Warka: Różnice pomiędzy wersjami

Otwarte jest też pytanie o wiek wareckich osad: tej, związanej z grodem książęcym ([[Stara Warka]]) i odległej od niej 3 km na południowy zachód, otwartej osady targowej, która dała początek miastu. Warka wzmiankowana jest w tzw. przywileju wareckim (1231), w którym książę mazowiecki Konrad I potwierdza wcześniejsze nadania kościołowi płockiemu oraz w uposażeniu kościoła czerskiego cłem przewozowym (1244) przez tegoż księcia. Siemowit I ufundował (1255) konwent dominikanów w Starej Warce, przeniesiony następnie (1267?) do osady targowej Warka, gdzie Konrad II wystawił dominikanom kościół (1279), a następnie - doceniając zapewne walory położenia i rosnącą rolę gospodarczą tej osady - przejął ją w zamian za wsie Lichanice i Opozdowo ([[Tarczyn]] 1284). Kolejny książę - Bolesław II, potwierdził wareckim dominikanom nadania swego ojca oraz brata i dodał od siebie prawo połowu ryb i pastwiska w dokumencie z 1302, w którym pojawiła się nazwa wsi Winiary, dziś w granicach miasta Warka. W dokumencie księcia czerskiego [[Trojden I|Trojdena I]] z 16 czerwca 1321, potwierdzającym klasztorowi dominikanów wareckich (''monasterio s. Dominici in oppido Warcensi'') nadania poprzedników, pojawiło się określenie Warki jako miasteczka (''oppido''). Dwie daty: 1302 i 1321, wskazują na przedział czasu, w którym osada Warka przekształcona została w miasto, rządzące się od 1375 prawem chełmińskim. Leżące na skrzyżowaniu kupieckich szlaków lądowych i wodnych, przy przeprawie przez rzekę, miasteczko stało się szybko znaczącym ośrodkiem rzemieślniczo-handlowym. W dokumencie Siemowita III z 11 listopada 1352 (nadanie dominikanom wareckim z czynszu należnego księciu z Warki 6 grzywien oraz trzeciego denara z miejscowego cła) wymienieni są wójtowie obu Warek, bracia Piotr i Konrad, z których pierwszy darował (1375) zakonnikom jatkę. W tym zapewne czasie pojawiło się pierwsze, napieczętne wyobrażenie [[Herb Warki|herbu Warki]].

Po inkorporacji Mazowsza do Korony Warka znalazła się w „województwie mazowieckim”, utworzone zostało [[starostwo niegrodowe wareckie]] (druga tego rodzaju tenuta w powiecie wareckim - stromecka, znajdowała się na Zapilczu), a przeprowadzona w 1564 lustracja królewszczyzn wykazała, iż w Warce było 369 domów (ok. 2500 mieszkańców), rzemieślników 192, w tym 62 szewców i 30 piwowarów. Miasto miało przywilej na 6, następnie 9 jarmarków w roku (wszystkie zaczynały się w środę) i 2 targi w tygodniu. O wysokim poziomie wareckich mieszczan świadczyła zarówno operatywność w gospodarce i handlu, jak i w innych dziedzinach, np. aktywność burmistrza [[Mikołaj Suleda|Mikołaja Suledy]], posiadacza własnego księgozbioru (1464), który skopiował dwa teksty zbioru praw mazowieckich, tzw. ''Kodeks Świętosławów'', a także wysyłanie dzieci na studia do krakowskiej Akademii (24 wareckich scholarów w latach 1400–1525). Od 1567 odbywały się w Warce roki ziemskie.  

Kiedy w latach 1915–1918 Warka znalazła się pod okupacją niemiecką (za Pilicą była okupacja austriacka), wybudowana została - jako strategiczna, szosa zwana Drogą Nadwiślańską, o długości (z odgałęzieniami) ok. 180 km, łącząca Sandomierz z Warszawą via Zwoleń, Kozienice, Warka, w części pokrywająca się ze starym „szlakiem czerskim”. Niebawem Warka znalazła się (1934) na szlaku „drogi żelaznej”, łączącej to miasto z Warszawą i Radomiem (zelektryfikowany w latach 1969–1971). Warka, rzemieślniczo-handlowy ośrodek usługowy, w 1921 miała 304 domy i 4306 mieszkańców, w tym 2176 Żydów i 175 ewangelików, a w 1939 prawie 5700 mieszkańców i ok. 400 domów. W 1929 zorganizowany tu został Komitet Rozbudowy Miasta; efektem jego działania było m.in. doprowadzenie do W. światła elektrycznego w styczniu 1936. Istniało 5 zakładów przemysłowych zatrudniających ok. 700 osób, były dwie szkoły podstawowe i jedna dokształcająca, przedszkole, kinoteatr i 3 biblioteki.

W 1986 w Warce było już 2721 mieszkań, W 1988 zaś miasto przekroczyło po raz pierwszy liczbę 10 000 mieszkańców. Przybyło również kilka nowych zakładów pracy, m.in. Przetwórnia Owocowo-Warzywna (1947) i Zakłady Piwowarskie (1975), obecnie jedne z największych w Polsce oraz Warecka Wytwórnia Win. Na nasłonecznionych stokach doliny Pilicy rozciągały się winnice, które zlikwidowano w kolejnych dziesięcioleciach. Obok przemysłu spożywczego, w Warce znajdują się przedsiębiorstwa branży maszynowej i precyzyjnej.

* Napoleon Kosiński, ''Warka'', [w:] ''Słownik wiedzy o Grójeckiem - zeszyt drugi'', Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 1994, s. 95-99 – na podstawie źródeł: