kultury Materialnej Polskiej Akademii Nauk, a ich dorobek zawarty został w licznych publikacjach, m.in. Jadwigi Rauhutowej, Stanisława Suchodolskiego i Teresy Kiersnowskiej. Od 1974 przez dłuższy czas i na większą skalę przeprowadzone zostały prace konserwatorsko-budowlane, obejmujące remont i adaptację wież - bramnej i wschodniej, na pomieszczenie muzealne a także zabezpieczające i uzupełniające niektóre ubytki w substancji zabytkowej. W toku prac archeologicznych odkryto m.in. ślady wcześniejszego grodu obronnego z XI w., drewniane budynki zrębowe, półziemianki, groby szkieletowe, ceramikę, broń, kabłączki, pierścionki brązowe i szklane paciorki, przedmioty codziennego użytku, kości zwierzęce itd.
Na początku XX w. pieczę nad ruinami czerskiego zamku objęło Towarzystwo Opieki nad Zabytkami Przeszłości (1904). Nieco później, w latach 1907–1911, podjęte zostały prace konserwatorskie na zamku pod kierunkiem Kazimierza Skórewicza, kontynuowane od 1927 przez A. Karczewskiego. Rok 1906, pisał się w dziejach Czerska dwiema inicjatywami: wprowadzeniem języka polskiego w gminie i strajkiem robotników rolnych w miejscowym majątku.


● ''Więcej w osobnym artykule: [[Rewolucja 1905–1907]].''
W 1912 roku w miejscowości żyło 818 osób, w tym 794 katolików, 1 prawosławny, 9 luteran, 14 żydów.
=== Dwudziestolecie międzywojenne ===
W 1921 roku, w 94 budynkach mieszkało 492 ludzi, w tym 484 katolików, 3 ewangelików
W dwudziestoleciu międzywojennym ilość mieszkańców osiągnęła liczbę zbliżoną do 500 (1930 r.).
=== II wojna światowa ===
Podczas II wojny światowej Niemcy zorganizowali tu przejściowy obóz jeniecki.
=== PRL ===
Po 1945 r. ponowione zostały próby aktywizacji wsi Czersk (m.in. kółko rolnicze, filia Spółdzielni Ogrodniczo-Pszczelarskiej w Piasecznie, szkoła), skończyło się na eksploatacji tej miejscowości, jako obiektu o walorach architektoniczno-historycznego zabytku. W 1945 uporządkowano i zabezpieczono, a w roku następnym przekazano teren zamku Towarzystwu Turystyczno-Krajoznawczemu. W Iatach 1959–1969 nastąpiła koncentracja badań przez Wojewódzki Urząd Konserwatorski w Warszawie oraz przez Instytut Historii Kultury Materialnej Polskiej Akademii Nauk, a ich dorobek zawarty został w licznych publikacjach, m.in. Jadwigi Rauhutowej, Stanisława Suchodolskiego i Teresy Kiersnowskiej. Od 1974 przez dłuższy czas i na większą skalę przeprowadzone zostały prace konserwatorsko-budowlane, obejmujące remont i adaptację wież - bramnej i wschodniej, na pomieszczenie muzealne a także zabezpieczające i uzupełniające niektóre ubytki w substancji zabytkowej. W toku prac archeologicznych odkryto m.in. ślady wcześniejszego grodu obronnego z XI w., drewniane budynki zrębowe, półziemianki, groby szkieletowe, ceramikę, broń, kabłączki, pierścionki brązowe i szklane paciorki, przedmioty codziennego użytku, kości zwierzęce itd.
=== Po 1989 roku ===
U schyłku XX w. w Czersku - niegdyś siedzibie książąt, wojewody, kasztelana i starosty - najwyższą władzę stanowi sołtys, organ wykonawczy samorządu mieszkańców, wsi liczącej 600 mieszkańców (w roku 1961 – 650).
U schyłku XX w. w Czersku - niegdyś siedzibie książąt, wojewody, kasztelana i starosty - najwyższą władzę stanowi sołtys, organ wykonawczy samorządu mieszkańców, wsi liczącej 600 mieszkańców (w roku 1961 – 650).
=== Mniejszość ewangelicka ===
Władysław Kraska podał, że początkowo wyznawców wiary ewangelicko-augsburskiej chowano na cmentarzu katolickim i wymienił trzy nazwiska: Tejchman, Hober, Eiswzund. Od 1838 roku należeli do [[Gmina ewangelicko-augsburska w Pilicy|gminy ewangelicko-augsburskiej w Pilicy]] k. [[Warka|Warki]] i tam chowano zmarłych.


