Eleonora Ziemięcka

Eleonora Ziemięcka (ur. 1819 w Jasieńcu, zm. 23 września 1869 w Warszawie) – filozof, publicystka, tłumaczka.

Biografia

Urodziła się w 1819 we wsi Jasieniec jako córka Michała Gagatkiewicza i Izabeli z Łuszczewskich. Po przedwczesnej śmierci rodziców Eleonorę wychowywała babcia Eleonora z Grabskich Łuszczewska. W 1834 wyszła za mąż za kolegę uniwersyteckiego Zygmunta Krasińskiego i swego sąsiada, artystę-malarza Antoniego Ziemięckiego (1806–1870). Wkrótce po ślubie, w drodze do Drezna zatrzymała się w Krakowie i tam uczęszczała na wykłady filozofii prowadzone na Uniwersytecie Jagiellońskim przez Józefa Kremera (1806–1875). Pod jego wpływem zainteresowała się filozofią G. W. F. Hegla (1813–1863), prof. Uniwersytetu Berlińskiego, którego bliżej poznała w Dreźnie. Wrażenia z wojażu do Niemiec pt. Wyjątki z dziennika podróży opublikowała w noworoczniku „Pierwiosnek”. Po powrocie do kraju na kilka lat osiedliła się w majątku Trzylatków i tu m.in. uczyła dzieci wiejskie i leczyła chorych wieśniaków. Od 1840 roku zamieszkała w Warszawie i brała żywy udział w życiu kulturalnym, naukowym i literackim. Przyjaźniła się ze znakomitym filozofem Józefem Gołuchowskim (1787–1858), prowadziła salon filozoficzny. Uczestniczący w nim goście dyskutowali na tematy z zakresu filozofii, estetyki G. W. F. Hegla, F. Schlegla, F. W. Schellinga, czytali dzieła François-René de Chateaubrianda, Anne Luise Germaine de Staël-Holstein. Zmarła 23 września 1869 w Warszawie.

Eleonora Ziemięcka, zwana „filozofem w spódnicy”, była jedną z bardziej wykształconych kobiet pierwszej połowy XIX w. Posiadała nieprzeciętne zdolności i zainteresowania. Debiutowała w 1830 (w wieku 11 lat) na łamach „Dziennika dla Dzieci”, który redagował pedagog, bajkopisarz i działacz społeczny Stanisław Jachowicz (1806–1857). W piśmie tym opublikowała m.in.: O historii polskiej, Odezwa do kobiet za mową ojczystą, O nagrodach pieniężnych za chlubne postępy.

Bibliografia twórczości pisarki jest obfita i obejmuje prace z zakresu literatury pięknej, krytyki literackiej, filozofii, pedagogiki, estetyki, psychologii, publicystyki oraz tłumaczenia. Większość rozpraw, recenzji, artykułów drukowała na łamach ponad dwudziestu ówczesnych czasopism oraz w kilku kalendarzach i książkach zbiorowych.

Zasadniczy trzon twórczości literackiej zebrany został w tomie Powiastki ludowe (1860–1861). Fragmenty ich ogłosiła (1860) w „Kronice Wiadomości Krajowych i Zagranicznych” (Marta, córka kowala. Powieść wieśniacza, Stacho – parobek. Powiastka wieśniacza, Anna. Opowiadanie). Wszystkie one mają charakter dydaktyczno-moralny, a ich wartość literacka nie jest wielka.

Ziemięcka z powodzeniem uprawiała też krytykę literacką. Wypowiadała się m.in. na temat F. Schillera (O życiu i pismach Schillera, „Athenaeum”, 1842), J. Byrona (Rozbiór „Manfreda”, „Pielgrzym”, 1843), R. Chateaubrianda (Rozbiór, „Pielgrzym”, 1844), K. Brodzińskiego (Dzieła. Rozbiór, „Pielgrzym”, 1844), W. Pola (Rzut oka na nowy utwór W. Pola pt. Pacholę hetmańskie, „Noworocznik Ilustrowany dla Polek”, 1864). W „rozbiorach” stosowała katolickie kryteria oceny. W programowym artykule Sztyrmer i literatura w ogólności („Pielgrzym”, 1845) krytykowała realizm i domagała się idealizującej powieści dydaktycznej. W kwestiach filozoficznych i literackich podzielała poglądy koterii petersburskiej, obcy był jej jednak serwilizm polityczny oraz skrajne wstecznictwo społeczne członków grupy.

