Wilczogóra: Różnice pomiędzy wersjami

Wilczogóra (tekst źródłowy)

Wersja z 07:54, 4 sie 2024

Dodane 9237 bajtów , 4 sie 2024

brak opisu edycji

WizualnieWikikod

Admin

Biurokraci, Administratorzy interfejsu, Administratorzy

1806

edycji

@@ Linia 1: / Linia 1: @@
-'''Wilczogóra''' – wieś położona w województwie mazowieckim, w [[Powiat grójecki|powiecie grójeckim]], w [[Gmina Belsk Duży|gminie Belsk Duży]]. Leży nad [[Molnica|Molnicą]].
+'''Wilczogóra''' – wieś położona w województwie mazowieckim, w [[Powiat grójecki|powiecie grójeckim]], w [[Gmina Belsk Duży|gminie Belsk Duży]]. Leży nad [[Molnica|Molnicą]]. Położona 5 km na zachód od [[Grójec|Grójca]].
 Miejscowość sąsiaduje ze wsiami [[Rosochów]], [[Złota Góra]], [[Odrzywołek]] i [[Belsk Duży|Belsk]]; położona jest na niewielkich wzniesieniach - stąd nazwa ''Wilczogóra''.
 == Historia ==
-Dawna wieś szlachecka Wilcza Góra. Pierwsza znana wzmianka źródłowa o wsi pochodzi z 1605 roku – w aktach metrykalnych parafii w Grójcu wymieniony jest szlachcic Wojciech Belski z Wilczogóry. W XVIII w. majątek Wilczogóra i Byczyna był własnością kościelną. Na początku XIX w. należał do Justyny ze Święcickich zamężnej (jako druga żona po śmierci pierwszej) za Michałem Ambrożym Józefem Korwin-Kochanowskim (1757-1832).
+Pierwotnie wieś nazywała się ''Góra'', z czasem dla odróżnienia jej od innych, bliższych lub dalszych miejscowości o tej samej nazwie, przybrała człon wyróżniający – ''Wilcza''. Taką nazwę nosiła od początków XX wieku, następnie zestawienie ''Wilcza Góra'' przekształciło się w złożenie ''Wilczogóra''. Swego czasu, podobnie jak i inne wsie, składała się ona z folwarku Wilcza Góra i wsi Wilcza Góra.
-Od Kochanowskich Wilczogórę w posagu otrzymała ich córka Julianna zamężna za Leonem Dembowskim (1789-1878), posłem na Sejm i senatorem z tytułem kasztelana w Królestwie Kongresowym, ministrem skarbu Rządu Narodowego Królestwa Polskiego. Po śmierci Kochanowskich majątek na krótko (do 1838) znalazł się w rękach ich wnuka Edwarda Dembowskiego (1822-1846), który z racji radykalnych poglądów społecznych kontrastujących z jego szlacheckim pochodzeniem był nazywany „czerwonym kasztelanicem”. Po 1838 r. dobra te wielokrotnie zmieniały właścicieli.
+Posesorzy folwarku zmieniali się dość często. Według regulacji poboru w 1576 folwark miał 4,5 łana (ok. 200 mórg). Pierwsza znana wzmianka źródłowa o wsi pochodzi z 1605 roku – w aktach metrykalnych parafii w Grójcu wymieniony jest szlachcic Wojciech Belski z Wilczogóry. W XVIII w. majątek Wilczogóra i Byczyna był własnością kościelną.
-W pierwszym trzydziestoleciu XIX wieku właściciele i współwłaściciele majątku Wilczogóra nie mieszkali w nim na stałe, traktując go jako źródło dochodu.
+W początkach XIX w. folwark był własnością wychowanki księżnej Izabeli z Flemingów Czartoryskiej, Justyny Jastrzębiec Święcickiej, która w 1790 wyszła za mąż za wdowca, Michała Ambrożego Józefa Korwin Kochanowskiego (1757–1832), podwojewodziego radomskiego, posła na Sejm Wielki, królewskiego szambelana, potomka Kacpra, brata Jana Kochanowskiego, wybitnego poety, autora m.in. ''Trenów'', ''Odprawy posłów greckich''. Po śmierci córki, Katarzyny (w 1807), Justyna Kochanowska dobra wilczogórskie zapisała Juliannie (Julii), zapewne w związku z jej zamążpójściem za Leona Dembowskiego h. Jelita (1789–1878), prawnika i znanego później współpracownika księcia Adama Czartoryskiego i pamiętnikopisarza (''Moje wspomnienia'', Petersburg 1898), Julianna Dembowska w kwietniu 1819 r. dobra wilczogórskie (ok. 740 mórg) odsprzedała ojcu, M. A. Korwin Kochanowskiemu, od 1817 r. senatorowi-kasztelanowi, który stał się ich wyłącznym właścicielem. Po jego śmierci (17 lutego 1832 w Warszawie) i po pochówku w [[kolumbarium na cmentarzu w Belsku]], majątek wilczogórski odziedziczyły jego wnuki: Edward Dembowski (1822–1846), syn senatora-kasztelana Leona i Julianny, znany filozof, krytyk literacki i działacz społeczny oraz Laura Kajetanowa Suffczyńska (do 1847), córka Franciszki i gen. Henryka Kamieńskiego oraz jej brat, Henryk Mikołaj Kamieński (1813–1866), uczestnik powstania 1830 r., znany filozof, pisarz polityczny publikujący pod pseudonimem Filaret Prawdowski (np. ''O prawdach żywotnych narodu polskiego ...'' 1844; ''Katechizm demokratyczny ...'' 1843).
-=== Dwór w Wilczogórze ===
+W pierwszym trzydziestoleciu XIX w. właściciele i współwłaściciele majątku Wilczogóra nie mieszkali w nim na stałe, traktowali go jako źródło dochodu.
+W 1838 majętność nabył na publicznej licytacji, [[Władysław Miniewski]] (1793–1865), były referendarz stanu w Komisji Rządowej Przychodów i Skarbu, poeta, dramatopisarz, krytyk literacki, tłumacz, który zapewne wybudował późnoklasycystyczny dwór. Przez 16 lat (od 1848) był sędzią powiatu czerskiego a od 1854 – członkiem Rady Opiekuńczej [[Szpital w Grójcu|Szpitala św. Piotra w Grójcu]]. W Wilczogórze napisał co najmniej 11 wierszy, z których w jednym (''Dzień dziewiąty po urodzeniu Józia'') przedstawił piękno wsi (zob. ''Strofy o Grójeckiem'', Grójec 1998, s. 34). W niej też urodził się syn Władysława, [[Józef Miniewski]] (1841–1926), uczestnik powstania 1863 r., pamiętnikarz i publicysta. Prawdopodobnie ok. roku 1840 Władysław Miniewski wybudował zachowaną do dziś piętrową część dworu.
+W latach 1862–1879 dobrami Wilczogóra gospodarował Ireneusz Radyszkiewicz, a następnie wdowa po nim, Karolina z Miniewskich (1879–1866), która w 1885 r. sprzedała je Władysławowi Wołowskiemu. W 1870 majątek posiadał gorzelnię produkującą za 23 100 rubli srebrnych, w 1885 miał wiatrak, 7 budynków murowanych, 10 drewnianych, 742 morgi ziemi, w tym: 634 morgi gruntów ornych i ogrodowych, 63 morgi łąk, 20 mórg lasów. We wsi mieszkało 32 włościan, którzy łącznie posiadali 172 morgi ziemi. Tuż przed rokiem 1893 miejscowość liczyła już 237 osób.
+Od 1909 właścicielem dworku został Stefan Bolesław Otto. Podczas I wojny światowej wilczogórski dwór został zniszczony, do dziś zachował się tylko zdewastowany fragment. W okresie międzywojennym dwór należał do Wojciecha i Marianny Durajów.
+Przed 1918 r. we wsi powstała publiczna jednoklasowa szkoła elementarna. W 1920 roku mieściła się ona w wynajętym domu. Gminna Rada Szkolna w Belsku w odpowiedzi na pisma Powiatowej Rady Szkolnej w Grójcu przytoczyła opis stanu lokalu sporządzony 19 października 1918 r.: „dach zacieka, brak lufcików, okna pojedyncze i nieokitowane, drzwi nieszczelne, wypadają drzwiczki z pieca, dymi się, brak wieszadeł, ustęp wspólny”. Do 1933 r. czteroklasowa szkoła powszechna mieściła się w dworku Marii Duraj, a następnie na skutek nieporozumień z właścicielką przeniesiono ją do izby w nowo wybudowanej mleczarni.
