Jabcok

Polska Macierz Szkolna: Różnice pomiędzy wersjami

Strona Dyskusja

Polska Macierz Szkolna (tekst źródłowy)

Wersja z 16:17, 4 sty 2025

Dodane 112 bajtów ,  4 sty 2025
brak opisu edycji
WizualnieWikikod
Nie podano opisu zmian
Nie podano opisu zmian
Linia 16: Linia 16:
Działalność Polskiej Macierzy Szkolnej przerwana w 1908 roku, wznowiona została w 1916. Prezesem Zarządu Okręgu Warszawskiego został ks. Michał Woroniecki, a preceptorką ks. Maria Zdzisławowa Lubomirska, żona właściciela [[Mała Wieś|Małej Wsi]]. Wówczas to lokalna inteligencja i proboszczowie zaczęli organizować koła Polskiej Macierzy Szkolnej. Powstały one np. we wsi [[Gościeńczyce]] (1917), Jazgarzewie (1917), [[Tarczyn|Tarczynie]] (odnotowane w prasie w 1919) i [[Grójec|Grójcu]].
Działalność Polskiej Macierzy Szkolnej przerwana w 1908 roku, wznowiona została w 1916. Prezesem Zarządu Okręgu Warszawskiego został ks. Michał Woroniecki, a preceptorką ks. Maria Zdzisławowa Lubomirska, żona właściciela [[Mała Wieś|Małej Wsi]]. Wówczas to lokalna inteligencja i proboszczowie zaczęli organizować koła Polskiej Macierzy Szkolnej. Powstały one np. we wsi [[Gościeńczyce]] (1917), Jazgarzewie (1917), [[Tarczyn|Tarczynie]] (odnotowane w prasie w 1919) i [[Grójec|Grójcu]].


Polska Macierz Szkolna przywiązywała dużą wagę do upowszechnienia czytelnictwa. We wrześniu 1906 r. koło w [[Grójec|Grójcu]] przystąpiło do organizowania czytelni i biblioteki. Początek dały im dary. Helena Gabrielowa przekazała na ten cel 20 książek, w tym: ''Rok czytania'' Jadwigi Chrzeszczewskiej, ''Pielgrzym z Dobromilu'' Izabeli Czartoryskiej, ''Historia literatury'' Mariana Dubieckiego, ''Rolnik wzorowy'' Sznajdra (?), ''Krótki wykład historii kościoła katolickiego'' ks. Niewiarowskiego, ''Św. Zytta. Opowiadanie dla osób w służbie zostających, Św. Feliks, Św. Józef'' ojca Prokopa [Jan Leszczyński], ''Złoty ołtarzyk'', ''Piękności kościoła katolickiego'', ''Chwalenie Boga'' Jadwigi Lejowej; polityk, mąż stanu, członek Rady Regencyjnej (1917–1918) ks. Zdzisław Lubomirski (1865–1941), z [[Mała Wieś|Małej Wsi]] przekazał 16 książek, w tym: ''Pan Wołodyjowski'' Henryka Sienkiewicza, ''Dwa bieguny'' Elizy Orzeszkowej, ''Od jutra'' Mariana Gawalewicza, ''Obrazki dramatyczne ludowe'' Władysława Ludwika Anczyca; Maria Lubomirska przekazała 18 tomów, w tym: ''Synowie Marcina'' Klemensa Junoszy, ''O wychowaniu macierzystem'' Zofii Kowerskiej, ''Książę Józef Poniatowski'' Franciszka Paszkowskiego, ''Chłopi'' Władysława Stanisława Reymonta, oprawne roczniki czasopism „Biblioteka Warszawska” (1902), „Kraj” (1898, 1901, 1902). Kwieciński oddał 25 tomów, w tym: ''Pamiętniki'' Fryderyka Skarbka, ''Przeklęte pieniądze'' Michała Bałuckiego, ''Zmartwychwstanie'' Lwa Tołstoja, ''Jak u nas chowano dzieci'' Gustawa Dolińskiego, ''Beniowski'' Juliusza Słowackiego, ''Barani kożuszek'' Józefa Ignacego Kraszewskiego, ''Przygody Hucka'' Marka Twaina, ''Dworek przy cmentarzu'', ''Panowie bracia'', ''Pan sędzia'' K. Junoszy, ''Kształcenie młodzieży'' Romana Plankiewicza. Pan [?] Czepko przekazał 16 tomów: ''Rolnictwo i hodowla zwierząt u starożytnych Rzymian'' (6 egz.), ''Nowy system rolnictwa'' Jana Owsiańskiego (3 egz.), ''Teoria i praktyka konserwowania paszy'' Smolińskiego (3 egz.), ''Przemysł rolny'' Józefa Łubieńskiego.
Polska Macierz Szkolna przywiązywała dużą wagę do upowszechnienia czytelnictwa. We wrześniu 1906 r. koło w [[Grójec|Grójcu]] przystąpiło do organizowania czytelni i biblioteki. Początek dały im dary.  
 
