Jabcok - Wkład użytkownika [pl]

Mikołaj Stanisław Epstein

2026-05-15T19:35:59Z

Admin:

'''Mikołaj Stanisław Epstein''' (ur. 16 maja 1831 w [[Warszawa|Warszawie]], zm. 3 marca 1902 we Lwowie) – ziemianin, poeta, [[Powstanie styczniowe|powstaniec 1863 r.]], wygnaniec syberyjski, z Grójeckiem związany czasowym miejscem zamieszkania i pracą we własnym majątku [[Osiny]].

== Życiorys ==
Urodził się 16 maja 1831 w [[Warszawa|Warszawie]], jako syn Hermana (1806–1867), bankiera i przemysłowca, prezesa rady (1857–1865) kolei żelaznych: Warszawsko-Wiedeńskiej i Warszawsko-Bydgoskiej i pochodzącej ze znanej rodziny księgarskiej, Eleonory Glücksberg. Mikołaj Epstein był pierwszym z tej żydowskiej rodziny, który przeszedł na katolicyzm. Po ukończeniu Akademii Rolniczej w Marymoncie (dziś Warszawa) osiadł w majątku [[Osiny]] w Grójeckiem, parafia Boglewice, dziś [[gmina Jasieniec]]. W roku 1827 w 21 domach miejscowości żyło 150 osób. Prawdopodobnie dobra Osiny były rozległe. Według ''Słownika geograficznego Królestwa Polskiego'' w roku 1886 a więc gdy nie należały już do Epsteina, dominium składało się z dwóch folwarków: Osiny i Annosław (dziś nie istnieje taka miejscowość). Łącznie posiadały one 1503 morgi ziemi ornej, 693 mórg ziemi ogrodowej, 57 mórg łąk, 40 mórg pastwisk, 681 mórg lasów.

Mikołaj Epstein gospodarząc w swym majątku, w wolnym czasie pisał wiersze oraz często odwiedzał Warszawę, gdzie obracał się w kręgach literackich, najczęściej cyganerii warszawskiej. Wiersze ogłaszał w periodykach: „Dziennik Poznański”, „Gazeta Narodowa”, „Ruch Literacki”, „Strzecha”, „Zbieracz Literacki i Polityczny” oraz w galicyjskich i wielkopolskich książkach zbiorowych: ''Warta'' (1874), ''Sobótka'', ''Dla Stryja''. Przejście na katolicyzm stanowiło dla niego długo niezabliźnioną ranę związaną z pochodzeniem. Jako osiemnastoletni chłopiec w niepublikowanym za życia wierszu ''Czarna gwiazda'' żalił się:<blockquote>Czarne mnie życie objęło w ramiona,

Żałobna gwiazda błysła wraz z powiciem,

Gwiazda plemienna, ta znienawidzona,

Że lepiej skonać, niż żyć takim życiem </blockquote>Kiedy dopuszczono go do Warszawskiego Towarzystwa Rolniczego napisał dziękczynny wiersz: <blockquote>[incip.:] Wdzięczna ma dusza ku Wam się rwie,

Za dłoń podaną dzięki Wam śle,

Bom uznan godzien waszego grona. </blockquote>(Pierwodruk: „Silva Rerum” Adama Bartoszewicza, przedruk: „Przegląd Narodowy” (Warszawa) 1912, s. 245-246).

Brał udział w pracach przygotowujących [[powstanie styczniowe]], za co dwukrotnie go represjonowano: w 1861 roku trzy miesiące przebywał w twierdzy Modlin (wówczas Nowogeorgijewsk), w 1863 osadzony został w Cytadeli warszawskiej. Fakt ten utrwalił w patriotycznym wierszu ''Głos więźnia. Cytadela warszawska. 1863 r.''<ref>''Zbiór poetów polskich XIX w.'', ułożył i opracował P. Hertz, Księga VI, Warszawa 1975, s. 484-485.</ref>. Skazanego na śmierć Wielki Książę Konstanty ułaskawił, po czym zesłano go na katorgę w Nerczyńsku, skąd potem wywieziono jako posieleńca do Tiumeniu i Wiatki. Majątek ([[Osiny]]) nabył [[Bersonowie|Berson]] (być może Majer; 1787-1873), właściciel [[Boglewice|Boglewic]]. Kiedy to się stało, nie udało się na razie ustalić. W wyniku amnestii Epstein został zwolniony z zesłania i na krótko wyjechał do Paryża (1870), skąd wrócił do kraju i osiadł na stałe we Lwowie (1873). Tu u Epsteinów co niedziela odbywały się poranki polityczno-literacko-artystyczne, słynne m.in. z improwizacji Kornela Ujejskiego, Władysława Ordona (właśc. Władysław Szancer), Władysława Bełzy.

U schyłku życia wydał na prawach rękopisu 50 egzemplarzy tłumaczenia ody Mickiewicza ''Ad Napoleonem III, Caesarem Augustum, Ode in Bomersundum captum'', (Lwów 1887).

Epstein żonaty był dwukrotnie: z Bronisławą Włodzimierą Frankowską, która rozeszła się z nim w czasie [[Powstanie styczniowe|powstania styczniowego]] i z Białorusinką, Łucją Szypawałow Pokleską. Zmarł we Lwowie w 1902, pochowany został na cmentarzu uczestników powstania styczniowego.

== Przypisy ==
<references />

== Bibliografia ==

* [[Zdzisław Szeląg]], ''Epstein Mikołaj Stanisław w Osinach'', [w:] ''Żydzi w Grójeckiem. Słownik: historia, kultura, gospodarka'', [[Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza. Oddział w Grójcu|Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu]], Grójec 2007, s. 29-30 – na podstawie źródeł:
* ''Słownik geograficzny Królestwa Polskiego ...'', Warszawa 1886, t. 7, s. 638;
* Dr AZ [A. Zipper], ''Nekrolog'', „Nowe Słowo Polskie” 1902, nr z 7 IV;
* ''Księga pamiątkowa opracowana staraniem Komitetu Obywatelskiego w czterdziestą rocznicę powstania r. 1863-1864 przez Józefa Białynię Chołodeckiego'', Lwów 1904, s. 207;
* T. Jeske Choiński, ''Neofici polscy. Materiały historyczne'', Warszawa 1904, s. 128;
* K. Drescher, ''Udział Żydów w poezji polskiej'', „Miesięcznik Żydowski” R. 11: 1932, z. 5, s. 423-425;
* J. Sokulski, ''Epstein M.S.'', Polski Słownik Biograficzny, t. VI (1948), s. 285;
* ''Żydzi a powstanie styczniowe. Materiały i dokumenty ...'', Warszawa 1965, s. 116;
* ''Zbiór poetów polskich XIX w.'', ułożył i opracował P. Hertz, Księga VI, Warszawa 1975, s. 484-485;
* M. Mieses, ''Z rodu żydowskiego. Zasłużone rodziny polskie krwi niegdyś żydowskiej'', Warszawa 1991, s. 78.

== Linki zewnętrzne ==

* [https://pl.wikipedia.org/wiki/Miko%C5%82aj_Stanis%C5%82aw_Epstein Artykuł na Wikipedii]

{{DEFAULTSORT:Epstein, Mikołaj}}
[[Kategoria:Artyści]]

Grójec

2026-05-14T21:45:09Z

Admin:

'''Grójec''' – miasto w Polsce położone w województwie mazowieckim, siedziba [[Powiat grójecki|powiatu grójeckiego]] oraz miejsko-wiejskiej [[Gmina Grójec|gminy Grójec]].

Miasto na pograniczu Wysoczyzny Rawskiej i Równiny Warszawskiej. Przez miasto przepływa [[Molnica]], będąca dopływem rzeki [[Kraska|Kraski]]. Ośrodek regionu sadowniczego, z wysokim udziałem warzywnictwa.

Według danych GUS z 31 grudnia 2019 r. Grójec liczył 16 758 mieszkańców.

== Historia ==

=== Prehistoria ===
● ''Więcej w osobnym artykule: [[Prehistoria Grójca]].''

Grójec jest uznawany za jedną z najstarszych osad na południowym Mazowszu. Potwierdzenie starożytności miasta poświadczają stanowiska archeologiczne umiejscowione w Grójcu i najbliższych okolicach. Wydobyto stąd materiał świadczący o istnieniu w tym właśnie miejscu ciągłości osadniczej od młodszej epoki kamienia. Stanowiska z epoki brązu (1450-550 r. p.n.e.) i wczesnej epoki żelaza (650-400 r. p.n.e.) są już dość liczne.

=== Średniowiecze ===
W XI i XII w. istniał w dzisiejszym Grójcu gród kasztelański, który znajdował się na miejscu dzisiejszego kościoła farnego. Jego poprzednikiem był prawdopodobnie gród znajdujący się w [[Wola Worowska|Woli Worowskiej]].

Miasto wzmiankowane po raz pierwszy w 1234 r. jako ''Groze'' w dokumencie księcia mazowieckiego Konrada I, wystawionym w podradomskim Skrzynnie, przy okazji utworzenia tamże nowego okręgu administracyjnego. Wywodzi swą nazwę od staropolskiego wyrazu ''grodziec'' oznaczającego ‘zamek, gród, miasteczko’.

Wzniesiono wówczas na wzgórzu grodowym drewniany kościół i wówczas osada stała się jednym z największym ośrodków władzy książęcej na południowym Mazowszu. Od połowy XI wieku był kasztelanią (siedzibą kasztelana), która obejmowała początkowo całe południowo-wschodnie Mazowsze. W XII wieku mieściła się tu również siedziba archidiakonatu mazowieckiego (w diecezji poznańskiej). Pierwszym proboszczem nowej parafii był niejaki [[Przedpełk]] (1241 r.). Dodać należy, że dokumenty z roku 1234 poświadczają bytność w kasztelańskim Grójcu samego księcia Konrada I, który przybył tu na spotkanie z prepozytem kościoła kolegiackiego, wspomnianym wyżej Przedpełkiem (Pulko). Niestety nie wiadomo pod jakim wezwaniem znajdował się wówczas grójecki kościół.

W roku 1257 zanotowano również przybycie do Grójca samego księcia Siemowita i to w drugi dzień po świętach Bożego Narodzenia. Powiązania księcia z tą miejscowością sięgają pierwszych lat jego panowania, kiedy to w roku 1249 towarzyszem jego wypraw i podróży był niejaki Racław, kanonik z Grójca. W pocztach książęcych bardzo często towarzyszyli duchowni z kolegiaty grójeckiej, formujący bezpośrednio intelektualne środowisko książęce. Wspomniany pobyt księcia w Grójcu miał zapewne charakter dorywczy, związany ze sprawowaniem władzy, choć właśnie pobyt władcy tu i to w okresie Świąt Bożego Narodzenia świadczyć może o istnieniu w Grójcu odpowiednich pomieszczeń mieszkalnych godnych księcia, choć przecież owa niewielka odległość od [[Czersk|Czerska]] (około czterech godzin jazdy konnej) nie wyklucza również i tej możliwości, że święta te spędził książę w stołecznym grodzie dzielnicy południowej.

Siedziba archidiakonatu i kasztelana została przeniesiona w 1245 r. z Grójca do niedalekiego [[Czersk|Czerska]], co było wynikiem od dawna planowanej akcji, z uwagi na szybki wzrost znaczenia tego drugiego, jako że w roku 1225 (po zjeździe książąt) przeniesiono tam do nowo konsekrowanego kościoła w Czersku aż trzy prebendy grójeckie. Prawdopodobną przyczyną przeniesienia ośrodka władzy z Grójca do Czerska było umiejscowienie tam przeprawy wiślanej na wspomnianym trakcie handlowym Ruś-Pomorze i konieczność ufortyfikowania tej rubieży przed częstymi najazdami Prusów i Litwinów.

Decyzja ta przyniosła niewielkie zmiany w życiu osady, bowiem nadal skupiało się tu życie handlowe regionu. Grójec położony był przecież na skrzyżowaniu ważnych szlaków handlowych wiodących: do Krakowa, który biegł przez: [[Lewiczyn]], [[Goszczyn]], [[Przybyszew]], [[Białobrzegi]] (być może [[Promna|Promnę]]), Siekluki i Radom, oraz z Rusi na Pomorze. Droga do Czerska była właśnie fragmentem owego traktu, biegła przez [[Żyrów]], [[Drwalew]] i [[Staniszewice]].

Kiedy Siemowit III znosi system zarządzania oparty na kasztelanii i wprowadza – wzorem Korony – powiaty, Grójec staje się (obok [[Czersk|Czerska]], [[Warka|Warki]] i Garwolina) siedzibą nowej jednostki administracyjnej, zarządzanej przez starostę.

Z czasem władzę nad osadą przejął bezpośrednio książę, wspomniany już Konrad I (sprawca sprowadzenia w roku 1226 Krzyżaków), władca rozsądny i zapobiegliwy, który na należącej do niego ziemi osadził wolnych osadników nadając im różnorodne ulgi. Tego typu ustępstwa były przywilejami. Pierwszym przywilejem była lokalizacja tu wsi na prawie niemieckim, co nastąpiło na przełomie XIII i XIV wieku.

=== Nadanie praw miejskich ===
Miejscowość mimo swojego znaczenia w regionie otrzymała prawa miejskie dopiero w 1419 r. z nadania księcia mazowieckiego [[Janusz I Starszy|Janusza I Starszego]], syna Siemowita III. Była to jedna z ostatnich lokacji na tym terenie, sąsiednia [[Mogielnica]] była już miastem od prawie stu lat. Świadczy to jednak jako dowód na nadrzędność Grójca – po prostu nie było potrzeby wcześniejszej lokacji, jako że mieszkańcy osady z racji usytuowanego tu ośrodka władzy mieli się dobrze, a dzięki nadaniom bywających tu możnych i tak cieszyli się znacznymi swobodami.

„''My Janusz, z Bożej łaski książę czerski, warszawski, ciechanowski, wyszogrodzki i zakroczymski, nadajemy osadzie Grodziec, położonej w ziemi czerskiej mazowieckiego województwa prawa miejskie chełmińskie i mając na uwadze dalszy jej rozwój, przyznajemy jej prawo posiadania łaźni, wagi, postrzygalni sukna, oraz możliwość uzyskania innych dochodów z pobierania opłaty mostowej na rzece [[Molnica|Molnicy]], wykonywania różnych rzemiosł i handlu i zwalniamy ją od wszelkich ceł na transport różnych towarów po ziemi mazowieckiej. Podpisano: Janusz I Starszy, książę, Anno Domini 1419”''

W owym czasie Grodziec nie posiadał żadnych stałych dochodów w postaci choćby podatków. Jedynym majątkiem były należące do niego grunty. Znacznie poprawiło budżet młodego miasta nadanie księcia Bolesława IV – następcy Janusza I – który to nadał miastu łąkę zwaną Błonie, położoną u stóp grodziska od strony północnej. Inne przywileje nadane miastu drogą lokacji lub jej późniejsze potwierdzenia, były nie tylko źródłem dochodów miasta, ale stanowiły również ważny w rękach władz miejskich instrument kontroli nad prawidłowością rozwoju handlu czy rzemiosła.

=== XVI-XVIII wiek ===
Z czasem miasto położone centralnie w Ziemi Czerskiej otrzymało statut miasta powiatowego wchodzącego do roku 1526 w skład Księstwa Mazowieckiego. Po wcieleniu Mazowsza do Korony pozostawało aż do czasów zaborów miastem powiatowym w województwie mazowieckim. Królowie polscy, Zygmunt I Stary i jego syn, Zygmunt August potwierdzali nadane niegdyś miastu przywileje i nadali wiele nowych, między innymi: ustanawiając prawo do targów (we wtorki) i jarmarków (trzech w roku). Miasto rozwijać się zaczęło wokół prostokątnego rynku, otoczonego dość regularną siatką ulic. Z czasem powstała tu łaźnia, waga, postrzygalnia sukna, a w rynku okazały, drewniany ratusz (spalony przez Szwedów podczas potopu szwedzkiego).

Na przełomie XVI i XVII w. słynął z produkcji piwa (popularnego w [[Warszawa|Warszawie]]) i strun do lutni oraz z kilku murowanych budynków, zwłaszcza z murowanego [[Kościół św. Mikołaja Biskupa w Grójcu|kościoła pw. św. Mikołaja Biskupa.]]

Rzemieślnicy zrzeszeni byli w bractwach cechowych: kuśnierzy, szewców (przywilej na założenie cechu pochodzi z 1468 roku), kowali, piekarzy, krawców, mieczników i młynarzy. Oni to stanowili główny trzon mieszkańców miasta, choć niemała ich część trudniła się też rolnictwem. Rzemiosło rozwijało się dzięki właściwie opracowanym statutom cechowym i przywilejom książęcym, między innymi przywilejem księcia Stanisława, który to w roku 1524 określił warunki kształcenia uczniów w rzemiośle i jakości produkcji.

Miasto bogaciło się czerpiąc dochody z:

* opłat mostowych z trzech mostów wystawionych przez mieszczan na rzece [[Molnica|Molnicy]]
* opłat wnoszonych przez rzemieślników oraz dzierżawców kramów i jatek
* opłaty brukowej, tj. za użytkowanie brukowanych ulic, co świadczyło o zamożności mieszkańców miasta i znacznie rozwiniętej urbanizacji
Dalsze ożywienie życia społeczno-gospodarczego spowodowała decyzja sejmu piotrkowskiego (1567 r.) o tym, aby roki ziemskie „''były sądzone y odprawowane przez dwa dni, w Poniedziałek y Wtorek... w Czersku, a potym w Groycu we Srzodę y Czwartek w drugim tygodniu''”. Podniosło to również rangę tego miasta.

W 1564 r. Grójec miał ok. 245 domów, głównie drewnianych, w tym 35 niezamieszkałych, a liczbę mieszkańców szacować można na ok. 1200. Miasto stało się wówczas ośrodkiem administracyjnym i gospodarczym miejscowych dóbr królewskich, czyli [[Grodeckie starostwo niegrodowe|grodeckiego starostwa niegrodowego]]. W mieście sprawowano sądy zwane rokami (1440), a następnie radzieckie, ziemskie i grodzkie.

Miejscowi proboszczowi prowadzili w grodzie elementarną szkółkę parafialną i choć jej ówczesny poziom wiele pozostawiał do życzenia, to jednak wielu jej absolwentów zostało studentami Akademii Krakowskiej. W latach 1510-1570, z niewielkiego wówczas Grójca uczęszczało na wykłady krakowskiej Alma Mater aż 19 studentów, podczas gdy z pobliskiego [[Tarczyn|Tarczyna]] jedynie 9, a ze stołecznego wówczas [[Czersk|Czerska]] – 11. Wśród owych żaków znalazł się także syn grójeckiego mieszczanina, młynarza i wielkiego pieniacza, [[Piotr Skarga]] (Powęski), późniejszy jezuita i znakomity kaznodzieja króla Zygmunta III Wazy, autor „Kazań sejmowych”.

Na przełomie XVI i XVII w. założony został [[Dawny szpital w Grójcu|szpital]], który w 1615 uposażył wspomniany wyżej, urodzony w Grójcu Piotr Skarga ([[Fundacja ks. Piotra Skargi]]). W tymże stuleciu urodził się w Grójcu [[Grzegorz Knapski]], filolog i poeta. W latach 1520-1530 wzniesiono, w stylu gotyckim, murowany [[Kościół św. Mikołaja Biskupa w Grójcu|kościół parafialny p.w. św. Mikołaja]].

Liczne pożary, z których największy odnotowano w 1530 roku, zmusiły do wznoszenia trwalszych budowli. Mury, symbol miasta i powagi mieszczan, pojawiły się również w [[Herb Grójca|herbie]], którego wyobrażenie znajdujemy na pieczęciach od XVI w. począwszy.

Miasto było zniszczone w 1656 r. podczas potopu szwedzkiego, co skutecznie zahamowało jego rozwój. W Grójcu zostało wówczas tylko 16 domów i kilkadziesiąt osób, a z 40 ogrodów uprawiano zaledwie 15. „''Ratusz, łaźnia, postrzygalnia i waga – to wszystko przez nieprzyjaciela zniszczało.”'' Brakowało młyna, zniknęli piwowarzy. ''„Jeden tylko mieszczanin ma kocieł swój, w którym czasem piwo warzy.”'' Dała się zauważyć dość poważna migracja grójeckich mieszczan do niedalekiej Warszawy, która w 1596 została siedzibą władców Polski.

Zaprzestano też odbywania tu posiedzeń sądów ziemskich (roki).

Odbudowa ze zniszczeń postępowała powoli; drzewiany Grójec zresztą często się palił. W 1. ćw. XVIII w. jeden ze starostów, aby ożywić gospodarkę miasteczka, wystarał się o przywilej na przeniesienie targu z soboty na niedzielę. Niedzielny targ przyczynił się do obniżenia frekwencji na nabożeństwach w [[Lewiczyn|Lewiczynie]], co wywołało ostrą reakcję ks. [[Jan Stanisław Kostka Wujkowski|Jana Stanisława Kostki Wujkowskiego]], dziekana grójeckiego.

Jeszcze w 1690 sejm warszawski widząc „''częste ognie, wielkie spustoszenia... Warki y Grodzca... do lat ośmiu, od wszelkich Rzeczypospolitey podatkow, mieszczanow, y żydow, obywatelow tamecznych, iako zgorzałych, y zdezolowanych''” — uznał za wskazane uwolnić. Dopiero w 1792 przywrócona została dawna praktyka odbywania sądów ziemskich — „alternatą w Groycu i Warce”.

W 1674 r. Grójec liczył 26 domów. W 1765 r. miasto miało tylko 35 domów, kilka lepianek, jedną karczmę i wystawiony jeszcze w 1520, bardzo zniszczony, gotycki kościół. Wiek XVIII zakończyło z 78 domami i ok. 450 mieszkańcami.

=== 1795-1914 ===
W wyniku III rozbioru Rzeczypospolitej, w 1795 r. Grójec znalazł się w zaborze pruskim jako ośrodek powiatu czerskiego w prowincji Prusy Południowe. Wtedy to zaginęła większość dokumentów miejskich i cechowych. U progu nowych rządów w mieście stało 78 domów (1797). W 1807 r. wszedł w skład Księstwa Warszawskiego (departament warszawski), a osiem lat później – Królestwa Polskiego (województwo mazowieckie, a potem gubernia warszawska).

Wskaźniki demograficzne miasta na początku XIX wieku zdecydowanie się poprawiły: Grójec liczył 1037 mieszkańców w 1808 r. i 1685 w 1827 r. Było to spowodowane przyrostem liczby [[Żydzi w Grójcu|ludności żydowskiej]] i stacjonowaniem oddziałów wojskowych. Przeprowadzenie bitych traktów, w tym nowej drogi z Warszawy do Radomia przez Grójec (w latach 1825–1830) przyczyniło się do ożywienia handlu zbożem.

● ''Więcej w osobnym artykule: [[Żydzi w Grójcu]].''

W 1829 r. gród Skargi nie wyglądał zbyt imponująco. Owszem, w centrum był rynek z ratuszem, ale tylko ok. 20 ulic – ciasnych (Wąska), krótkich (Przechód) i niebrukowanych (Piaskowa, Iłowa). Przeważały nazwy kierunkowe: Warecka, Kielecka, Radomska, Krakowska, Warszawska, Wilczogórska. Do lokalnej historii odnosiły się jedynie nazwy dzielnic: Starostwo i Skargowo vel Skargowszczyzna. Do tradycji kościelnych nawiązywały: Kościelna, Farna i Poświętne; na cmentarz katolicki prowadziła Żałobna. O obecności artylerzystów świadczyła Wojskowa, zaś o rustykalnym charakterze miasta – Stodolna. Ówczesna Warecka w zasadzie pokrywała się z obecną Krótką i dochodziła do dzisiejszej ul. Piłsudskiego (wtedy: Gościniec Warecki). Dookoła rozpościerały się ogrody, place i kliny (miejskie, plebańskie, starościńskie, stodolne, wojskowe).

W 1857 r. w mieście został zbudowany szpital, uposażony niegdyś przez [[Piotr Skarga|Piotra Skargę]], fundatora dawniejszego jeszcze szpitala.

W 1862 r. Grójec miał 2825 mieszkańców, w tym 768 katolików i aż 2048 starozakonnych. Domów drewnianych było 110, murowanych jedynie 16. Symbolem miasta był [[Ratusz w Grójcu|ratusz]], zbudowany według miejscowej tradycji w latach zaboru pruskiego, zaś zdaniem historyków sztuki na początku lat 20. XIX w. według projektu Hilarego Szpilowskiego. Grójec posiadał wówczas: areszt detencyjny, [[Jatki w Grójcu|jatki rzeźnicze]] i piekarskie, szopę na narzędzia ogniowe, rzeźnię, piętrowy spichrz (prywatny), dwa młyny, wiatraki, cegielnię, szpital, aptekę, dwie szkółki elementarne (męską i żeńską), sąd pokoju (okręgowy), stację pocztową, koszary wojskowe.
[[Plik:Rynek-w-Grójcu-1859-1890.jpg|alt=Drzeworyt z „Tygodnika Ilustrowanego” przedstawiający Grójec z poł. XIX wieku|mały|400x400px|Drzeworyt z „Tygodnika Ilustrowanego” przedstawiający Grójec z poł. XIX wieku]]
Do roku 1863 miasto przeżywało swe dni spokojnie. Po wybuchu powstania styczniowego odżyła wśród mieszkańców nadzieja wolności. Po jego zaś upadku grójczanie przeżywają okres rozczarowań i upokorzeń. Za dość liczny udział mieszkańców w działaniach powstańczych miasto zostało obłożone wielkimi podatkami, a władze carskie zbudowały tu garnizon wojskowy i budynek aresztu<ref>Obie te budowle dziś znakomicie zachowane pełnią swoje funkcje, z tym, że koszary zajmuje dziś Szkoła Podstawowa nr 3.</ref>.

W 1867 r. Grójec został siedzibą [[Powiat grójecki|powiatu]], utworzonego przez władze carskie. Z tego właśnie roku pochodzi rycina zamieszczona w „Tygodniku Ilustrowanym”<ref>W 2012 r. na ścianie kamienicy gminnej, przy skrzyżowaniu ul. Piłsudskiego i Armii Krajowej, skopiował ją Sebastian Krawczak, artysta ze Stowarzyszenia Plastyków Ziemi Grójeckiej.</ref>. W roku 1879 teren powiatu znacznie się powiększył, w związku z przyłączeniem do niego części powiatu górnokalwaryjskiego. W mieście dowództwo garnizonu powierzono Konstantemu Krupskiemu - ojcu Nadieżdy, późniejszej towarzyszki życia Włodzimierza Lenina, która spędziła w mieście lat kilka.

W mieście założone zostaje [[Towarzystwo Zaliczkowo-Wkładowe]] (1872) i szkółka rzemieślnicza.

Pożar miasta w 1882 r. niszczy północno-zachodnią część miasta, ale pozytywnie wpływa na jego rozbudowę – zaczęto wówczas wznosić budynki murowane. Pożar był również chrztem bojowym Korpusu Straży Ogniowej, powołanego rok wcześniej przez mieszkańców Grójca.

Władysław Reymont, pielgrzymujący w 1894 r. do Częstochowy przez Grójec, zauważył: ''Bardzo przyzwoite miasto powiatowe. Ma tylko bruki tak spiczaste, że ledwie iść mogłem. Cukiernię znalazłem, ale nie było w niej herbaty.'' Stojący na wzgórzu kościół wydał mu się bardzo mały.

Pod koniec XIX wieku wraz z poprawą sytuacji na wsi, sadownictwo przestawało być elitarne i coraz częściej zakładano sady chłopskie, pierwsze na większą skalę. Sadownictwo wkrótce zaczęło odgrywać bardzo ważną rolę w gospodarce Grójca i jego okolic.

● ''Więcej w osobnym artykule: [[Sadownictwo na ziemi grójeckiej]].''

Powstały niewielkie przedsiębiorstwa przemysłowe branży spożywczej, rozwinęły się cegielnie produkujące budulec na rynek stołeczny, garbarnia, mydlarnia i olejarnie.

W następnych latach wciąż wzrastała liczba ludności i w 1914 r. doszła do 7500 mieszkańców. Wtedy też doprowadzono do Grójca [[Kolej grójecka|linię kolei wąskotorowej]] łączącą miasto z [[Warszawa|Warszawą]] (1914), następnie przedłużoną do [[Mogielnica|Mogielnicy]] (1917) i [[Nowe Miasto nad Pilicą|Nowego Miasta nad Pilicą]] (1924), istniało również połączenie z [[Cukrownia „Czersk”|cukrownią „Czersk” k. Jasieńca]]. W 1914 miasto otrzymało zezwolenie na odbywanie sześciu jarmarków w roku, wszystkie we czwartki.