+Od końca XIX wieku wieś była terenem działalności członków radykalnego ruchu ludowego z grupy „[[Zaraniarze|Zaranie]]” a potem Polskiego Stronnictwa Ludowego „Wyzwolenie”, a być może i innych stronnictw i partii politycznych.
+Począwszy od lat międzywojennych w Wilczogórze intensywnie rozwijało się [[Sadownictwo na ziemi grójeckiej|sadownictwo]], ogrodnictwo, prężnie działały: PSL „Wyzwolenie”, potem Stronnictwo Ludowe, Koło Związku Młodzieży Wiejskiej „Wici”, Koło Gospodyń Wiejskich, Kółko Rolnicze, które zorganizował i przewodził mu [[Stanisław Maliszewski]] (1884–1943), wzorowy rolnik, wytrawny mówca, radykalny działacz ludowy, uczestnik i laureat Powszechnej Krajowej Wystawy w Poznaniu (1929). W międzywojniu oprócz wybudowania mleczarni, a w niej izby szkolnej, wybrukowano (utwardzono) drogę. Osiągnięcia gminy Belsk, w tym i Wilczogóry sprawiły, że w 1928 r. odwiedził ją prezydent RP Ignacy Mościcki (1867–1946).
+W latach okupacji 1939–1945 we wsi tajnie działali członkowie [[Armia Krajowa|Armii Krajowej]], [[Bataliony Chłopskie|Batalionów Chłopskich]], [[Polska Partia Robotnicza|Polskiej Partii Robotniczej]], [[Gwardia Ludowa|Gwardii Ludowej]]. 14 lipca 1942 r. w zabudowaniach gospodarczych [[Stanisław Maliszewski|Stanisława Maliszewskiego]] („Dziadek”), członka PPR i GL odbyło się zebranie przedstawicieli komórek partyjnych, na którym wybrano Komitet Dzielnicowy (Powiatowy) PPR. Grupa GL z tej wsi m.in. wespół z takimiż z [[Dębie|Dębia]] i [[Uleniec|Uleńca]] ochraniała naradę aktywu GL z Dzielnicy we wsi Uleniec. Aktywnym członkiem GL był Szczepan Głowacki „Skowronek” (1891–1966), zajmował się m.in. kolportażem konspiracyjnej prasy PPR. W jego zabudowaniach odbywaly się zebrania partyjne.
+czerwca 1943 [[Sekcja Specjalna Armii Krajowej]], z nie do końca wyjaśnionych powodów, przystąpiła do „likwidacji” komunistów. W tym samym dniu podstępnie wyprowadzono z domu Stanisława Maliszewskiego i zastrzelono.
+W latach 1945–1989 wieś zelektryfikowano, zbudowano tzw. „bazę” Kółka Rolniczego (wiaty, magazyn, budynek administracyjny), przetwórnię owoców, położono asfalt na drogach dojazdowych do miejscowości. Rolnicy wznieśli duże, murowane, funkcjonalne zabudowania gospodarcze oraz mieszkalne z centralnym ogrzewaniem. 4 grudnia 1961 we wsi zorganizowano oddział Ochotniczej Straży Pożarnej, a 5 września 1965 oddano do użytku remizę im. Dwudziestolecia PRL, która obok garażu na sprzęt pożarniczy posiada salę świetlicowo-widowiskową. Plac pod budowę uzyskano i samą remizę wzniesiono ze środków społecznych. Wyposażenie OSP zakupiono z dotacji Spółdzielni Ogrodniczej w Grójcu, Prezydium Gromadzkiej Rady Narodowej w Belsku, Powiatowej Komendy Straży Pożarnych. Ojcem chrzestnym remizy był [[Stefan Szewczyk]] (1911–1989), znany w powiecie działacz ruchu ludowego, inicjator powołania OSP i budowy jej remizy.
+W latach 1961–1968 staraniem Stanisława Skwarka, kierownika szkoły podstawowej i [[Stefan Szewczyk|Stefana Szewczyka]], przewodniczącego Społecznego Komitetu Budowy Szkoły wzniesiono duży piętrowy gmach szkolny, z pięcioma izbami, kuchnią, kancelarią, mieszkaniami dla trzech rodzin nauczycielskich i boiskiem sportowym. W różnych latach do szkoły uczęszczały dzieci z Wilczogóry, [[Sadków Duchowny|Sadkowa Duchownego]], [[Dębie|Dębia]], [[Złota Góra|Złotej Góry]], [[Rosochów|Kolonii Rosochów]] i z części [[Odrzywołek|Odrzywołka]]. W 1974 Urząd Gminy w Belsku rozpoczął proces likwidacji szkoły przez obniżenie poziomu organizacyjnego placówki, przenoszenie starszych dzieci do szkoły w [[Belsk Duży|Belsku]], a wreszcie zlikwidowano ją. Obecnie w części budynku szkolnego mieszkają nauczyciele (emeryci) oraz pracownicy gminnego zespołu administracyjno-ekonomicznego szkół gminy Belsk. Pozostała część gmachu nie jest użytkowana.
+Zmiana ustroju polityczno-gospodarczego spowodowała m.in. upadek przetwórni, ograniczenie działalności Kółka Rolniczego. W 1999 we wsi znajdował się sklep spożywczy, pijalnia piwa, skład węgla, betoniarnia, Kółko Rolnicze, punkt skupu Spółdzielni Ogrodniczej „Sad”.
+== Dwór w Wilczogórze ==
 Dwór powstał ok. 1840 roku, dobudowany do starszego parterowego dworu, zniszczonego w czasie I wojny światowej.
@@ Linia 16: / Linia 40: @@
 W latach 1862-1879 dobrami Wilczogóra gospodarował Ireneusz Radyszkiewicz, a następnie wdowa po nim Karolina z Miniewskich, która w 1885 sprzedała je Władysławowi Wołowskiemu. Od 1909 właścicielem dworku został Stefan Bolesław Otto. Podczas I wojny światowej dwór został zniszczony, do dziś zachował się tylko zdewastowany fragment.
-W okresie międzywojennym dwór należał do Wojciecha i Marianny Durajów.
 Po drugiej wojnie światowej znajdowała się tam publiczna jednoklasowa szkoła elementarna, potem mieszkali tam nauczyciele i pracownicy szkół gminy Belsk. Nie remontowany, uległ silnej dewastacji.
@@ Linia 27: / Linia 49: @@
 === Ciekawostki ===
-Przez Wilczogórę prowadzi okrężny szlak pieszy niebieski (na niemal całej długości dostępny także dla rowerzystów) z Wólki Pogroszewskiej do [[Łęczeszyce|Łęczeszyc]] wyznakowany w 2018 r.
+Przez Wilczogórę prowadzi okrężny szlak pieszy niebieski (na niemal całej długości dostępny także dla rowerzystów) z [[Wólka Pogroszewska|Wólki Pogroszewskiej]] do [[Łęczeszyce|Łęczeszyc]] wyznakowany w 2018 r.
 W Wilczogórze urodził się [[Stefan Bibrowski]], Lionel, zwany ''człowiekiem o lwiej twarzy''.
@@ Linia 34: / Linia 56: @@
 == Bibliografia ==
+* Wanda Szeląg, ''Wilczogóra'', [w:] ''Słownik wiedzy o Grójeckiem – zeszyt dziewiąty'', Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 2000, s. 124–127 – na podstawie źródeł:
+* Archiwum Państwowe miasta stołecznego Warszawy - Oddział Góra Kalwaria: Akta szkolne gminy Belsk, sygn. 279, k. 42;
+* [[Stefan Szewczyk]], Wspomnienia w posiadaniu [[Zdzisław Szeląg|Zdzisława Szeląga]];
+* ''Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich'', t. 13, Warszawa 1893, s. 453 (Bronisław Chlebowski);
+* ''Warszawa Lewa-Podmiejska 1942-1945. Z walk PPR, GL-AL''. Red. naukowy Benon Dymek, Warszawa 1991, s. 64, 246, 248, 251, 383, 389-390, 594, 610;
+* Maria Stecka, ''Dembowski Edward'', ''Polski Słownik Biograficzny'', t. 5, s. 85-87;
+* Andrzej Zahorski, ''Kochanowski Michał'', ''Polski Słownik Biograficzny'', t. 13, s. 195-197;
+* Tadeusz S. Jaroszewski, Waldemar Baraniewski, ''Pożegnanie z Wilczogórą'', „Spotkania z Zabytkami” 1994, nr 7, s. 36-38;
+* Tadeusz S. Jaroszewski, Waldemar Baraniewski, ''Po pałacach i dworach Mazowsza'', Warszawa 1997, poz. 173;
+* Danuta Kopertowska, ''Nazwy miejscowe województwa radomskiego'', Kielce 1994, s. 113, 132.
 == Linki zewnętrzne ==
 [[Kategoria:Miejscowości]]