Helena Gabrielowa przekazała na ten cel 20 książek, w tym: ''Rok czytania'' Jadwigi Chrzeszczewskiej, ''Pielgrzym z Dobromilu'' Izabeli Czartoryskiej, ''Historia literatury'' Mariana Dubieckiego, ''Rolnik wzorowy'' Sznajdra (?), ''Krótki wykład historii kościoła katolickiego'' ks. Niewiarowskiego, ''Św. Zytta. Opowiadanie dla osób w służbie zostających, Św. Feliks, Św. Józef'' ojca Prokopa [Jan Leszczyński], ''Złoty ołtarzyk'', ''Piękności kościoła katolickiego'', ''Chwalenie Boga'' Jadwigi Lejowej.
 
Polityk, mąż stanu, członek Rady Regencyjnej (1917–1918), książę [[Zdzisław Lubomirski]] (1865–1941), z [[Mała Wieś|Małej Wsi]] przekazał 16 książek, w tym: ''Pan Wołodyjowski'' Henryka Sienkiewicza, ''Dwa bieguny'' Elizy Orzeszkowej, ''Od jutra'' Mariana Gawalewicza, ''Obrazki dramatyczne ludowe'' Władysława Ludwika Anczyca;  
 
Maria Lubomirska przekazała 18 tomów, w tym: ''Synowie Marcina'' Klemensa Junoszy, ''O wychowaniu macierzystem'' Zofii Kowerskiej, ''Książę Józef Poniatowski'' Franciszka Paszkowskiego, ''Chłopi'' Władysława Stanisława Reymonta, oprawne roczniki czasopism „Biblioteka Warszawska” (1902), „Kraj” (1898, 1901, 1902).  
 
Kwieciński oddał 25 tomów, w tym: ''Pamiętniki'' Fryderyka Skarbka, ''Przeklęte pieniądze'' Michała Bałuckiego, ''Zmartwychwstanie'' Lwa Tołstoja, ''Jak u nas chowano dzieci'' Gustawa Dolińskiego, ''Beniowski'' Juliusza Słowackiego, ''Barani kożuszek'' Józefa Ignacego Kraszewskiego, ''Przygody Hucka'' Marka Twaina, ''Dworek przy cmentarzu'', ''Panowie bracia'', ''Pan sędzia'' K. Junoszy, ''Kształcenie młodzieży'' Romana Plankiewicza.
 
Pan [?] Czepko przekazał 16 tomów: ''Rolnictwo i hodowla zwierząt u starożytnych Rzymian'' (6 egz.), ''Nowy system rolnictwa'' Jana Owsiańskiego (3 egz.), ''Teoria i praktyka konserwowania paszy'' Smolińskiego (3 egz.), ''Przemysł rolny'' Józefa Łubieńskiego.


20 września 1906 zarząd koła zobowiązał członka zarządu [[Stanisław Czekanowski|Stanisława Czekanowskiego]] (1867–1963), właściciela majątku [[Kośmin]] (w 1945 – 181,50 ha), zasłużonego dla Grójeckiego i kraju działacza społecznego i gospodarczego oraz dra Wincentego Mazurkiewicza do sporządzenia katalogu czyli tytułowego planu zakupu książek zalecanych przez Towarzystwo Szkoły Ludowej, na co na kolejnym zebraniu (25 października 1906) przeznaczono dużą sumę – 100 rubli. Postanowiono też zakupić na licytacji sprzęt po byłym Klubie oraz w jego lokalu, wynajętym od Grójeckiej Rady Dobroczynności, urządzić czytelnię i bibliotekę. Do czasu likwidacji Polskiej Macierzy Szkolnej księgozbiorem opiekowała się sekcja biblioteczna kola.
20 września 1906 zarząd koła zobowiązał członka zarządu [[Stanisław Czekanowski|Stanisława Czekanowskiego]] (1867–1963), właściciela majątku [[Kośmin]] (w 1945 – 181,50 ha), zasłużonego dla Grójeckiego i kraju działacza społecznego i gospodarczego oraz dra Wincentego Mazurkiewicza do sporządzenia katalogu czyli tytułowego planu zakupu książek zalecanych przez Towarzystwo Szkoły Ludowej, na co na kolejnym zebraniu (25 października 1906) przeznaczono dużą sumę – 100 rubli. Postanowiono też zakupić na licytacji sprzęt po byłym Klubie oraz w jego lokalu, wynajętym od Grójeckiej Rady Dobroczynności, urządzić czytelnię i bibliotekę. Do czasu likwidacji Polskiej Macierzy Szkolnej księgozbiorem opiekowała się sekcja biblioteczna kola.
Linia 26: Linia 36:
Bibliotekę w różnych latach prowadziły m.in.: H. Machowska (1927–?), Jadwiga Iwanicka (1934–1939), Cecylia Łukowska (1934–1939).
Bibliotekę w różnych latach prowadziły m.in.: H. Machowska (1927–?), Jadwiga Iwanicka (1934–1939), Cecylia Łukowska (1934–1939).


Grójeckie koło Polskiej Macierzy Szkolnej odegrało znaczącą rolę w rozwoju organizacji na terenie powiatu. Prowadziło ono [[Żeńska Szkoła Powiatowa|Żeńską Szkołę Powiatową]] (1919/1920), a w latach 1927–1930 [[Publiczna Szkoła Podstawowa im. Wojciecha i Anieli Górskich|Publiczną Szkołę Powszechną (dziś Podstawową) im. Wojciecha i Anieli Małżonków Górskich]]. 9 czerwca 1927 z inicjatywy skarbnika [[Bolesław Łukowski|Bolesława Łukowskiego]] (1872–1945), głównego księgowego, potem dyrektora Syndykatu Rolniczego, przeznaczono 1000 zł na zorganizowanie czytelń w [[Błędów|Błędowie]], [[Goszczyn|Goszczynie]], [[Góra Kalwaria|Górze Kalwarii]], [[Mogielnica|Mogielnicy]]. Do urządzenia jej w Błędowie, w wyniku kompromisu (były różnice zdań), zaproszono Eleonorę (?) Stankiewiczową, żonę Witolda, właściciela błędowskiego majątku, w [[Goszczyn|Goszczynie]] Sikorskiego (prawdopodobnie Zenona, sekretarza gminy), [[Józef Orzechowski|Józefa Orzechowskiego]] (1885–1970), byłego posła na sejm (1919) z listy Związku Ludowo-Narodowego i bliżej nieznaną dziś Węclównę; w [[Mogielnica|Mogielnicy]] ks. proboszcza Wacława Wolskiego (1886–1955), lekarza Antoniego Orlewicza, Lucjana Zdybiewskiego, kierownika szkoły. Publikowane przez Zarząd Główny Polskiej Macierzy Szkolnej sprawozdania roczne wskazują, że w ówczesnym [[Powiat grójecki|powiecie grójeckim]] powołano koła w [[Błędów|Błędowie]], [[Góra Kalwaria|Górze Kalwarii]], [[Mogielnica|Mogielnicy]], [[Warka|Warce]]. Pozostawały one pod opieką koła grójeckiego („koła opiekuńcze”). Oprócz [[Grójec|Grójca]], stałą bibliotekę posiadała tylko [[Warka]]. Przez pewien czas opiekował się nią [[Władysław Janus]] (1896–1977), nauczyciel, prezes Oddziału Powiatowego [[Związek Nauczycielstwa Polskiego|Związku Nauczycielstwa Polskiego]] (1932–1939), współredaktor miesięcznika społeczno-oświatowego i gospodarczego „[[Echo Grójca]]”. W 1930 biblioteka w Warce posiadała 127 woluminów; 15 czytelników i bliżej nieznaną liczbę wypożyczeń, w latach następnych odpowiednio: w 1936 – 127, 5, 115, w 1937 – 472, 17, 215.
Grójeckie koło Polskiej Macierzy Szkolnej odegrało znaczącą rolę w rozwoju organizacji na terenie powiatu. Prowadziło ono [[Żeńska Szkoła Powiatowa|Żeńską Szkołę Powiatową]] (1919/1920), a w latach 1927–1930 [[Publiczna Szkoła Podstawowa im. Wojciecha i Anieli Górskich|Publiczną Szkołę Powszechną (dziś Podstawową) im. Wojciecha i Anieli Małżonków Górskich]]. 9 czerwca 1927 z inicjatywy skarbnika [[Bolesław Łukowski|Bolesława Łukowskiego]] (1872–1945), głównego księgowego, potem dyrektora Syndykatu Rolniczego, przeznaczono 1000 zł na zorganizowanie czytelń w [[Błędów|Błędowie]], [[Goszczyn|Goszczynie]], [[Góra Kalwaria|Górze Kalwarii]], [[Mogielnica|Mogielnicy]]. Do urządzenia jej w Błędowie, w wyniku kompromisu (były różnice zdań), zaproszono Eleonorę (?) Stankiewiczową, żonę Witolda, właściciela błędowskiego majątku, w [[Goszczyn|Goszczynie]] Sikorskiego (prawdopodobnie Zenona, sekretarza gminy), [[Józef Orzechowski|Józefa Orzechowskiego]] (1885–1970), byłego posła na sejm (1919) z listy Związku Ludowo-Narodowego i bliżej nieznaną dziś Węclównę; w [[Mogielnica|Mogielnicy]] ks. proboszcza Wacława Wolskiego (1886–1955), lekarza Antoniego Orlewicza, Lucjana Zdybiewskiego, kierownika szkoły. Publikowane przez Zarząd Główny Polskiej Macierzy Szkolnej sprawozdania roczne wskazują, że w ówczesnym [[Powiat grójecki|powiecie grójeckim]] powołano koła w [[Błędów|Błędowie]], [[Góra Kalwaria|Górze Kalwarii]], [[Mogielnica|Mogielnicy]], [[Warka|Warce]]. Pozostawały one pod opieką koła grójeckiego („koła opiekuńcze”). Oprócz [[Grójec|Grójca]], stałą bibliotekę posiadała tylko [[Warka]]. Przez pewien czas opiekował się nią [[Władysław Janus]] (1896–1977), nauczyciel, prezes Oddziału Powiatowego [[Związek Nauczycielstwa Polskiego|Związku Nauczycielstwa Polskiego]] (1932–1939), współredaktor miesięcznika społeczno-oświatowego i gospodarczego „[[Echo Grójeckie]]”. W 1930 biblioteka w Warce posiadała 127 woluminów; 15 czytelników i bliżej nieznaną liczbę wypożyczeń, w latach następnych odpowiednio: w 1936 – 127, 5, 115, w 1937 – 472, 17, 215.


Książki z bibliotek Polskiej Macierzy Szkolnej docierały głównie do mieszkańców miast, rzadziej wsi. W obu środowiskach korzystać z nich mogli tylko umiejący czytać. Przed 1 września 1939 r. 23% ludności powiatu (23 636 osób) w wieku ponad 10 lat było analfabetami. Grójeckie Koło Polskiej Macierzy Szkolnej sporadycznie podejmowało próby dotarcia do mieszkańców wsi. Tak np. w roku 1927 puściło w obieg 8 kompletów książek z biblioteki ruchomej, które skierowano do ówczesnych gmin: Czersk, Drwalew, Jazgarzew, Kąty, Konary, Konie, Lipie, Nowa Wieś. Jaki był profil tematyczny wysłanych książek nie wiadomo. Prawdopodobnie były to opowiastki ludowe i książeczki o tematyce religijnej i gospodarczej.
Książki z bibliotek Polskiej Macierzy Szkolnej docierały głównie do mieszkańców miast, rzadziej wsi. W obu środowiskach korzystać z nich mogli tylko umiejący czytać. Przed 1 września 1939 r. 23% ludności powiatu (23 636 osób) w wieku ponad 10 lat było analfabetami. Grójeckie Koło Polskiej Macierzy Szkolnej sporadycznie podejmowało próby dotarcia do mieszkańców wsi. Tak np. w roku 1927 puściło w obieg 8 kompletów książek z biblioteki ruchomej, które skierowano do ówczesnych gmin: Czersk, Drwalew, Jazgarzew, Kąty, Konary, Konie, Lipie, Nowa Wieś. Jaki był profil tematyczny wysłanych książek nie wiadomo. Prawdopodobnie były to opowiastki ludowe i książeczki o tematyce religijnej i gospodarczej.
Linia 76: Linia 86:
|}
|}


Inicjatorami i realizatorami przedstawionych działań były zarządy kół. W kole grójeckim w różnych latach pracowało społecznie ponad 50 osób, a w tym: Stanisław Ajewski (1873–1951), adwokat, członek, potem sekretarz zarządu; ks. Aleksander Bujalski (1887–1965), proboszcz i dziekan, w Polskiej Macierzy Szkolnej trzykrotnie przewodniczący koła; Franciszek Cichecki, gorliwy endek (członek Narodowej Demokracji), przez kilka tygodni członek zarządu (1924/1925). Na skutek różnicy poglądów ze skarbnikiem Leonardem Rzepeckim (1881–1930), współzałożycielem i I Powiatowym Komendantem (prezesem) [[Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół”|Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”]], zrezygnował z funkcji wraz z adwersarzem; Jan Garwoliński (1861–1946) ks. proboszcz i dziekan, członek zarządu, potem zastępca przewodniczącego; [[Zbigniew Tadeusz Hanke]] (1905–1945), od 1936 sędzia Sądu Grodzkiego w [[Grójec|Grójcu]] i wiceprezes koła; Jadwiga lwanicka, członek zarządu Koła Powiatowego [[Stowarzyszenie Chrześcijańsko-Narodowe Szkół Powszechnych|Stowarzyszenia Chrześcijańsko-Narodowego Szkół Powszechnych]] oraz członek zarządu Polskiej Macierzy Szkolnej i bibliotekarka; [[Władysław Feliks Kamiński]] (1844–1935), rejent, członek zarządu (1907–1908); [[Wacław Skarbimir Laskowski]] (1892–1940), nauczyciel gimnazjum, autor pierwszego szkicu o Grójcu, przewodniczący koła (1920); Bolesław Łukowski, członek [[Stronnictwo Narodowe|Stronnictwa Narodowego]], skarbnik koła (od 1927) i wiceprzewodniczący (od 1934); [[Wincenty Malicki]] (1893–1944), kierownik [[Publiczna Szkoła Powszechna nr 1|Publicznej Szkoły Powszechnej (dziś Podstawowej) nr 1]], członek zarządu; Zygmunt Myszkiewicz (1899–1944), kierownik [[Publiczna Szkoła Powszechna nr 2|Publicznej Szkoły Powszechnej nr 2 (dla dzieci żydowskich)]], od 1934 skarbnik koła; Leokadia Perzówna (Granatowa) (ur. 1906), nauczycielka, skarbnik; Mieczysław Stefan Piątek (1900–1967), inż. rolnik, instruktor, kierownik Okręgowego Towarzystwa Ogrodniczego i Kółek Rolniczych, członek zarządu; Józef Szczepański, dyrektor gimnazjum, członek zarządu koła; Tomasz Wieczorek, ks, zastępca przewodniczącego Koła; Ryszard Zrobek (1892–1944), nauczyciel, w Polskiej Macierzy Szkolnej skarbnik, sekretarz, sekcji odczytowej.
Inicjatorami i realizatorami przedstawionych działań były zarządy kół. W kole grójeckim w różnych latach pracowało społecznie ponad 50 osób, a w tym:
 
* Stanisław Ajewski (1873–1951), adwokat, członek, potem sekretarz zarządu;
* ks. Aleksander Bujalski (1887–1965), proboszcz i dziekan, w Polskiej Macierzy Szkolnej trzykrotnie przewodniczący koła;
* [[Franciszek Cichecki]], gorliwy endek (członek Narodowej Demokracji), przez kilka tygodni członek zarządu (1924/1925). Na skutek różnicy poglądów ze skarbnikiem Leonardem Rzepeckim (1881–1930), współzałożycielem i I Powiatowym Komendantem (prezesem) [[Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół”|Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”]], zrezygnował z funkcji wraz z adwersarzem;
* Jan Garwoliński (1861–1946) ks. proboszcz i dziekan, członek zarządu, potem zastępca przewodniczącego;
* [[Zbigniew Tadeusz Hanke]] (1905–1945), od 1936 sędzia Sądu Grodzkiego w [[Grójec|Grójcu]] i wiceprezes koła;
* Jadwiga lwanicka, członek zarządu Koła Powiatowego [[Stowarzyszenie Chrześcijańsko-Narodowe Szkół Powszechnych|Stowarzyszenia Chrześcijańsko-Narodowego Szkół Powszechnych]] oraz członek zarządu Polskiej Macierzy Szkolnej i bibliotekarka;
* [[Władysław Feliks Kamiński]] (1844–1935), rejent, członek zarządu (1907–1908);
* [[Wacław Skarbimir Laskowski]] (1892–1940), nauczyciel gimnazjum, autor pierwszego szkicu o Grójcu, przewodniczący koła (1920);
* Bolesław Łukowski, członek [[Stronnictwo Narodowe|Stronnictwa Narodowego]], skarbnik koła (od 1927) i wiceprzewodniczący (od 1934);
* [[Wincenty Malicki]] (1893–1944), kierownik [[Publiczna Szkoła Podstawowa nr 1 im. Gabriela Narutowicza w Grójcu|Publicznej Szkoły Powszechnej (dziś Podstawowej) nr 1]], członek zarządu;
* [[Zygmunt Myszkiewicz]] (1899–1944), kierownik [[Publiczna Szkoła Powszechna nr 2 w Grójcu|Publicznej Szkoły Powszechnej nr 2 (dla dzieci żydowskich)]], od 1934 skarbnik koła;
* Leokadia Perzówna (Granatowa) (ur. 1906), nauczycielka, skarbnik;
* Mieczysław Stefan Piątek (1900–1967), inż. rolnik, instruktor, kierownik Okręgowego Towarzystwa Ogrodniczego i Kółek Rolniczych, członek zarządu;  
* Józef Szczepański, dyrektor gimnazjum, członek zarządu koła; Tomasz Wieczorek, ks, zastępca przewodniczącego Koła;
* Ryszard Zrobek (1892–1944), nauczyciel, w Polskiej Macierzy Szkolnej skarbnik, sekretarz, sekcji odczytowej.