=== I wojna światowa ===
W latach okupacji niemieckiej 1915–1918 burmistrz Grójca i radni wzięli się do szeroko pojętych generalnych porządków. Zamówiono blaszane tablice z nazwami ulic oraz numerami domów. Staro-Warszawską przemianowano na Szpitalną, Włodarszczyznę na Ogrodową, ulicę bez nazwy na Worowską. Wymierzono – wiodącą do [[Dworzec kolejki wąskotorowej w Grójcu|stacji kolejki wąskotorowej]] – Drogę Laskową, czyli dzisiejszą Laskową. Dużego znaczenia nabrała także druga ulica prowadząca do stacji kolejki – Warecka (dawny Gościniec Warecki), której bruk – w związku z dużym ruchem ulicznym – należało ciągle poprawiać. Ulicę Wojskową przemianowano na Piotra Skargi.

W 1917 r., na fali ogólnonarodowego entuzjazmu wywołanego obchodami setnej rocznicy śmierci „naczelnika w sukmanie”, nowo założony [[Park Miejski w Grójcu|park miejski]] ochrzczono imieniem Tadeusza Kościuszki. Kontynuowano – zaczętą jeszcze za rosyjskich rządów – budowę domu ludowego.

=== 1918-1939 ===
Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę, Grójec pełnił rolę miasta powiatowego w województwie warszawskim. Grójec stał się siedzibą [[Powiat grójecki|powiatu grójeckiego]] o powierzchni 1699 km², posiadającego ponad 127 tys. mieszkańców, 4 miasta i 8 gmin.

Jeszcze w 1918, niedługo po zakończeniu działań wojennych, utworzono w mieście sieć szkół, między innymi i gimnazjum.

U progu niepodległości (1919 r.) Grójec liczył 9780 mieszkańców, w tym 5555 Żydów, chlubiących się drewnianą synagogą przy Bożniczej oraz siedzibą kahału przy ul. Lewiczyńskiej.

W 1919 r. ukazała się pierwsza monografia Grójca autorstwa [[Wacław Skarbimir Laskowski|Wacława Skarbimira Laskowskiego]].

Miasto nadal rozwijało się głównie na wschód, w kierunku stacji – wzdłuż Wareckiej. Aby wspomóc rozbudowę miasta, w 1925 roku powołano [[Komitet Rozbudowy Miasta Grójca]] (działający do wybuchu II wojny światowej), który przyczynił się ożywienia ruchu budowlanego. W międzywojniu zbudowało kilka budynków użyteczności publicznej. Najpierw zbudowano tam gmach Starostwa Powiatowego, następnie zaś [[Publiczna Szkoła Podstawowa nr 1 im. Gabriela Narutowicza w Grójcu|Publiczną Szkołę Powszechną nr 1]] im. Pierwszego Prezydenta Rzeczypospolitej Gabriela Narutowicza oraz Dom Ludowy im. Tadeusza Kościuszki (po II wojnie światowej siedziba kina „Odra“, potem Centrum Kultury Regionalnej, obecnie [[Grójecki Ośrodek Kultury]]). Na początku lat 30. wytyczono dzielnicę dla średniozamożnej ludności: ul. Środkowa, Graniczna i Dolna oraz ulicę bez nazwy, czyli Polną.

W dniu 3 listopada 1928 r., tuż przed 10. rocznicą odzyskania niepodległości, Rada Miejska jednomyślnie uchwaliła przemianowanie Wareckiej na Marszałka Piłsudskiego, jednocześnie Komendantowi nadano tytuł Honorowego Obywatela Grójca. W 1937 r. nowo otwartej ulicy (dawniej Droga Wiatraczna bądź Dróżka Wiatraczna) nadano nazwę Polskiej Organizacji Wojskowej.

W tym czasie było tu 12 zakładów produkcyjnych (zatrudniających prawie 70 osób), w tym młynarskie oraz fabryka wyrobów cementowych, kafli i urządzeń rolniczych. Ponadto były trzy szkoły podstawowe oraz [[Koedukacyjne Gimnazjum i Liceum Ogólnokształcące Wydziału Powiatowego]], 2 kasy spółdzielcze i tyleż prywatnych, cztery biblioteki, dom ludowy i kino-teatr.

W roku 1932 utwardzono nawierzchnię drogi Warszawa-Radom, co pozwoliło na utworzenie na całej trasie stałej komunikacji międzymiastowej.

W 1921 w Grójcu strajkowali robotnicy rolni z okolicznych majątków ziemskich, a w 1936 przez 11 dni – kolejarze z wąskotorówki (WKD). Oddział Powiatowy ZNP wydawał w 1939 roku „[[Echo Grójeckie]]”, miesięcznik społeczno-polityczny.

=== II wojna światowa ===
● ''Więcej w osobnym artykule: [[Grójec w czasie II wojny światowej]].''
[[Plik:Handlarz na wozie zaprzężonym w osły na rynku w Grójcu.jpg|alt=Handlarz na wozie zaprzężonym w osły na rynku w Grójcu, sierpień 1942|mały|Handlarz na wozie zaprzężonym w osły na rynku w Grójcu, sierpień 1942]]
W 1939 r. Grójec miał ok. 11 500 mieszkańców (w tym ok. 5 tys. Żydów) i ok. 30 ulic.

Działania wojenne w Grójcu rozpoczęły się bombardowaniami 6 września 1939 roku. Wojska niemieckie wkroczyły do miasta dwa dni później, 8 września.

W październiku 1939 r. został włączony przez Niemców do dystryktu warszawskiego Generalnego Gubernatorstwa.

W roli gospodarzy miasta Niemcy wyasfaltowali ulice Skargi i Piłsudskiego, zbudowali basen koło budynku starostwa i fontanny na rynku. Okres wojny miasto przeżyło dość spokojnie, zaopatrując stolicę w żywność i udzielając schronienia jej mieszkańcom. W przerażenie wprawiały ogniste łuny nad Warszawą i dochodzące stamtąd niesamowite wieści.

W mieście i okolicy zorganizowano ruch oporu. Grójeckie było terenem działania licznych oddziałów partyzantów walczących z okupantem. Najważniejszą z organizacji ruchu oporu była [[Armia Krajowa]], która utworzyła na terenie powiatu grójeckiego [[Obwód Grójec Armii Krajowej|obwód Grójec-„Głuszec”]]. W wyniku działań odwetowych po akcji sabotażowej [[Gwardia Ludowa|Gwardii Ludowej]], Niemcy dokonali obławy na działaczach [[Polska Partia Robotnicza|Polskiej Partii Robotniczej]] oraz ich [[Publiczne egzekucje w Goszczynie i Grójcu|publicznej egzekucji w Grójcu i Goszczynie]].

Przeprowadzono kilka udanych akcji zbrojnych, z najważniejszą - [[Akcja na Caritas|akcją na „Caritas”]] na czele.

==== Getto żydowskie w Grójcu ====
● ''Więcej w osobnych artykułach: [[Żydzi w Grójcu]] oraz [[Getto w Grójcu]].''

Decyzja o utworzenia przez Niemców żydowskiej dzielnicy mieszkaniowej w Grójcu zapadła w listopadzie 1940 roku. 25 listopada tego roku, stosując się do zarządzenia starosty, Zarząd Miejski w Grójcu podał do ogólnej wiadomości, że utworzona została dzielnica żydowska. Przesiedlenie nastąpiło natychmiastowo - po 28 listopada Żydzi mieszkający poza wyznaczoną strefą podlegali karze.

Getto zlokalizowano w zachodniej części miasta w rejonie ulic: Kościelnej, Mszczonowskiej, Lewiczyńskiej i Mogielnickiej. Getta nie otoczono murem, jednak nie można go było opuszczać pod groźbą kary śmierci. Panowały tam trudne warunki: przeludnienie, choroby, głód, brak opału.

Getto grójeckie istniało zaledwie trzy miesiące – ostateczna deportacja grójeckich Żydów do getta warszawskiego nastąpiła pod koniec lutego 1941 roku<ref>W dostępnych źródłach podawane są różne daty wysiedlenia Żydów grójeckich. Można jednak wywnioskować, iż wysiedlenie rozpoczęto w sobotę 22 lutego, a zakończono w poniedziałek 24 lutego 1941 roku.</ref>. Około 100 Żydów przewieziono tam ciężarówką, pozostałym Niemcy nakazali zgromadzić się na placu targowym przed ratuszem. Uformowanych w kolumnę Żydów przepędzono na stację grójeckiej kolejki wąskotorowej, gdzie zostali załadowani do bydlęcych wagonów i wywiezieni do getta w Warszawie (a stamtąd następnie najczęściej do obozu zagłady w Treblince).

Niemcy pozostawili w Grójcu jedynie kilkadziesiąt potrzebnych im osób – żydowskich fachowców, dla których stworzono tzw. małe getto.

==== Wyzwolenie Grójca ====
Grójec został wyzwolony 15 stycznia 1945 r. (na pamiątkę tego faktu ulicę Warszawską przemianowano na 15 Stycznia), zaś pierwsze oddziały Wojska Polskiego maszerowały jego ulicami w lutym tego samego roku.

=== Po 1945 roku ===
● ''Więcej w osobnym artykule: [[Grójec w czasach PRL-u]].''

W okresie pojałtańskiej Polski postępował rozwój cywilizacyjny i gospodarczy, przybywało mieszkańców, domów i ulic. Nie dało się uniknąć zmian mających symbolizować „postępowe” przemiany społeczno-polityczne, wszechobecną ideologię oraz obowiązującą wykładnię dziejów. Zamiast Marszałka Piłsudskiego – Związek Walki Młodych, zamiast Polskiej Organizacji Wojskowej – Świerczewskiego, zamiast Rynku – najpierw Plac Stalina, potem Plac Wolności. Laskową przemianowano na Dwudziestolecia, Radomską na Aleję Niepodległości. Manifest PKWN z 22 lipca 1944 r. uczczono ulicą 22 Lipca.

Po II wojnie światowej Grójec pozostał siedzibą władz powiatu o pow. 1230 km² i zamieszkałego przez ponad 90 tys. osób.

Grójec stał się ośrodkiem najważniejszego w kraju regionu sadowniczego i warzywniczego, o skali produkcji oddziałującej na cały rynek europejski.

● ''Więcej w osobnym artykule: [[Sadownictwo na ziemi grójeckiej]].''

Do większych inwestycji z lat Polski Ludowej należą: budowa stadionu, nowego [[Szpital w Grójcu|szpitala]] (1974) i [[Publiczna Szkoła Podstawowa nr 2 im. Józefa Wybickiego w Grójcu|gmachu szkoły podstawowej, tzw. „dwójki”]]. Większość rozrastającego się miasta skanalizowano i zwodociągowano. W połowie lat 70. pod budownictwo jednorodzinne przekazano teren położony w obrębie Al. Niepodległości i ul. Lewiczyńskiej. Wybierając patronów nowych ulic, sięgnięto m.in. do etosu II wojny światowej: [[Gwardia Ludowa|Gwardzistów]], [[Armia Krajowa|Armii Ludowej]], [[Bataliony Chłopskie|Batalionów Chłopskich]]. Władze jako patrona ulicy nie zaakceptowały Armii Krajowej, choć podobno przemycono nazwę w zawoalowanej formie: Walecznych. Patronem nowej ulicy domów jednorodzinnych ustanowiono żołnierza Gwardii Ludowej rodem z niedalekiego [[Uleniec|Uleńca]], [[Władysław Pietrusiak|Władysława Pietrusiaka]] (1909–1944), który przez rok uczęszczał do grójeckiego gimnazjum.
[[Plik:Baner reklamowy Spółdzielni Ogrodniczej w Grójcu, rok 1968.jpg|alt=Baner reklamowy Spółdzielni Ogrodniczej w Grójcu na trasie Wyścigu Pokoju w pobliżu Pałacu Lubomirskich w Warszawie, rok 1968|mały|250x250px|Baner reklamowy Spółdzielni Ogrodniczej w Grójcu (1968 r.)]]
Powstały nowe zakłady pracy: Zakłady Przemysłu Terenowego, ZTS FSC „POLMO” (filia warszawskiej Fabryki Samochodów Osobowych - 1973 rok), Spółdzielnia Ogrodnicza, PKS, TECHNOCHEMIA i szereg innych. Wyraźnie wzrosła liczba placówek usługowych, zwłaszcza handlowych. Oddano do użytku (1987) [[Dom Sadownika]] (?), w którym znajdowało się [[Muzeum Sadownika]].

Od lat 60. XX wieku corocznie w Grójcu organizowane jest [[Święto Kwitnących Jabłoni]] (wcześniej - od 1959 roku - święto było obchodzone w różnych miejscowościach), któremu potem zaczął towarzyszyć [[Ogólnopolski Konkurs Poetycki „O Laur Jabłoni”]], zainicjowany przez [[Klub Miłośników Literatury i Sztuki]].

W wyniku reformy administracyjnej z 1975 r. zlikwidowano powiaty, tworząc nową sieć województw. Miasto weszło w obręb województwa radomskiego.

Pod koniec lat 70. miasto otoczono kilkukilometrową obwodnicą międzynarodowej arterii komunikacyjnej nr 7 i przeprowadzono tranzytową trasę Rosja ''–'' Europa Zachodnia (droga krajowa nr 50).

W latach 70. i 80. wybudowano szereg osiedli mieszkaniowych wybudowanych w technologii wielkopłytowej: „Centrum”, „Polna”, „Targowica”.

==== Po 1989 r. ====
W 1990 Grójec stał się siedzibą Urzędu Rejonowego działającego na terytorium 1390 km² (103,5 tys. mieszkańców) i obejmującego gminy: Belsk Duży, Błędów, Chynów, Goszczyn, Grójec, Jasieniec, Mogielnica, Pniewy, Promna i Warka oraz miasta: Grójec, [[Mogielnica|Mogielnicę]], [[Nowe Miasto nad Pilicą]] i [[Warka|Warkę]]. Na koniec 1992 roku odnotowano w Grójcu 16 647 mieszkańców.

W 1990 r. ulicę Związku Walki Młodych przemianowano na Józefa Piłsudskiego, a 22 Lipca na Jana Pawła II. 24 kwietnia nowo powstała, miejska „[[Gazeta Grójecka]]” informowała: ''Nie ma już ulicy Związku Walki Młodych – jest Józefa Piłsudskiego. W kolejce do zmiany czekają: Armii Ludowej, Gwardzistów, Świerczewskiego, 22 Lipca, Dwudziestolecia, Trzydziestolecia, Czterdziestolecia, … i starczy!.'' Uwadze redakcji umknęła uchwała o przemianowaniu 22 Lipca na Jana Pawła II. Jeszcze w 1990 r. ul. 15 Stycznia przemianowano na Armii Krajowej, zaś ul. Świerczewskiego na POW. Potem ul. Dwudziestolecia przemianowano na Laskową, ul. Pietrusiaka na Bankową. Wśród nowych ulic przybyły: Józefa Wybickiego i Strażacka.

Po kolejnej reformie samorządowo-administracyjnej w 1999 r. Grójec jest siedzibą władz powiatu grójeckiego, należącego do województwa mazowieckiego.