== Bibliografia ==
== Bibliografia ==


* Napoleon Kosiński, ''Czersk'', [w:] ''Słownik wiedzy o Grójeckiem – zeszyt piąty'', Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - Oddział w Grójcu, Grójec 1996, s. 4-11, na podstawie źródeł:
* Napoleon Kosiński, ''Czersk'', [w:] ''Słownik wiedzy o Grójeckiem – zeszyt piąty'', [[Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza. Oddział w Grójcu|Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - Oddział w Grójcu]], Grójec 1996, s. 4-11, na podstawie źródeł:
* Aleksander Gwagnin, ''Sarmatiae Europeae descriptio'', Cracoviae 1578, s. 205;
* Aleksander Gwagnin, ''Sarmatiae Europeae descriptio'', Cracoviae 1578, s. 205;
* Andrzej Święcicki, ''Topographia siue Masoviae descriptio'', Varsaviae 1634, s. 18;
* Andrzej Święcicki, ''Topographia siue Masoviae descriptio'', Varsaviae 1634, s. 18;
* Michał Baliński, Tymoteusz Lipiński, ''Starożytna Polska pod względem historycznym, jeograficznym i statystycznym opisana'', Warszawa 1843, t. 1, s. 389-392;
* Michał Baliński, Tymoteusz Lipiński, ''Starożytna Polska pod względem historycznym, jeograficznym i statystycznym opisana'', Warszawa 1843, t. 1, s. 389-392;
* Felicjan Antoni Kozłowski, ''Dzieje Mazowsza za panowania książąt'', Warszawa 1858, s. 250-378;
* Felicjan Antoni Kozłowski, ''Dzieje Mazowsza za panowania książąt'', Warszawa 1858, s. 250-378;
* Kornel Kozłowski, ''Czersk historycznie i statystycznie opisany'', Warszawa 1858, s. 521-579;
* [[Kornel Kozłowski]], ''Czersk historycznie i statystycznie opisany'', Warszawa 1858, s. 521-579;
* W. Szymanowski, ''Królestwo Polskie czyli najdokładniejszy obraz tego kraju pod względem statystycznym, jeograficznym i historycznych wspomnień'', Warszawa 1859, s. 24-25;
* W. Szymanowski, ''Królestwo Polskie czyli najdokładniejszy obraz tego kraju pod względem statystycznym, jeograficznym i historycznych wspomnień'', Warszawa 1859, s. 24-25;
* ''Volumina legum'', Petersburg 1859, t. 2, s. 70, 266, t. 7, s. 35, t. 9, s. 370;
* ''Volumina legum'', Petersburg 1859, t. 2, s. 70, 266, t. 7, s. 35, t. 9, s. 370;
Linia 57: Linia 83:
* ''Miasta polskie w tysiącleciu'', pod red. Mateusza Siuchnińskiego, Wrocław 1967, t. 2, s. 462;
* ''Miasta polskie w tysiącleciu'', pod red. Mateusza Siuchnińskiego, Wrocław 1967, t. 2, s. 462;
* Sławomir Gawlas, ''Osadnictwo ziemi czerskiej w średniowieczu XII–XV w.'', [w:] ''Dzieje Warki 1321–1971'', Studia i materiały. Praca zbiorowa, Warszawa 1975, s. 32 i n.;
* Sławomir Gawlas, ''Osadnictwo ziemi czerskiej w średniowieczu XII–XV w.'', [w:] ''Dzieje Warki 1321–1971'', Studia i materiały. Praca zbiorowa, Warszawa 1975, s. 32 i n.;
* J. Rauhutowa, ''Czersk we wczesnym średniowieczu od VII do XII wieku'', Wrocław 1976;
* Jadwiga Rauhutowa, ''Czersk we wczesnym średniowieczu od VII do XII wieku'', Wrocław 1976;
* ''Garwolin, dzieje miasta i okolicy'', praca zbiorowa, Warszawa 1980, s. 35-90;
* ''Garwolin, dzieje miasta i okolicy'', praca zbiorowa, Warszawa 1980, s. 35-90;
* Stanisław Rospond, ''Słownik etymologiczny miast i gmin PRL'', Wrocław 1984, s. 64;
* Stanisław Rospond, ''Słownik etymologiczny miast i gmin PRL'', Wrocław 1984, s. 64;
Linia 63: Linia 89:
* Kazimierz Rymut, ''Nazwy miast Polski'', Wrocław 1987, s. 56;
* Kazimierz Rymut, ''Nazwy miast Polski'', Wrocław 1987, s. 56;
* ''Lustracje województwa mazowieckiego w XVII wieku'', wyd. Alina Wawrzyńczyk, Warszawa 1989, cz. 2 (1660''–''1661), s. 1-18;
* ''Lustracje województwa mazowieckiego w XVII wieku'', wyd. Alina Wawrzyńczyk, Warszawa 1989, cz. 2 (1660''–''1661), s. 1-18;
* ''Nowy Kodeks Dyplomatyczny Mazowsza'', Wrocław 1989, cz. 2, dokum. z l. 1248''–''1355, s. 66, 126, 138, 190, 304, 317, 325 i 338-339.
* ''Nowy Kodeks Dyplomatyczny Mazowsza'', Wrocław 1989, cz. 2, dokumenty z lat 1248''–''1355, s. 66, 126, 138, 190, 304, 317, 325 i 338-339.
* [[Zdzisław Szeląg]], ''Czersk'', [w:] ''Osadnictwo niemieckie w Grójeckiem. Słownik: historia, kultura, gospodarka'', [[Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza. Oddział w Grójcu|Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu]], Grójec 2011, s. 18-19 – na podstawie źródeł:
* ''Spisok naselennych punktov varsavskoj guberni'', Varsava 1912, s. 360-361;
* Władysław Kraska, ''O wyznawcach wiary ewangelicko-augsburskiej. Ciąg dalszy'', „Komunikat” Towarzystwa Miłośników Góry Kalwarii i Czerska 1992, nr 12(49), s. 8.


[[Kategoria:Miejscowości]]
[[Kategoria:Miejscowości]]
Źródło: „https://www.jabcok.org/jabcok/index.php/Specjalna:Różnica_mobilna/1781”