Wybuch wojny polsko-niemieckiej przerwał działalność Polskiej Macierzy Szkolnej w Grójeckiem. Podczas okupacji niemieckiej 1939–1945 znaczna część członków wzięła udział w [[Tajne nauczanie w zakresie szkoły podstawowej (1939–1945)|tajnym nauczaniu zarówno w zakresie szkoły powszechnej]] jak i [[Tajne nauczanie w zakresie szkoły średniej (1939–1945)|średniej]] oraz konspiracji zbrojnej, głównie w szeregach Związku Walki Zbrojnej/[[Armia Krajowa|Armii Krajowej]] (ZWZ/AK).
Wybuch wojny polsko-niemieckiej przerwał działalność Polskiej Macierzy Szkolnej w Grójeckiem. Podczas okupacji niemieckiej 1939–1945 znaczna część członków wzięła udział w [[Tajne nauczanie w zakresie szkoły podstawowej (1939–1945)|tajnym nauczaniu zarówno w zakresie szkoły powszechnej]] jak i [[Tajne nauczanie w zakresie szkoły średniej (1939–1945)|średniej]] oraz konspiracji zbrojnej, głównie w szeregach Związku Walki Zbrojnej/[[Armia Krajowa|Armii Krajowej]] (ZWZ/AK).
Linia 88: Linia 114:
== Bibliografia ==
== Bibliografia ==


* Wanda Szeląg, ''Polska Macierz Szkolna'', [w:] ''Słownik wiedzy o Grójeckiem – zeszyt siódmy'', Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza – oddział w Grójcu, 1998, s. 78-84 – na podstawie źródeł:
* [[Wanda Szeląg]], ''Polska Macierz Szkolna'', [w:] ''Słownik wiedzy o Grójeckiem – zeszyt siódmy'', Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza – oddział w Grójcu, 1998, s. 78-84 – na podstawie źródeł:
* Archiwum Archidiecezji Warszawskiej: „Księga protokołów Koła Polskiej Macierzy Szkolnej w Grójcu 1906–1939”, sygn. 1548 VI. 5. t. 76;
* Archiwum Archidiecezji Warszawskiej: „Księga protokołów Koła Polskiej Macierzy Szkolnej w Grójcu 1906–1939”, sygn. 1548 VI. 5. t. 76;
* Sprawozdania z działalności koła zamieszczone na łamach czasopisma „Polska Macierz Szkolna” (wybór): 1917, nr z 16 września, s. 19-20; 1918, nr 1, s. 31-32; 1919, nr 11-12, s. 28-29; 1920, nr 3-5, s. 18-19; 1924, nr 2-3, s. 30; 1927, nr 1, s. 8-9; 1930, nr 1, s. 19; 1931, nr 2, s. 6; 1938, nr 2, s. 13; 1939, nr 1, s. 30;
* Sprawozdania z działalności koła zamieszczone na łamach czasopisma „Polska Macierz Szkolna” (wybór): 1917, nr z 16 września, s. 19-20; 1918, nr 1, s. 31-32; 1919, nr 11-12, s. 28-29; 1920, nr 3-5, s. 18-19; 1924, nr 2-3, s. 30; 1927, nr 1, s. 8-9; 1930, nr 1, s. 19; 1931, nr 2, s. 6; 1938, nr 2, s. 13; 1939, nr 1, s. 30;
Źródło: „https://www.jabcok.org/jabcok/index.php/Specjalna:Różnica_mobilna/1558”