W latach 2006–2008 wraz z rozbudową drogi krajowej nr 7 na odcinku obwodnicy Grójca rozbudowano oba węzły drogowe – węzeł „Mszczonowska“ na skrzyżowaniu drogi S7 z drogą krajową nr 50 oraz węzeł „Mogielnicka” na skrzyżowaniu drogi nr 7 z droga wojewódzką nr 728 Grójec-Końskie.

== Warunki naturalne ==

== Zabytki ==

== Lokalne media ==

=== Gazety ===

* miesięcznik kulturalno-informacyjny „[[Życie Grójca]]” wydawany przez [[Grójecki Ośrodek Kultury]]
* gazeta informacyjno-reklamowa „[[Jabłonka]]” (dwutygodnik)

=== Portale internetowe ===
* grojec24.net

=== Nieistniejące: ===

* „[[Gazeta Grójecka]]”
* [[Radio Mazowsze]]

== Postacie związane z Grójcem ==

* [[Piotr Skarga|Piotr Skarga herbu Pawęża, SJ]], inna forma nazwiska: ''Piotr Powęski'', mylnie: ''Pawęski'' (1536-1612) – polski jezuita, teolog, pisarz i kaznodzieja, czołowy polski przedstawiciel kontrreformacji, kaznodzieja nadworny Zygmunta III Wazy, rektor Kolegium Jezuitów w Wilnie, pierwszy rektor Uniwersytetu Wileńskiego. Sługa Boży, proboszcz kapituły katedralnej lwowskiej w 1564 roku, kanclerz kapituły katedralnej lwowskiej. Autor ''Żywotów świętych'' i ''Kazań sejmowych''.
* [[Jan Jagmin-Sadowski]] (1895-1977) – żołnierz Legionów Polskich Józefa Piłsudskiego, generał brygady Wojska Polskiego.
* [[Edyta Wojtczak]] (ur. 1936) – polska spikerka telewizyjna, w latach 1957–1996 spikerka Telewizji Polskiej.
* [[Andrzej Mitan]] (1950-2018) – polski artysta interdyscyplinarny i konceptualny, wokalista, kompozytor, performer, artysta wizualny, happener, poeta konkretny, poeta dźwięku, wydawca płyt artystycznych.
* [[Leszek Suski]] (ur. 1957) - polski strażak, generał brygadier w stanie spoczynku, I zastępca komendanta głównego Państwowej Straży Pożarnej w latach 2005–2007, komendant główny Państwowej Straży Pożarnej i szef Obrony Cywilnej Kraju w latach 2015–2019.

== Zobacz też ==

* [[Grójec (krater marsjański)]]
* [[Słoń a sprawa grójecka]]

== Przypisy ==
<references />

== Bibliografia ==

* Napoleon Kosiński, ''Grójec'', [w:] ''Słownik wiedzy o Grójeckiem – zeszyt pierwszy'', [[Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza. Oddział w Grójcu|Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu]], 1993, s. 35-40 – na podstawie źródeł:
* Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, sygn. 3586 (dokum. miast);
* M. Baliński, T. Lipiński, ''Starożytna Polska pod względem jeograficznym i statystycznym opisana'', Warszawa 1843, t. 1, s. 392;
* ''Stosunki rolnicze Królestwa Kongresowego'', pod red. S. Rosińskiego i F. Ubysza, Warszawa 1918, s. 16, 150, 457;
* [[Wacław Skarbimir Laskowski]], ''Grójec w 500-letnią rocznicę wyniesienia do godności miasta'', Grójec 1919;
* ''Rocznik polityczno-gospodarczy 1939'', Warszawa 1939, s. 349;
* F. Kozłowski, ''Dzieje Mazowsza za panowania książąt'', Warszawa 1958, s. 399;
* J. Natanson-Leski, ''Rozwój terytorialny Polski do 1572 r.'', Warszawa 1964, s. 15;
* ''Katalog zabytków sztuki w Polsce'', pod red. I. Galickiej i H. Sygietyńskiej, Warszawa 1971, t. 10, s. 18;
* S. Surgiewicz, ''Warszawskie ciuchcie'', Warszawa 1972, s. 19;
* ''Dzieje Warki 1321-1971. Studia i materiały, praca zbiorowa'', Warszawa 1975, s. 7, 15;
* ''Miasta polskie. Dokumentacja archiwalna'', Warszawa 1981, s. 90;
* S. Rospond, ''Słownik etymologiczny miast i gmin PRL'', Warszawa 1984, s. 107;
* M. Bogucka, H. Samsonowicz, ''Dzieje miast i mieszczaństwa w Polsce przedrozbiorowej'', Wrocław 1986, s. 88 i 116;
* T. Kiersnowska, ''Czersk w XIII i XIV wieku. Ośrodek władzy książęcej na południowym Mazowszu'', Warszawa 1986, s. 18 i n.;
* ''Lustracja województwa mazowieckiego XVII wieku. (1660-1661)'', Warszawa 1989, cz. 2, s. 264;
* ''Nowy Kodeks Dyplomatyczny Mazowsza'', Warszawa 1989, cz. 2, s. 36;
* Napoleon Kosiński, ''Grójec - mazowiecki ogrodziec'', „Kontakt” 1989, nr 4, s. 12-20;
* ''Roczniki statystyczne województwa radomskiego (z lat 1977-1992)''.

[[Kategoria:Miejscowości]]

Jabcok:Informacje prawne

2026-05-14T10:24:24Z

Admin: /* Zasady współtworzenia Jabcoka: */

===== Zasady korzystania z Jabcoka: =====
# Po prostu nie rozrabiaj.
# Mimo starań użytkowników każdy artykuł może zawierać trochę bzdur. Korzystaj z Jabcoka na własną odpowiedzialność.

===== Zasady współtworzenia Jabcoka: =====
# Zakaz uprawniania polityki.
# "[https://www.jabcok.org/checkyouregoatthedoor.jpg check your ego at the door]"
# Zakaz używania modeli sztucznej inteligencji do tworzenia zawartości.

Watraszew

2026-05-13T20:40:00Z

Admin:

'''Watraszew''' – wieś położona w województwie mazowieckim, w [[Powiat grójecki|powiecie grójeckim]], w [[Gmina Chynów|gminie Chynów]].

Wieś początkowo była kolonią wydzieloną z dóbr [[Krężel]], od 1912 – wieś. W XIX w. zaczęli osiedlać się w niej koloniści niemieccy z południowo-zachodnich Niemiec (Szwabia). W 1893 kolonia liczyła 25 rodzin osadników i żyło w niej 195 mieszkańców, uprawiających 425 mórg ziemi.

Nazwa miejscowości utworzona została od nazwiska ''Watrasz''. Ma więc charakter pamiątkowy. W 1912 r. z 382 mórg ziemi ornej i 45 mórg lasów, zarośli i nieużytków żyło 427 rolników (92 mężczyzn i 34 kobiet), w tym 86 katolików, 90 [[Ewangelicy|ewangelików]], 10 Żydów. W wyniku I wojny światowej i migracji ludność wsi zmniejszyła się. W 1921 roku w 27 budynkach mieszkały tylko 184 osoby (92 mężczyzn, 92 kobiety), w tym 96 katolików, 84 ewangelików i 4 Żydów). Wszyscy podali narodowość polską. W 1939 r. kolonistów zapewne było więcej.

Wg ustaleń Otto Heike, w 1944 (nie w 1945, jak podaje) w Watraszewie gospodarstwa rolne prowadzili: Eugenie z domu Bleitling i Josef Bauer (7,28 ha), Heinrich Bieler (12 ha), Samuel Henkel (3,40 ha), Helene Krüger z domu Schierle (3,40 ha), Heinrich Marx (16,50 ha), Ludwig Marks (32,00 ha), Michael Marx Erben (13,44 ha), Edmund Sauer (16,00 ha), Emilie Schierle (8,40 ha), Friedrich Schierle (12,10 ha), Gustav Schierles Erben (16,00 ha), Josef Schierle (3,40 ha), Wilhelm Schierle (3,40 ha), Helene Schumacher z domu Schierle (8,40 ha).

Latem 1944 r. potomkowie kolonistów opuścili wieś, gospodarstwa przejęli Polacy.

== Bibliografia ==

* [[Zdzisław Szeląg]], ''Watraszew'', [w:] ''Osadnictwo niemieckie w Grójeckiem. Słownik: historia, kultura, gospodarka'', [[Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza. Oddział w Grójcu|Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu]], Grójec 2011, s. 94-95 – na podstawie źródeł:
* ''Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich'', pod red. F. Sulimierskiego, B. Chlebowskiego, W. Walewskiego I-XV, Warszawa 1880-1902, t. 13, (1893), s. 147;
* ''Spisok naselennych punktov varsavskoj guberni'', Varsava 1912, s. 42;
* ''Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej. Opracowany na podstawie wyników pierwszego powszechnego spisu ludności z dn. 30 września 1921 r. i innych źródeł urzędowych'', t. 1: ''M.st. Warszawa, województwo warszawskie'', Warszawa 1925, s. 39;
* Otto Heike, ''150 Jahre Schwabensiedlungen in Polen 1795–1945'', Leverkusen 1985, s. 185;
* Urszula Bijak, ''Nazwy miejscowe powiatu grójeckiego. Słownik historyczno-etymologiczny'', Grójec 2001, s. 103.

[[Kategoria:Miejscowości]]

Wólka Gołoska

2026-05-13T18:46:51Z

Admin:

'''Wólka Gołoska''' – wieś w Polsce położona w województwie mazowieckim, w [[Powiat grójecki|powiecie grójeckim]], w [[Gmina Błędów|gminie Błędów]].

Człon pierwszy nazwy miejscowości oznacza małą wieś, drugi (odróżniający) lokalizuje ją w pobliżu [[Gołosze|Gołosz]].

Pierwsza wzmianka o niej pochodzi z 1827 r. Mieszkało w niej wówczas 27 osób. Ks. Marian Kajtaniak w księdze małżeństw (''Liber Copulatorum'') parafii katolickiej w [[Błędów|Błędowie]] znalazł zapis: ''Michał Smit i Ewa Bekkiert, oboje z Wólki Gołoskiej zawarli związek małżeński. Świadkami byli katolicy Michał Rajchert i Andrzej Feller''. Ceremonię ślubną sprawował ksiądz A. Rościszewski. Sporządzenie przez [[Ewangelicy|ewangelików]] aktu w kościele katolickim spowodowane było brakiem własnego domu modlitwy, własnej gminy. Od 1838 r. należeli oni do [[Filiał ewangelicko-augsburski w Błędowie|filiału w Błędowie]].

W 1912 odnotowana została jako Gołoska Wólka. Liczyła już 217 mieszkańców, w tym 200 katolików (92,2%) i 17 luteran (7,8%).

Spis ludności przeprowadzony w niepodległej Polsce, nie notuje już ewangelików. Zapewne, ci którzy nie spolonizowali się, w połowie 1914 lub na początku 1915 r., zostali wywiezieni w głąb Rosji i nie wrócili.

== Bibliografia ==

* [[Zdzisław Szeląg]], ''Wólka Gołoska'', [w:] ''Osadnictwo niemieckie w Grójeckiem. Słownik: historia, kultura, gospodarka'', [[Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza. Oddział w Grójcu|Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu]], Grójec 2011, s. 97 – na podstawie źródeł:
* ''Tabella miast, wsi, osad Królestwa Polskiego z wyróżnieniem ich położenia i ludności'', t. 2, Warszawa 1827, s. 238;
* ''Spisok naselennych punktov varsavskoj guberni'', Varsava 1912, s. 88-89;
* ''Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej. Opracowany na podstawie wyników pierwszego powszechnego spisu ludności z dn. 30 września 1921 r. i innych źródeł urzędowych'', t. 1: ''M.st. Warszawa, województwo warszawskie'', Warszawa 1925, s. 36.

[[Kategoria:Miejscowości]]

Huta Jeżewska

2026-05-13T18:34:38Z

Admin:

'''Huta Jeżewska''' – wieś położona w województwie mazowieckim, w [[Powiat grójecki|powiecie grójeckim]], w [[Gmina Pniewy|gminie Pniewy]].

Pierwszy raz nazwa miejscowości wymieniona została w ''Słowniku Geograficznym Królestwa Polskiego'' (t. 3, s. 582, 586), jako Huta Jeżewska lub Jeżowska Huta. Z upływem lat utrwaliła się pierwsza nazwa. Powstała w latach dwudziestych XIX w., kiedy to właściciel ziemski, Niemiec Karol Wohlhübner w 1825 r. sprowadził tu osadników niemieckich do huty szkła. Człon drugi nazwy lokalizuje wieś w pobliżu miejscowości Jeżewice, powstałej w XV w.

Po zaprzestaniu działalności produkcyjnej osadnicy w większości wyprowadzili się, albo spolonizowali. W 1912 r. wieś liczyła 38 mieszkańców, w tym dwóch mariawitów, w których posiadaniu znajdowało się 118 morgów piaszczystej ziemi. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości (11 listopada 1918) znalazła się w gminie Komorniki. W spisie powszechnym przeprowadzonym 30 września 1921 r. określono ją jako kolonia. W 6 budynkach mieszkało 40 osób, w tym 7 [[Ewangelicy|ewangelików]] - wszyscy narodowości polskiej.

== Bibliografia ==

* [[Zdzisław Szeląg]], ''Huta Jeżewska'', [w:] ''Osadnictwo niemieckie w Grójeckiem. Słownik: historia, kultura, gospodarka'', [[Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza. Oddział w Grójcu|Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu]], Grójec 2011, s. 41 – na podstawie źródeł:
* ''Spisok naselennych punktov varsavskoj guberni'', Varsava 1912, s. 102-103;
* ''Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej. Opracowany na podstawie wyników pierwszego powszechnego spisu ludności z dn. 30 września 1921 r. i innych źródeł urzędowych'', t. 1: ''M.st. Warszawa, województwo warszawskie'', Warszawa 1925, s. 43;
* ''Słownik wiedzy o Grójeckiem – zeszyt pierwszy'', Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 1993, s. 26;
* Urszula Bijak, ''Nazwy miejscowe powiatu grójeckiego. Słownik historyczno-etymologiczny'', Grójec 2001, s. 41.

[[Kategoria:Miejscowości]]

Huta Gołoska

2026-05-13T18:23:53Z

Admin:

'''Huta Gołoska''' – nieistniejąca dziś osada, w której znajdował się zakład przemysłowy wytapiania metali lub szkła. Człon drugi nazwy lokalizuje ją w pobliżu miejscowości [[Gołosze]] (dziś w [[Gmina Błędów|gminie Błędów]]).