Sporo miejsca w pracy pisarki zajmowały tłumaczenia dzieł z zakresu estetyki, etyki, sztuk pięknych i filozofii. Z literatury pięknej przyswoiła językowi polskiemu np. J. Kavanagha – Magdalena czyli Poświęcenie młodej wieśniaczki. Powieść ludowa z prawdziwego zdarzenia (1855), N. P. S. Wisemana – Fabiola. Wyjątki z powieści (1856), J. H. Newmana – Kaliksta, czyli Obraz historyczny z III w. (1858).

O znaczeniu Ziemięckiej w dziejach kultury narodowej nie decyduje twórczość literacka, ale prace z zakresu filozofii. Z tej dziedziny napisała lub przetłumaczyła kilkanaście większych lub mniejszych rozpraw. Początkowo interesowała się spirytualistyczną filozofią francuską, potem sympatyzowała z lewicą heglowską, którą dość szybko porzuciła. Doszła do wniosku, iż filozofii berlińskiego mistrza nie da się pogodzić z chrystianizmem. Pogląd ten sformułowała w programowym artykule Myśl o filozofii („Biblioteka Warszawska”, 1841). Znajduje się w nim pierwsza w polskim piśmiennictwie katolickim krytyka koncepcji Hegla i jego zwolenników. Zdaniem Ziemięckiej koncepcje teozoficzne berlińskiego mędrca są fałszywe i powstały „z obłąkania rozumu, pychy i namiętności”. Afirmacja wiedzy, apologia postępu odbywa się w jego systemie filozoficznym kosztem wiary, która jest treścią ludzkiego życia. Filozofia powinna uzasadniać, usprawiedliwiać religię objawioną i soteriologiczne cele ludzkiego życia. Aby móc zwalczać wpływy heglizmu i całej pokantowskiej filozofii niemieckiej Ziemięcka założyła ultramontańskie pismo poświęcone filozofii, historii i literaturze pt. „Pielgrzym” (1842–1846). W artykułach opublikowanych na łamach tego periodyku redaktorka broniła tradycyjnej, ortodoksyjnej filozofii katolickiej, którą usystematyzowała w Zarysach filozofii katolickiej (1857).

W latach 1838–1842 na łamach „Magazynu Powszechnego” opublikowała 16 sylwetek uczonych, filozofów, a w tym m.in.: D. Diderota, R. Descartesa, G. Cuviera. W pracy Myśl o wychowaniu kobiet (1843) występowała przeciwko równouprawnieniu kobiet. Uznała wyższość naturalnych właściwości umysłu mężczyzn nad ich intelektem. W ten sposób pisarka sankcjonowała istniejącą hierarchię płci w świecie kultury i nauki. Uważała jednak, iż kobiety trzeba przygotowywać do samodzielnego życia, dając im wykształcenie z zakresu ekonomii, filozofii, biologii. Usiłowała je wyrwać z kręgu spraw czysto domowych.

Poglądy Ziemięckiej, szczególnie filozoficzne, spotykały się z kontrowersyjnym przyjęciem. Ostro krytykowali je: E. Dembowski, F. H. Lewestam, B. Trentowski, a Albert Szeliga Potocki, przyjaciel Norwida, wręcz kpił z pisarki. W jednym z listów napisał, że „bujna myślą po drabinie aż w siódme wstępuje niebo, zwolenników gromada ją otacza, jeden z nich drabinę trzyma”.

Bibliografia

• Zdzisław Szeląg, Ziemięcka Eleonora, [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem - zeszyt pierwszy, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 1993, s. 94–97 - na podstawie źródeł:
• Bibliografia literatury polskiej „Nowy Korbut”, t. 9, s. 398-402, 553;
• P. Chmielowski, Eleonora z Gagadkiewiczów Ziemięcka, [w:] Autorki polskie wieku XIX, Warszawa 1885;
• W. Chełmońska, Eleonora Ziemięcka, [w:] Album biograficznie zasłużonych Polaków i Polek XIX w., Warszawa 1903, t. 2, s. 479-483;
• A. Walicki, E. Ziemięcka, [w:] Filozofia w Polsce. Słownik pisarzy, Wrocław 1971, s. 445;
• A. Walicki, 700 lat myśli polskiej, t. 5: Filozofia i myśl społeczna w latach 1831–1864, Warszawa 1971, s. 674-675.