Założyli ją w końcu XVIII w. lub w pierwszej dekadzie XIX wieku koloniści niemieccy. Ślad jej istnienia zachował się w księdze małżeństw parafii katolickiej w [[Błędów|Błędowie]] z 1825 r. Pod datą 2 października znajduje się zapis: Fryderyk Schreider i Tekla Majer z Huty Gołoskiej zawarli ślub. Świadkami byli Ludwik Hoff i Jan Domański z huty szkła w [[Katarzynów|Katarzynowie]]. Akty ślubu i zgonu spisywano w błędowskiej parafii do 1839 r. Nazwa osady jest wymieniana w innych zapisach jako Kolonia Gołoska. Wyraz ''kolonia'' oznacza posiadłość ziemską.

Zapewne upadek huty w kolonii Huta Gołoska spowodował migracje albo do [[Huta Błędowska|Huty Błędowskiej]], w której był cmentarz [[Ewangelicy|ewangelików]] lub do [[Błędów|Błędowa]]. Kolonia przestała istnieć.

== Bibliografia ==

* [[Zdzisław Szeląg]], ''Huta Gołoska'', [w:] ''Osadnictwo niemieckie w Grójeckiem. Słownik: historia, kultura, gospodarka'', [[Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza. Oddział w Grójcu|Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu]], Grójec 2011, s. 40-41 – na podstawie źródeł:
* ks. Marian Kajtaniak, ''Parafia Błędów w przeszłości i w zabytkach'', Warszawa 1954, s. 52, 54 [maszynopis].

[[Kategoria:Miejscowości]]

Huta Błędowska

2026-05-13T18:07:35Z

Admin:

'''Huta Błędowska''' – wieś położona w województwie mazowieckim, w [[Powiat grójecki|powiecie grójeckim]], w [[Gmina Błędów|gminie Błędów]].

Człon pierwszy nazwy utworzony został od niemieckiego ''Hütte'' – ''huta'' znaczącego zakład przemysłowy wytapiający metale z rud albo produkujący szkło. Człon drugi umiejscawia ją w pobliżu [[Błędów|Błędowa]], a jednocześnie odróżnia od innych miejscowości o nazwie Huta.

Wieś powstała w latach dwudziestych XIX w. Po raz pierwszy odnotowana została w 1827 r. O tym, że założyli ją osadnicy niemieccy - [[ewangelicy]], świadczy funkcjonujący w niej do końca XIX w. cmentarz ewangelicki. Akty zgonu do 1839 r. spisywano w [[Błędów|Błędowie]], w parafii katolickiej, kiedy to władze państwowe zezwoliły na prowadzenie własnych akt stanu cywilnego. Ks. Marian Kajtaniak znalazł w ''Liber mortuorum'' parafii zapis: „''Marianna Zagrowa, ewangeliczka, lat 36, pochowana na cmentarzu w Hucie Błędowskiej''". Akt spisano 3 marca 1824 r.

W roku 1827 wieś zamieszkiwało 160 ludzi. ''Spisok'' z 1912 r. nie notuje jej. Trzy lata po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, w dwudziestu budynkach mieszkało 147 osób, wszyscy narodowości polskiej. Wynika stąd, że koloniści, jeśli nie emigrowali to spolonizowali się.

== Bibliografia ==

* [[Zdzisław Szeląg]], ''Huta Błędowska'', [w:] ''Osadnictwo niemieckie w Grójeckiem'', [[Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza. Oddział w Grójcu|Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu]], 2011, s. 44-45 - na podstawie źródeł:

* ''Tabella miast, wsi, osad Królestwa Polskiego z wyróżnieniem ich położenia i ludności'', Warszawa 1827, t. 1, s. 163;
* ''Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej opracowany na podstawie wyników Pierwszego Powszechnego Spisu Ludności z dn. 30 września 1921 r. i innych źródeł urzędowych'', t. 1. M.st. Warszawa, województwo warszawskie, Warszawa 1925, s. 36;
* ks. Marian Kajtaniak, ''Parafia Błędów w przeszłości i w zabytkach'', Warszawa 1954, maszynopis, s. 35, 43.

[[Kategoria:Miejscowości]]

Karol Wilhelm Hilkner

2026-05-13T16:48:33Z

Admin:

'''Karol Wilhelm Hilkner''' (ur. 2 lipca 1826 w [[Warszawa|Warszawie]], zm. 8 września 1887) – duchowny ewangelicko-augsburski.

== Życiorys ==
Urodził się 2 lipca 1826 w [[Warszawa|Warszawie]]. Naukę rozpoczął w szkole przy parafii św. Trójcy, kontynuował w warszawskim gimnazjum gubernianym, które ukończył w 1843 z medalem i nagrodą. W latach 1844–1848 studiował na koszt rządu Królestwa Polskiego teologię i administrację na Uniwersytecie w Dorpacie. Po ukończeniu studiów powrócił do Warszawy, został ordynowany na duchownego 21 marca 1848 i objął funkcję substytuta (zastępcy) superintendenta diecezji warszawskiej. Od 22 grudnia 1848 był drugim pastorem w ewangelicko-augsburskiej parafii św. Trójcy. 5 września 1849 władze kościelne powierzyły mu stanowisko administratora [[Gmina ewangelicko-augsburska w Pilicy|parafii ewangelicko-augsburskiej w Pilicy]], pozostawionej przez ks. [[Dawid Bergemann|Dawida Bergemanna]] ze względu na spory z kolejnymi właścicielami dóbr pilickich. Jednocześnie rozpoczął administrowanie parafią w Starej Iwicznej oraz [[Filiał ewangelicko-augsburski w Błędowie|filiałem w Błędowie]] (do 1851). Dopiero w 1880 w [[Gmina ewangelicko-augsburska w Pilicy|pilickiej parafii]] odbyły się wybory, w trakcie których został jednogłośnie powołany na stanowisko pastora. W sumie pełnił obowiązki duszpasterskie w [[Pilica (gmina Warka)|Pilicy]] przez 38 lat, najdłużej w historii tutejszej parafii.

Znaczna rozległość pilickiej parafii utrudniała sprawowanie opieki religijnej nad jej mieszkańcami. Zapewne chcąc uniknąć zaniedbań w tej dziedzinie, Hilkner zgodził się, by proboszcz parafii rzymskokatolickiej w Żelechowie udzielał chrztów i ślubów mieszkańcom odległej ewangelickiej wsi Franciszków (Franzdorf). Na skutek tej decyzji (ocenianej jako przejaw braku wyobraźni) w latach siedemdziesiątych XIX w. wielu luteran z Franciszkowa przeszło na katolicyzm. W tym samym czasie rozpoczęła się emigracja ludności ewangelickiej na Wołyń (w 1872 parafia liczyła 3650 dusz, w 1897 – 2972 dusze).

Hilknera cechował przyjazny stosunek do ludzi i chęć niesienia pomocy. Interesował się medycyną i w razie potrzeby leczył chorych. W pierwszych dniach września 1887 został dotkliwie pobity w ogrodzie parafialnym przez złodziei odzieży, których prawdopodobnie znał. Zmarł, nie odzyskawszy przytomności 8 września tego roku.

Był żonaty z córką organisty i kompozytora [[Karol August Freyer|Karola Augusta Freyera]] (zmarł w [[Pilica (gmina Warka)|Pilicy]] w 1883 roku).

== Bibliografia ==

* Paweł Fijałkowski, ''Hilkner Karol Wilhelm'', [w:] ''Osadnictwo niemieckie w Grójeckiem. Słownik: historia, kultura, gospodarka'', [[Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza. Oddział w Grójcu|Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu]], Grójec 2011, s. 38-39 – na podstawie źródeł:
* ''Muzycy zmarli w 1883 roku'', „Echo Muzyczne i Teatralne” 1884, t. 1, nr 22, s. 233-234;
* S.M., ''Ś.p. ks. pastor Hilkner'', „Głosy Kościelne w Sprawie Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego” 1887, t. 4, nr 18;
* [[Albert Breyer]], ''Das hundertjährige Bestehen der evangelischen Gemeinde Pilica 1837–1937'', „Volksfreund-Kalender. Jahrbuch der Deutschen in Polen” 1939, t. 13, s. 176;
* E. Kneifel, ''Die Pastoren der Evangelisch-Augsburgischen Kirche in Polen'', Eging 1969, s. 105.

[[Kategoria:Duchowni]]
{{DEFAULTSORT:Hilkner, Karol}}

Katarzynów

2026-05-12T21:01:36Z

Admin:

'''Katarzynów''' – wieś położona w województwie mazowieckim, w [[Powiat grójecki|powiecie grójeckim]], w [[Gmina Błędów|gminie Błędów]]. Położona na południowy zachód od [[Błędów|Błędowa]].

Po raz pierwszy odnotowana została w ''Tabelli miast, wsi, osad Królestwa Polskiego z wyróżnieniem ich położenia i ludności'', w 1827 r. jako kolonia. Powstała ona jednak wcześniej, przed 1824 r. Zamieszkiwali w niej osadnicy niemieccy, którzy od właścicieli dóbr [[Gołosze]] nabyli parcelowane działki ziemi. Musiała być ich znaczna liczba, skoro znajdował się w niej cmentarz ewangelicki. Istniał on prawie do końca lat 30-tych XIX w., kiedy to w [[Błędów|Błędowie]] utworzyli nowy, obok katolickiego. Ks. Marian Kajtaniak ustalił, że do tego czasu akty małżeństw, urodzin, zgonu wpisywali do odpowiednich ksiąg katolickich. Tak postąpiła rodzina Jana Reicherta zmarłego 5 sierpnia 1824 i pochowanego na cmentarzu wyznaniowym w Katarzynowie. Działo się tak zapewne z powodu braku własnego domu modlitwy i dojeżdżającego pastora. Korzystali z usług proboszcza błędowskiego, który świadczył usługi wbrew prawu kanonicznemu.

● ''Więcej w osobnym artykule: [[Ewangelicy]].''

W 1881 w ''Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich'' zapisana została jako wieś. Wówczas w 23 domach żyło 138 osób. Ani w Słowniku, ani w późniejszych spisach ludności z 1912 i 1921 roku nie są notowani osadnicy niemieccy. Prawdopodobnie część z nich spolonizowała się przez małżeństwa z katolikami, inni być może osiedlili się w [[Błędów|Błędowie]].

== Bibliografia ==

* [[Zdzisław Szeląg]], ''Katarzynów'', [w:] ''Osadnictwo niemieckie w Grójeckiem. Słownik: historia, kultura, gospodarka'', [[Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza. Oddział w Grójcu|Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu]], Grójec 2011, s. 49-50 – na podstawie źródeł:
* ''Tabella miast, wsi, osad Królestwa Polskiego z wyróżnieniem ich położenia i ludności'', t. 1, (1827), s. 200;
* ''Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich'', pod red. F. Sulimierskiego, B. Chlebowskiego, W. Walewskiego I-XV, Warszawa 1880-1902, t. 2, s. 677;
* ks. Marian Kajtaniak, ''Parafia Błędów w przeszłości i w zabytkach'', Warszawa 1954, s. 52-55 [maszynopis].

[[Kategoria:Miejscowości]]

Jurandów

2026-05-12T20:57:31Z

Admin:

'''Jurandów''' – wieś położona w województwie mazowieckim, w [[Powiat grójecki|powiecie grójeckim]], w [[Gmina Chynów|gminie Chynów]].

Nazwa utworzona została od imienia ''Jurand'', spopularyzowanego przez powieść ''Krzyżacy'' Henryka Sienkiewicza (1846–1916). Imię to nie jest notowane w żadnym źródle staropolskim. Zostało ono „stworzone” przez historyka Franciszka Piekosińskiego (1844–1905), profesor UJ, który przygotowując do druku ''Wybór zapisek sądowych wielkopolskich'', błędnie odczytał imię Jarand, pochodzące z niemieckiego Arnold, co ustalił prof. Witold Taszycki w artykule zamieszczonym w czasopiśmie „Język Polski” nr L, s. 81–85.

Nazwa wsi po raz pierwszy odnotowana została w 1912 r. Wówczas na 186 morgach ornej ziemi gospodarowało 61 włościan (29 mężczyzn, 32 kobiety), w tym 28 katolików i 33 osadników niemieckich (54,09 %). 30 września 1912 r. w 12 budynkach mieszkało 79 osób (40 mężczyzn i 39 kobiet), w tym 52 katolików i 27 osadników niemieckich (34,41%), z których ci ostatni zadeklarowali narodowość niemiecką. We wzmiankowanym spisie miejscowość określono jako kolonię. Poznanie dziejów osadników wymaga dalszych studiów.

Latem 1944 r. koloniści niemieccy zostali ewakuowani na Zachód. Po 1945 Jurandów otrzymał status wsi, której część nazywana jest dziś – Bogdaniec.

== Bibliografia ==

* [[Zdzisław Szeląg]], ''Jurandów'', [w:] ''Osadnictwo niemieckie w Grójeckiem'', [[Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza. Oddział w Grójcu|Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu]], 2011, s. 45 - na podstawie źródeł:

* ''Spisok naselennych punktov varšavskoj guberni'', Varšava 1912, s. 372-373;
* ''Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej opracowany na podstawie wyników Pierwszego Powszechnego Spisu Ludności z dn. 30 września 1921 r. i innych źródeł urzędowych'', t. 1. M.st. Warszawa, województwo warszawskie, Warszawa 1925, s. 37;
* ''Urzędowe nazwy miejscowości i obiektów fizjograficznych'', red. W. Taszycki 127: powiat grójecki 1971, s. 34;
* Urszula Bijak, ''Nazwy miejscowe powiatu grójeckiego. Słownik historyczno-etymologiczny'', Grójec 2001, s. 43.

[[Kategoria:Miejscowości]]

Józefów (gmina Pniewy)

2026-05-12T20:51:58Z

Admin:

'''Józefów''' – wieś położona w województwie mazowieckim, w [[Powiat grójecki|powiecie grójeckim]], w [[Gmina Pniewy|gminie Pniewy]].

Nazwa wsi ma charakter dzierżawczo-pamiątkowy od imienia ''Józef''. Jaka była bezpośrednia przyczyna przyjęcia nazwy – nie wiadomo. Dziś wieś należy do gminy Pniewy (wcześniej Konie). Do lata 1944 roku wieś w całości zamieszkała była przez kolonistów niemieckich. W źródłach po raz pierwszy odnotowano ją w początkach XX wieku. W 1912 roku na 216 morgach zamieszkiwało 21 [[Ewangelicy|ewangelików]], w 1921 r. w 9 budynkach - 49, z których 47 zadeklarowało narodowość polską, 2 - niemiecką. Opiekę duchową nad ludnością sprawował [[Filiał ewangelicko-augsburski w Karolewie|filiał w Karolewie]]. Tu znajdował się dom modlitwy, cmentarz, szkoła, biblioteka, mieszany chór młodzieżowy. Latem 1944 r. koloniści z Józefowa ewakuowali się do Niemiec. Pozostawione gospodarstwa przejęli Polacy.

== Bibliografia ==

* [[Zdzisław Szeląg]], ''Józefów'', [w:] ''Osadnictwo niemieckie w Grójeckiem. Słownik: historia, kultura, gospodarka'', [[Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza. Oddział w Grójcu|Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu]], Grójec 2011, s. 43-44 – na podstawie źródeł:
* ''Spisok naselennych punktov varsavskoj guberni'', Varsava 1912, s. 372-373;
* ''Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej. Opracowany na podstawie wyników pierwszego powszechnego spisu ludności z dn. 30 września 1921 r. i innych źródeł urzędowych'', t. 1: ''M.st. Warszawa, województwo warszawskie'', Warszawa 1925, s. 36.

[[Kategoria:Miejscowości]]

Janki

2026-05-12T20:48:47Z

Admin:

'''Janki''' – nieoficjalna część wsi [[Łaszczyn]] położona w województwie mazowieckim, w [[Powiat grójecki|powiecie grójeckim]], w [[Gmina Błędów|gminie Błędów]].

Miejscowość początkowo była kolonią, powstałą na gruntach folwarku [[Załuski]], wydzielonych w 1892 r., w całości zasiedlona przez przybyszów niemieckich z Dolnej Nadrenii. Koloniści utrzymywali się z rolnictwa i należeli do [[Filiał ewangelicko-augsburski w Błędowie|filiału ewangelicko-augsburskiego w Błędowie]]. W 1912 r. na 143 morgach ziemi ornej gospodarzyło 42 [[Ewangelicy|ewangelików]], a 30 września 1921 w 17 budynkach zamieszkiwało ich 114; wszyscy zdeklarowali narodowość polską. W latach 1919–1926 niektórzy korzystali z usług [[Ewangelicka Spółdzielnia Kredytowa w Błędowie|Ewangelickiej Spółdzielni Kredytowej w Błędowie]]. Z Janek członkami Zarządu lub Rady Nadzorczej byli Aleksander Borau, Gotlib Litke, Marcin Wagner, Jakub Litke. Podczas okupacji koloniści z różnych przyczyn podpisali listę [[Volksdeutsche|volksdeutschów]]. Kiedy latem 1944 władze zarządziły ewakuację ludności niemieckiej, koloniści opuścili Janki, ich gospodarstwa w 1945 przejęli Polacy.

Nazwa kolonii Janki zniknęła z map, zachowała się w świadomości ludzi jako część wsi [[Łaszczyn]].

== Bibliografia ==

* [[Zdzisław Szeląg]], ''Janki'', [w:] ''Osadnictwo niemieckie w Grójeckiem. Słownik: historia, kultura, gospodarka'', [[Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza. Oddział w Grójcu|Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu]], Grójec 2011, s. 43 – na podstawie źródeł:
* ''Spisok naselennych punktov varsavskoj guberni'', Varsava 1912, s. 376-377;
* ''Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej. Opracowany na podstawie wyników pierwszego powszechnego spisu ludności z dn. 30 września 1921 r. i innych źródeł urzędowych'', t. 1: ''M.st. Warszawa, województwo warszawskie'', Warszawa 1925, s. 36.

[[Kategoria:Miejscowości]]

Sadurki

2026-05-12T20:43:56Z

Admin:

'''Sadurki''' – niegdyś wieś (przed 1971), dziś część wsi [[Trzylatków Duży]], położona w województwie mazowieckim, w [[Powiat grójecki|powiecie grójeckim]], w [[Gmina Błędów|gminie Błędów]].

Nazwa Sadurki utworzona została od nazwiska ''Sadurek'' w liczbie mnogiej, a to od czasownika ''sadzać''. Miejscowość powstała przed 1827 r., w którym miała 7 domów i 50 mieszkańców, gospodarujących na 217 morgach ziemi. Jeśli już nie wszyscy, to znaczna ich część była kolonistami, [[Ewangelicy|wyznania ewangelicko-augsburskiego]], skoro już w 1826 zmarłych chowano na własnym, 6-arowym, wyznaniowym cmentarzu w Sadurkach. Usytuowany był przy wjeździe do miejscowości od strony południowo-wschodniej, obok zabudowań wiejskich. Jak długo cmentarz istniał na razie nie udało się ustalić. Dzisiaj na jego terenie porasta las, w którym brak śladów cmentarza.

Do czasu utworzenia w 1838 r. [[Filiał ewangelicko-augsburski w Błędowie|filiału ewangelicko-augsburskiego w Błędowie]] ewangelicy z Holendry de Sadurki (Holendry) korzystali z usług proboszcza błędowskiego, który wbrew prawu kanonicznemu udzielał ślubu, chrztu, sporządzał akty zgonu. Ks. Marian Kajtaniak w archiwum parafii rzymskokatolickiej w [[Błędów|Błędowie]], a ściślej w ''Liber Copulatorum'' i ''Liber mortuorum'' odnalazł szereg takich zapisów i przytoczył je w opisie pracy magisterskiej ''Parafia Błędów'', np.: „''3 września 1826 zmarł Jan Bolewski, ewangelik z Sadurek, lat 96, pochowany na swoim cmentarzu w Sadurkach; 4 marca 1827 zmarł Krzysztof Henrik, lat 99, pochowany w Sadurkach; 14 marca 1827 zmarła Anna Stybe z Sadurek. Świadkowie Daniel Arent i Jan Hurmel. Pochowana na swoim cmentarzu ewangelickim.''” W dokumentach parafii zdarzały się też przypadki zawierania małżeństwa z miejscowymi katolikami oraz przejścia na katolicyzm (''Liber conversorum'').

Do ok. 1880 roku we wsi istniała olejarnia. W 1921 r. w Sadurkach, w 8 domach żyło 68 osób (35 mężczyzn, 33 kobiet), w tym 56 katolików (82,35%), 12 ewangelików (17,65%). Ilu w 1939 r. było potomków kolonistów – na razie nie ustalono. Latem 1944 zostali oni ewakuowani do Niemiec, gospodarstwa ich przejęli Polacy.

== Bibliografia ==

* [[Zdzisław Szeląg]], ''Sadurki'', [w:] ''Osadnictwo niemieckie w Grójeckiem. Słownik: historia, kultura, gospodarka'', [[Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza. Oddział w Grójcu|Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu]], Grójec 2011, s. 72-73 – na podstawie źródeł:
* ''Tabella miast, wsi, osad Królestwa Polskiego z wyróżnieniem ich położenia i ludności'', t. 2 (1827), s. 160;
* ''Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, pod red. F. Sulimierskiego, B. Chlebowskiego, W. Walewskiego I-XV, Warszawa 1880-1902'', t. 10 (1889), s. 206;
* ''Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej. Opracowany na podstawie wyników pierwszego powszechnego spisu ludności z dn. 30 września 1921 r. i innych źródeł urzędowych'', t. 1: ''M.st. Warszawa, województwo warszawskie'', Warszawa 1925, s. 46;
* ks. Marian Kajtaniak, ''Parafia Błędów w przeszłości i w zabytkach'', Warszawa 1954, s. 53-55 [maszynopis];
* E. Piwowarska, A. Penkalla, ''Pamiątki protestantyzmu w Radomskiem'', w: ''Niemieccy osadnicy w Królestwie Polskim 1815-1915''. Pod red. W. Cabana, Kielce 1999, s. 264;
* Urszula Bijak, ''Nazwy miejscowe powiatu grójeckiego. Słownik historyczno-etymologiczny'', Grójec 2001, s. 90-91.

[[Kategoria:Miejscowości]]

Karolew

2026-05-12T20:34:13Z

Admin:

'''Karolew''' – wieś położona w województwie mazowieckim, w [[Powiat grójecki|powiecie grójeckim]], w [[Gmina Pniewy|gminie Pniewy]]. Przez miejscowość przebiega droga krajowa nr 50.

W miejscowości znajduje się kaplica Św. Idziego i pozostałości starego cmentarza ewangelickiego.

== Historia ==
Nazwa jej utworzona została od imienia właściciela ziemskiego Karola Wolhübnera, który w 1825 sprowadził tu osadników niemieckich. W źródłach z XIX w. miejscowość notowana jest jako kolonia Karolów, potem Karolew.

● ''Więcej w osobnym artykule: [[Ewangelicy]].''

Do wiosny 1944 była to wieś w całości należąca do kolonistów. Ok. 1840 roku mieszkało w niej 46 rodzin luterańskich, w większości trudniących się rolnictwem. Dla celów religijnych zbudowali drewniany dom modlitwy, w którym mieściła się szkoła. W 1843 urządzili własny cmentarz, a w 1871 [[Filiał ewangelicko-augsburski w Karolewie|filiał]].

W 1912 wieś zamieszkiwały 534 osoby, w tym 524 ewangelików (98,12%), 4 katolików (0,75%) i 6 mariawitów (1,12%). 30 września 1921 w 36 budynkach żyło 208 rolników, w tym 22 katolików (10,58%), 186 ewangelików (89,42%), z których 206 zadeklarowało narodowość polską, 2 – niemiecką.

Latem 1944 r. władze zarządziły ewakuację ludności niemieckiej. Osadnicy opuścili miejscowość, którą zasiedlili Polacy.

== Bibliografia ==

* [[Zdzisław Szeląg]], ''Karolew'', [w:] ''Osadnictwo niemieckie w Grójeckiem. Słownik: historia, kultura, gospodarka'', [[Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza. Oddział w Grójcu|Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu]], Grójec 2011, s. 48-49 – na podstawie źródeł:
* ''Spisok naselennych punktov varsavskoj guberni'', Varsava 1912, s. 125;
* ''Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej. Opracowany na podstawie wyników pierwszego powszechnego spisu ludności z dn. 30 września 1921 r. i innych źródeł urzędowych'', t. 1: ''M.st. Warszawa, województwo warszawskie'', Warszawa 1925, s. 45;
* Urszula Bijak, ''Nazwy miejscowe powiatu grójeckiego. Słownik historyczno-etymologiczny'', Grójec 2001.

[[Kategoria:Miejscowości]]

Ignaców (gmina Błędów)

2026-05-12T20:29:52Z

Admin:

'''Ignaców''' – wieś położona w województwie mazowieckim, w [[Powiat grójecki|powiecie grójeckim]], w [[Gmina Błędów|gminie Błędów]].

Nazwa wsi utworzona została od imienia ''Ignacy''. Po raz pierwszy odnotowana została w 1921 r. w ''Skorowidzu miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej''. Według Urszuli Bijak na początku XIX w. przybyli do niej osadnicy niemieccy, którzy zajmowali się sukiennictwem i pracowali w zakładach włókienniczych w [[Błędów|Błędowie]], uruchomionych w latach 1830–1833. Późniejsze spisy ludności z 1912, 1921 nie notują we wsi kolonistów. Prawdopodobnie część spolonizowała się przez małżeństwa z katolikami, inni osiedlili się w Błędowie.

● ''Więcej w osobnym artykule: [[Ewangelicy]].''

== Bibliografia ==

* [[Zdzisław Szeląg]], ''Ignaców'', [w:] ''Osadnictwo niemieckie w Grójeckiem. Słownik: historia, kultura, gospodarka'', [[Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza. Oddział w Grójcu|Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu]], Grójec 2011, s. 42 – na podstawie źródeł:
* ''Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich'', pod red. F. Sulimierskiego, B. Chlebowskiego, W. Walewskiego I-XV, Warszawa 1880-1902, t. 3, s. 245;
* Urszula Bijak, ''Nazwy miejscowe powiatu grójeckiego. Słownik historyczno-etymologiczny'', Grójec 2001, s. 38;
* ks. Marian Kajtaniak, ''Parafia Błędów w przeszłości i zabytkach'', Warszawa 1954, maszynopis, s. 52.

[[Kategoria:Miejscowości]]

Karol Wilhelm Hilkner

2026-05-12T20:12:56Z

Admin: Utworzono nową stronę "'''Karol Wilhelm Hilkner''' (ur. 2 lipca 1826 w Warszawie, zm. 8 września 1887) – duchowny ewangelicko-augsburski. == Życiorys == Urodził się 2 lipca 1826 w Warszawie. Naukę rozpoczął w szkole przy parafii św. Trójcy, kontynuował w warszawskim gimnazjum gubernianym, które ukończył w 1843 z medalem i nagrodą. W latach 1844–1848 studiował na koszt rządu Królestwa Polskiego teologię i administrację na Uniwersytecie w D…"

'''Karol Wilhelm Hilkner''' (ur. 2 lipca 1826 w [[Warszawa|Warszawie]], zm. 8 września 1887) – duchowny ewangelicko-augsburski.

== Życiorys ==
Urodził się 2 lipca 1826 w [[Warszawa|Warszawie]]. Naukę rozpoczął w szkole przy parafii św. Trójcy, kontynuował w warszawskim gimnazjum gubernianym, które ukończył w 1843 z medalem i nagrodą. W latach 1844–1848 studiował na koszt rządu Królestwa Polskiego teologię i administrację na Uniwersytecie w Dorpacie. Po ukończeniu studiów powrócił do Warszawy, został ordynowany na duchownego 21 marca 1848 i objął funkcję substytuta (zastępcy) superintendenta diecezji warszawskiej. Od 22 grudnia 1948 był drugim pastorem w ewangelicko-augsburskiej parafii św. Trójcy. 5 września 1849 władze kościelne powierzyły mu stanowisko administratora [[Gmina ewangelicko-augsburska w Pilicy|parafii ewangelicko-augsburskiej w Pilicy]], pozostawionej przez ks. [[Dawid Bergemann|Dawida Bergemanna]] ze względu na spory z kolejnymi właścicielami dóbr pilickich. Jednocześnie rozpoczął administrowanie parafią w Starej Iwicznej oraz [[Filiał ewangelicko-augsburski w Błędowie|filiałem w Błędowie]] (do 1851). Dopiero w 1880 w [[Gmina ewangelicko-augsburska w Pilicy|pilickiej parafii]] odbyły się wybory, w trakcie których został jednogłośnie powołany na stanowisko pastora. W sumie pełnił obowiązki duszpasterskie w [[Pilica (gmina Warka)|Pilicy]] przez 38 lat, najdłużej w historii tutejszej parafii.

Znaczna rozległość pilickiej parafii utrudniała sprawowanie opieki religijnej nad jej mieszkańcami. Zapewne chcąc uniknąć zaniedbań w tej dziedzinie, Hilkner zgodził się, by proboszcz parafii rzymskokatolickiej w Żelechowie udzielał chrztów i ślubów mieszkańcom odległej ewangelickiej wsi Franciszków (Franzdorf). Na skutek tej decyzji (ocenianej jako przejaw braku wyobraźni) w latach siedemdziesiątych XIX w. wielu luteran z Franciszkowa przeszło na katolicyzm. W tym samym czasie rozpoczęła się emigracja ludności ewangelickiej na Wołyń (w 1872 parafia liczyła 3650 dusz, w 1897 – 2972 dusze).

Hilknera cechował przyjazny stosunek do ludzi i chęć niesienia pomocy. Interesował się medycyną i w razie potrzeby leczył chorych. W pierwszych dniach września 1887 został dotkliwie pobity w ogrodzie parafialnym przez złodziei odzieży, których prawdopodobnie znał. Zmarł, nie odzyskawszy przytomności 8 września tego roku.

Był żonaty z córką organisty i kompozytora [[Karol August Freyer|Karola Augusta Freyera]] (zmarł w [[Pilica (gmina Warka)|Pilicy]] w 1883).

== Bibliografia ==

* Paweł Fijałkowski, ''Hilkner Karol Wilhelm'', [w:] ''Osadnictwo niemieckie w Grójeckiem. Słownik: historia, kultura, gospodarka'', [[Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza. Oddział w Grójcu|Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu]], Grójec 2011, s. 38-39 – na podstawie źródeł:
* ''Muzycy zmarli w 1883 roku'', „Echo Muzyczne i Teatralne” 1884, t. 1, nr 22, s. 233-234;
* S.M., ''Ś.p. ks. pastor Hilkner'', „Głosy Kościelne w Sprawie Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego” 1887, t. 4, nr 18;
* A. Breyer, ''Das hundertjährige Bestehen der evangelischen Gemeinde Pilica 1837–1937'', „Volksfreund-Kalender. Jahrbuch der Deutschen in Polen” 1939, t. 13, s. 176;
* E. Kneifel, ''Die Pastoren der Evangelisch-Augsburgischen Kirche in Polen'', Eging 1969, s. 105.

[[Kategoria:Duchowni]]
{{DEFAULTSORT:Hilkner, Karol}}

Pelinów

2026-05-12T19:58:48Z

Admin:

'''Pelinów''' – wieś położona w województwie mazowieckim, w [[Powiat grójecki|powiecie grójeckim]], w [[Gmina Błędów|gminie Błędów]].

Po raz pierwszy odnotowana została w ''Tabelli miast, wsi, osad Królestwa Polskiego'' z 1827 r. Liczyła wówczas 13 domów i 97 mieszkańców. W drugiej połowie XIX wieku (1886) wchodziła w skład dóbr [[Dańków]]. Nazwa miejscowości utworzona została od imienia ''Pela'' (''Pelagia''). Nadano ją małemu folwarkowi dla upamiętnienia żony lub córki, a może krewnej. Koloniści niemieccy zaczęli osiedlać się w Pelinowie na przełomie XIX i XX wieku; trudnili się rolnictwem. W 1912 roku wśród 92 mieszkańców wsi (43 mężczyzn, 49 kobiet) żyło ich 9 osób (9,78%). W 1921 w 9 budynkach żyło 81 ludzi (42 mężczyzn i 39 kobiet), w tym 36 [[Ewangelicy|ewangelików]] (44,44%), z których wszyscy zadeklarowali narodowość polską. Zapewne 1 września 1939 r. potomków kolonistów było więcej, ile – nie ustalono. Podczas okupacji dobrowolnie lub przymusowo podpisywali niemiecką listę narodową (''Deutsche Volksliste''). [[Volksdeutsche|Volksdeutschów]] i potomków kolonistów (''Deutschstämmige'') wyposażono w broń, a dla ich dzieci utworzono szkołę niemiecką.

Podziemie niepodległościowe organizowało specjalne akcje, których celem było wymierzanie kar cielesnych bardziej gorliwym volksdeutschom oraz zdobycie broni. Takie działanie przeprowadzono m.in. 11 sierpnia 1943 r.

28 lipca 1944 niemieckie władze okupacyjne, spodziewając się, że wojska radzieckie przekroczą [[Pilica|Pilicę]] i zajmą [[powiat grójecki]], zarządziły ewakuację ludności niemieckiej na zachód, do Starogardu Gdańskiego. W 1945 r. gospodarstwa kolonistów niemieckich przejęli Polacy.

== Bibliografia ==

* [[Zdzisław Szeląg]], ''Pelinów'', [w:] ''Osadnictwo niemieckie w Grójeckiem. Słownik: historia, kultura, gospodarka'', [[Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza. Oddział w Grójcu|Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu]], Grójec 2011, s. 67-68 – na podstawie źródeł:
* ''Tabella miast, wsi, osad Królestwa Polskiego z wyróżnieniem ich położenia i ludności'', t. 2, (1827), s. 82;
* ''Spisok naselennych punktov varsavskoj guberni'', Varsava 1912, s. 254-255;
* ''Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej. Opracowany na podstawie wyników pierwszego powszechnego spisu ludności z dn. 30 września 1921 r. i innych źródeł urzędowych'', t. 1: ''M.st. Warszawa, województwo warszawskie'', Warszawa 1925, s. 36;
* [[Henryk Świderski]], ''Armia Krajowa w Obwodzie Grójec–„Głuszec”'', Warszawa 1993, s. 190;
* Urszula Bijak, ''Nazwy miejscowe powiatu grójeckiego. Słownik historyczno-etymologiczny'', Grójec 2001, s. 79.

[[Kategoria:Miejscowości]]

Pelinów

2026-05-12T19:58:11Z

Admin:

'''Pelinów''' – wieś położona w województwie mazowieckim, w [[Powiat grójecki|powiecie grójeckim]], w [[Gmina Błędów|gminie Błędów]].

Po raz pierwszy odnotowana została w ''Tabelli miast, wsi, osad Królestwa Polskiego'' z 1827 r. Liczyła wówczas 13 domów i 97 mieszkańców. W drugiej połowie XIX wieku (1886) wchodziła w skład dóbr [[Dańków]]. Nazwa miejscowości utworzona została od imienia ''Pela'' (''Pelagia''). Nadano ją małemu folwarkowi dla upamiętnienia żony lub córki, a może krewnej. Koloniści niemieccy zaczęli osiedlać się w Pelinowie na przełomie XIX i XX wieku; trudnili się rolnictwem. W 1912 roku wśród 92 mieszkańców wsi (43 mężczyzn, 49 kobiet) żyło ich 9 osób (9,78%). W 1921 w 9 budynkach żyło 81 ludzi (42 mężczyzn i 39 kobiet), w tym 36 [[Ewangelicy|ewangelików]] (44,44%), z których wszyscy zadeklarowali narodowość polską. Zapewne 1 września 1939 r. potomków kolonistów było więcej, ile – nie ustalono. Podczas okupacji dobrowolnie lub przymusowo podpisywali niemiecką listę narodową (''Deutsche Volksliste''). [[Volksdeutsche|Volksdeutschów]] i potomków kolonistów (''Deutschstämmige'') wyposażono w broń, a dla ich dzieci utworzono szkołę niemiecką.

Podziemie niepodległościowe organizowało specjalne akcje, których celem było wymierzanie kar cielesnych bardziej gorliwym volksdeutschom oraz zdobycie broni. Takie działanie przeprowadzono m.in. 11 sierpnia 1943 r.

28 lipca 1944 niemieckie władze okupacyjne, spodziewając się, że wojska radzieckie przekroczą [[Pilica|Pilicę]] i zajmą [[powiat grójecki]], zarządziły ewakuację ludności niemieckiej na zachód, do Starogardu Gdańskiego. W 1945 r. gospodarstwa kolonistów niemieckich przejęli Polacy.

== Bibliografia ==

* [[Zdzisław Szeląg]], ''Pelinów'', [w:] ''Osadnictwo niemieckie w Grójeckiem. Słownik: historia, kultura, gospodarka'', [[Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza. Oddział w Grójcu|Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu]], Grójec 2011, s. 67-68 – na podstawie źródeł:
* ''Tabella miast, wsi, osad Królestwa Polskiego z wyróżnieniem ich położenia i ludności'', t. 2, (1827), s. 82;
* ''Spisok naselennych punktov varsavskoj guberni'', Varsava 1912;
* ''Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej. Opracowany na podstawie wyników pierwszego powszechnego spisu ludności z dn. 30 września 1921 r. i innych źródeł urzędowych'', t. 1: ''M.st. Warszawa, województwo warszawskie'', Warszawa 1925, s. 36;
* [[Henryk Świderski]], ''Armia Krajowa w Obwodzie Grójec–„Głuszec”'', Warszawa 1993, s. 190;
* Urszula Bijak, ''Nazwy miejscowe powiatu grójeckiego. Słownik historyczno-etymologiczny'', Grójec 2001, s. 79.

[[Kategoria:Miejscowości]]

Martynów

2026-05-12T18:01:37Z

Admin:

'''Martynów''' – wieś położona w województwie mazowieckim, w [[Powiat grójecki|powiecie grójeckim]], w [[Gmina Chynów|gminie Chynów]].

Nazwa wsi pochodzi od imienia żeńskiego ''Martyna'' z sufiksem -''ów''.

W 1885 roku był to folwark posiadający 371 mórg ziemi, 10 budynków drewnianych i wiatrak. W końcu XIX w. osiedlili się w nim koloniści z południowo-zachodnich Niemiec. Przybyli oni nie bezpośrednio ze Szwabii, ale z [[Gąski|Gąsek]]. Należeli do [[Gmina ewangelicko-augsburska w Pilicy|parafii w Pilicy]]. W 1912 kolonię zamieszkiwało 82 osoby, w tym 22 katolików (26,8%) i 60 [[Ewangelicy|ewangelików]] (73,2%). Rolnicy posiadali 465 mórg ziemi, 6 mórg ugorów i 3 morgi lasów i zarośli. W 1921, w 11 budynkach żyło 60 osób, w tym 15 katolików, 42 ewangelików wyznania augsburskiego, 3 Żydów. Wszyscy deklarowali narodowość polską. Miejscowość w dalszym ciągu miała status kolonii. W 1939 r. potomków niemieckich osadników zapewne było więcej. Wg Otto Heike, w 1944 r. gospodarstwa rolne prowadziło 10 kolonistów: Christian Frank (8,40 ha), Gustav Frank (13,44 ha), Ferdinand Janke (6,68 ha), Johann Karle (5,50 ha), Edmund Kunkel (10,64 ha), Heinrich Schierle (6,72 ha), Jakob Schierle (4,50 ha), Josef Schierle (9,00 ha), Karl Schierle (10,08 ha), Johann Stiekel (5,00 ha).

Latem 1944 wszystkich ewakuowano do III Rzeszy Niemieckiej. Gospodarstwa ich przejęli Polacy. Po 1945 kolonia przekształcona została w wieś.

== Bibliografia ==

* [[Zdzisław Szeląg]], ''Martynów'', [w:] ''Osadnictwo niemieckie w Grójeckiem. Słownik: historia, kultura, gospodarka'', [[Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza. Oddział w Grójcu|Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu]], Grójec 2011, s. 63 – na podstawie źródeł:
* ''Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich'', pod red. F. Sulimierskiego, B. Chlebowskiego, W. Walewskiego I-XV, Warszawa 1880-1902, t. 6 (1885), s. 139;
* ''Spisok naselennych punktov varsavskoj guberni'', Varsava 1912, s. 208-209;
* ''Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej. Opracowany na podstawie wyników pierwszego powszechnego spisu ludności z dn. 30 września 1921 r. i innych źródeł urzędowych'', t. 1: ''M.st. Warszawa, województwo warszawskie'', Warszawa 1925, s. 39;
* Otto Heike, ''150 Jahre Schwabensiedlungen in Polen 1795–1945'', Leverkusen 1985, s. 185;
* Urszula Bijak, ''Nazwy miejscowe powiatu grójeckiego. Słownik historyczno-etymologiczny'', Grójec 2001, s. 61.

Magierowa Wola

2026-05-12T17:55:58Z

Admin:

'''Magierowa Wola''' – wieś położona w województwie mazowieckim, w [[Powiat grójecki|powiecie grójeckim]], w [[Gmina Warka|gminie Warka]].

== Historia ==
W źródłach historycznych wymieniana od XV w. jako ''Wola'', ''libertate Magaronis'', ''Volya'', ''Wolya Magierowa''. Nazwa ''Wola'' jest tłumaczeniem łacińskiego terminu ''libertas''. Od XII w. oznacza on czasowe zwolnienie osadników na terenach nieprzystosowanych do upraw rolnych od świadczeń na rzecz właściciela ziemi. Wolizna trwała zwykle od 8 do 20 lat, to znaczy do właściwego zagospodarowania się. Był to rodzaj rekompensaty za przekształcenie terenu w grunt orny. Drugi człon nazwy wsi pochodzi od nazwiska ''Magier''. Nosił je właściciel wsi lub osadźca, pełniący później funkcję sołtysa. Przez kilka wieków wieś należała do dóbr kościelnych, rządowych.

W ciągu XIX w. we wsi osiedlili się koloniści nie bezpośrednio z południowo-zachodnich Niemiec (ze Szwabii), ale z [[Gąski|Gąsek]]. Należeli oni do [[Gmina ewangelicko-augsburska w Pilicy|gminy wyznaniowej w Pilicy]]. W 1827 było w niej 25 domów, które zamieszkiwało 186 osób, w 1912 – 291 (148 mężczyzn, 143 kobiet), w tym 256 katolików (87,97%), 35 ewangelików (12,03%). Należało do nich 498 mórg ziemi ornej.

W 1921 w 39 budynkach żyło 277 osób (143 mężczyzn, 134 kobiet), w tym 236 katolików (85,19%), 41 [[Ewangelicy|ewangelików]] (14,81%). Wszyscy zadeklarowali narodowość polską.

Podczas okupacji żołnierze [[Armia Krajowa|Armii Krajowej]] z [[Ośrodek IV ZWZ-AK Warka|Ośrodka IV – Warka]], w kwietniu 1943, przeprowadzili we wsi „akcję na zabawę”, urządzoną przez kolonistów dla mieszkańców wsi, a więc i Polaków. Podczas niej kolonistom odebrano pieniądze i krótką broń.

Wg ustaleń Otto Heike w 1944 roku (nie w 1945) gospodarstwa rolne prowadzili: Friedrich Bauer (8,96 ha), Friedrich Frank (8,96 ha), Friedrich Koch (4,48 ha), Heinrich Melzer (7,84 ha), Anna z domu Bauer i Johann Meyer.

Latem 1944 wszyscy [[ewangelicy]] prawdopodobnie opuścili wieś, zostali ewakuowani do III Rzeszy. Gospodarstwa ich zajęli Polacy.

== Bibliografia ==

* [[Zdzisław Szeląg]], ''Magierowa Wola'', [w:] ''Osadnictwo niemieckie w Grójeckiem. Słownik: historia, kultura, gospodarka'', [[Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza. Oddział w Grójcu|Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu]], Grójec 2011, s. 62-63 – na podstawie źródeł:
* ''Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich'', pod red. F. Sulimierskiego, B. Chlebowskiego, W. Walewskiego I-XV, Warszawa 1880-1902, t. 5 (1884), s. 897;
* ''Spisok naselennych punktov varsavskoj guberni'', Varsava 1912, s. 204-205;
* ''Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej. Opracowany na podstawie wyników pierwszego powszechnego spisu ludności z dn. 30 września 1921 r. i innych źródeł urzędowych'', t. 1: ''M.st. Warszawa, województwo warszawskie'', Warszawa 1925, s. 44;
* Otto Heike, ''150 Jahre Schwabensiedlungen in Polen 1795–1945'', Leverkusen 1985, s. 185;
* Urszula Bijak, ''Nazwy miejscowe powiatu grójeckiego. Słownik historyczno-etymologiczny'', Grójec 2001, s. 60;
* W. Suchecki, ''W szeregach wareckiej AK i ROAK'', [w:] ''Grójeckie we wspomnieniach. Antologia''. Seria III. Wybór i opracowanie [[Zdzisław Szeląg]], Grójec 2003, s. 65-66.

Leon Nawrocki

2026-05-12T17:23:57Z

Admin: Utworzono nową stronę "'''Leon Nawrocki''' (ur. 20 stycznia 1929 w osadzie Hulicze, powiat Baranowicze (obecnie Białoruś), zm. 10 grudnia 2021) – warczanin z wyboru, Sybirak, zasłużony nauczyciel, doktor historii, regionalista, krajoznawca. == Życiorys == Urodził się 20 stycznia 1929 w osadzie Hulicze (gmina Lachowicze, powiat Baranowicze, województwo nowogródzkie –przedwojenne polskie Kresy Wschodnie, obecnie Białoruś), jako syn halerczyka, uczestnika wojny polsko-bolsze…"

'''Leon Nawrocki''' (ur. 20 stycznia 1929 w osadzie Hulicze, powiat Baranowicze (obecnie Białoruś), zm. 10 grudnia 2021) – warczanin z wyboru, Sybirak, zasłużony nauczyciel, doktor historii, regionalista, krajoznawca.

== Życiorys ==
Urodził się 20 stycznia 1929 w osadzie Hulicze (gmina Lachowicze, powiat Baranowicze, województwo nowogródzkie –przedwojenne polskie Kresy Wschodnie, obecnie Białoruś), jako syn halerczyka, uczestnika wojny polsko-bolszewickiej (1920), osadnika wojskowego, Mariana (1896–1977) i Stanisławy z Komackich (1905–1994). W 1936 r. Leon Nawrocki podjął naukę w rodzinnej miejscowości, w październiku 1939 Narodnyj Komisariat Wnutriennych Dieł (NKWD), czyli Ludowy Komisariat Spraw Wewnętrznych z Baranowicz zaaresztował ojca i wywiózł do łagrów Workuty, matkę zaś, z pięciorgiem dzieci w wieku od 1-12 lat, deportował w głąb tajgi Kostromy i w lutym 1940 osadził ją w posiołku Nomża, rejon Neja, gdzie z synem Leonem i starszą córką musiała pracować w lesie przy porządkowaniu zrębów.

Po podpisaniu 30 lipca 1941 r. przez premiera Rządu Polskiego na uchodźstwie, Władysława Sikorskiego (1881–1943) i ambasadora Iwana Majskiego, właśc. Jana Lachowieckiego (1884–1975) układu polsko-sowieckiego o wzajemnej pomocy i współpracy, przewidującego utworzenie na terytorium ZSRR armii polskiej i po ogłoszeniu w związku z tym tzw. „amnestii” dla Polaków, ojciec Leona Nawrockiego powrócił z lagru (1942) do rodziny i podjął starania o wyjazd do ośrodków dyslokacji Wojska Polskiego gen. Władysława Andersa (1892–1970). Wskutek zerwania umowy polsko-sowieckiej (25 kwietnia 1943) ojciec przebywający wówczas w Alejsku (Ałtajski Kraj) wraz z synem, został ponownie aresztowany i postawiony przed sądem, w związku z czym 14-letni Leon był wielokrotnie bity podczas przesłuchiwania przez miejscową komórkę NKWD. Dzięki staraniom nielicznych tam Polaków Leon Nawrocki został skierowany do jednego z polskich Domów Dziecka tworzonych przez Związek Patriotów Polskich, organizację powołaną 30 marca 1943 r. z inicjatywy grupy polskich komunistów. Oderwany od rodziny, pracował jako palacz i dozorca w polskiej szkole w Alejsku, a w wolnych chwilach uczęszczał na lekcje.

W 1946 w wyniku repatriacji powrócił do kraju i zatrzymał się we wsi Kiszkowo w powiecie gnieźnieńskim, a po odszukaniu matki i rodzeństwa, od października tego roku zamieszkał w Ostrówku w powiecie Sulęcin (dziś woj. lubuskie) i tu pracując w ogrodnictwie miejskim ukończył wieczorową szkołę podstawową (1947), potem Gimnazjum Zawodowe (1947–1949). W 1949 podjął dalszą naukę w Studium Przygotowawczym przy Wyższej Szkole Pedagogicznej (WSP) w Gdańsku. Po złożeniu tu egzaminu dojrzałości w 1950 został przyjęty na I rok historii. Po ukończeniu studiów I stopnia (1953) 15 sierpnia nakazem pracy skierowany został do Liceum Ogólnokształcącego (LO) w Białogardzie (dziś woj. zachodniopomorskie) na stanowisko nauczyciela historii i przedmiotów społeczno-politycznych. Następnie ze względów rodzinnych, na własną prośbę, przeniesiony został (z dniem 1 września 1960) do [[Liceum Ogólnokształcące im. Piotra Wysockiego w Warce|Liceum Ogólnokształcącego w Warce]], w którym uczył tych samych przedmiotów, co w Białogardzie, do roku 1979. W okresie tym pracę dydaktyczno-wychowawczą godził ze społeczną i naukową. Wówczas to m.in. urządził szkolną pracownię historyczną, zorganizował 25 obozów wędrownych dla młodzieży licealnej, prowadził Szkolne Koło Historyczno-Krajoznawcze. Jego członkowie trzykrotnie zajmowali czołowe lokaty w Ogólnopolskiej Olimpiadzie Historycznej. Ponadto koordynował pracę Szkolnych Kół Krajoznawczo-Turystycznych (SKKT) w [[Powiat grójecki|powiecie grójeckim]], uczestniczył w działalności miejscowego koła Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego (PTTK), brał aktywny udział w pracach m.in. ogniska [[Związek Nauczycielstwa Polskiego|Związku Nauczycielstwa Polskiego]] (ZNP) w [[Warka|Warce]] oraz Powiatowego Oddziału w Grójcu, w działalności odczytowej Towarzystwa Wiedzy Powszechnej.

W roku 1966 podjął zaoczne studia II stopnia (magisterskie) w Wyższej Szkole Pedagogicznej w Krakowie (ukończył w 1968). Za pracę magisterską „Region grójecki w latach okupacji hitlerowskiej w latach 1939–1945” przygotowaną pod kierunkiem dr Józefa Buszko, w ogólnopolskim konkursie im. Aleksandra Zawadzkiego na najlepsze prace magisterskie temat walk wyzwoleńczych narodu polskiego w czasie II wojny światowej, otrzymał nagrodę III stopnia. W 1971 podjął studia doktoranckie prowadzone przez Instytut Kształcenia Nauczycieli w Warszawie. W 1979 doktoryzował się na Uniwersytecie Warszawskim na podstawie rozprawy „Rozwój oświaty w Grójeckiem w latach 1918–1945 oraz rola nauczycieli w przeobrażeniach społeczno-kulturowych regionu”, której promotorem był prof. dr Jerzy Myśliński. Praca ta została wyróżniona III nagrodą Komisji Historycznej Zarządu Głównego ZNP. W trakcie prowadzenia prac badawczych nie korzystał z urlopów, godził pracę zawodową, naukową i społeczną, m.in. pełnił w tym okresie funkcję wiceprezesa [[Towarzystwo Miłośników Warki|Towarzystwa Miłośników Warki]], wspólnie m.in. z dyrektorami szkół zorganizował cztery sesje popularnonaukowe poświęcone: 650 rocznicy nadania praw miejskich Warce (1971), 200 rocznicy powołania Komisji Edukacji Narodowej (1973), 75 rocznicy powstania ZNP, 70 rocznicy odzyskania niepodległości przez Polskę (1988) oraz wziął w nich czynny udział jako autor referatów. Ponadto przygotował 5 odczytów pedagogicznych. W roku 1985 redakcja magazynu „Razem” wyróżniła go nagrodą drugiego stopnia za popularyzowanie wiedzy historycznej wśród młodzieży. Był projektodawcą, współorganizatorem i opiekunem Szkolnej Izby Pamięci Narodowej. W pracy dydaktycznej wyróżniał się sumiennością i zaangażowaniem oraz dużą wiedzą dydaktyczną i merytoryczną.

Po uzyskaniu doktoratu (1979) 1 września 1979 powołano go na stanowisko Inspektora Oświaty i Wychowania gminy Warka. Funkcję tę pełnił do 31 sierpnia 1986 r. Po przejściu na emeryturę (1986), do roku 1991 pracował na ½ etatu w Instytucie Kształcenia Nauczycieli (IKN) Oddział w Radomiu jako wizytator i metodyk historii oraz przez dwa lata (1986/87 i 1987/88) na ½ etatu w [[Liceum Ogólnokształcące im. Piotra Wysockiego w Warce|Liceum Ogólnokształcącym w Warce]].

Po zakończeniu aktywności zawodowej sporadycznie zajmował się popularyzacją wiedzy o [[Powiat grójecki|powiecie grójeckim]], przygotowując i wygłaszając referaty na sesjach popularnonaukowych, np. „Mazurek Jana Henryka Dąbrowskiego wśród Polaków deportowanych na Syberię” ([[Grójec]], 5 listopada 1997); „Rola ludności żydowskiej w powiecie grójeckim” (Warszawa 2001).

Na marginesie pracy zawodowej i społecznej zajmował się pracą naukową, której przedmiotem była głównie historia oświaty w [[Powiat grójecki|powiecie grójeckim]]. Z tego zakresu opublikował:

* ''Oświata w powiecie grójeckim w latach okupacji hitlerowskiej. 1939–1945'' w: ''Z lat wojny i okupacji'', Warszawa 1970, t. 2, s. 183-200;
* ''Polityka okupanta w powiecie grójeckim 1939–1945'', [w:] ''Warszawa Lewa Podmiejska 1939–1945''. Red. Benon Dymek, Warszawa 1971, s. 229-243;
* ''Ruch oporu w powiecie grójeckim w latach okupacji hitlerowskiej 1939–1945'' w: ''Dzieje Warki 1321–1975'', Warszawa 1975, s. 90-129;
* ''Szkolnictwo na Kielecczyźnie w okresie okupacji 1939–1945'', Kraków 1975, [rec.] „Przegląd Historyczno-Oświatowy” 1977, nr 2, s. 230-233;
* ''Z historii ruchu lewicowego w Grójeckiem w latach 1918–1939'' w: ''Wpływ Rewolucji Październikowej na rozwój walki klasowej w Radomskiem. Materiały z sesji popularnonaukowej w Radomiu'', Radom 1977, s. 146-158;
* ''Szkolnictwo i nauczyciele regionu grójeckiego w latach 1917–1922'', „Zeszyty Naukowe Instytutu Kształcenia Nauczycieli w Warszawie”, cz. I, Historia, Warszawa 1979, s. 62-74; nr 2, s. 224-227;
* ''Wiktor Krawczyk 1899–1957'', „Radomir” 1987, nr 4, s. 52-55;
* ''Stowarzyszenie Chrześcijańsko-Narodowe Nauczycielstwa Szkół Powszechnych w Polsce. Koło Powiatowe w Grójcu'' w: ''Słownik wiedzy o Grójeckiem'', z. 2, s. 79-80;
* ''Gajewski Aleksander Dominik (1910–1993)'', w: ''Słownik wiedzy o Grójeckiem'', z. 7, s. 29-30;
* ''Rosja jaka przeżyłem. Reminiscencje z pobytu w ZSRR w latach 1939–1948'', Warka 2004;
* ''Szkolnictwo, oświata, nauczyciele regionu grójeckiego w latach 1917–1945'', Kielce, Grójec 2005 [zmieniona wersja pracy doktorskiej].

Ponadto opublikował cykl 16 artykułów w lokalnym miesięczniku społeczno-kulturalnym [[Towarzystwa Miłośników Warki]] i [[Muzeum im. Kazimierza Pułaskiego w Warce]] – „[[Echo Warki]]” (1988, nr: 2, 4-5, 7-8; 1999, nr: 9-12, 14, 16-18, 20; 2000, nr 23-24; 2002, nr 49-50).

Za pracę zawodową i społeczną został wyróżniony: Złotym Krzyżem Zasługi (1975), Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (1983), Złotą Odznaką ZNP (1971), odznaką Zasłużony dla Województwa Radomskiego (1980), Złotą Odznaką TWP (1981), Odznaką Honorową Sybiraka (1996), Złotą Odznaką PTTK (2000). Otrzymał też dwukrotnie nagrodę II stopnia Ministra Oświaty i Wychowania, czterokrotnie nagrodę Kuratora Oświaty i Wychowania.

W 1955 r. zawarł związek małżeński z Teresą Pajszczyk (1929–1960), nauczycielką chemii, z którą miał dwoje dzieci: syna Marka (1956–1986) i córkę, Hannę (ur. 1958). Po śmierci żony ożenił się powtórnie z nauczycielką języka polskiego, Aliną Mrozowską.

== Bibliografia ==

* [[Zdzisław Szeląg]], ''Nawrocki'' ''Leon'', [w:] ''Słownik wiedzy o Grójeckiem – zeszyt czternasty'', [[Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza. Oddział w Grójcu|Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu]], 2006, s. 58-61 – na podstawie źródeł:
* Dokumenty w posiadaniu Leona Nawrockiego.

[[Kategoria:Nauczyciele]]
[[Kategoria:Historycy]]
{{DEFAULTSORT:Nawrocki, Leon}}

Wólka Załęska

2026-05-12T16:56:08Z

Admin:

'''Wólka Załęska''' – wieś w Polsce położona w województwie mazowieckim, w [[Powiat grójecki|powiecie grójeckim]], w [[Gmina Pniewy|gminie Pniewy]].

Człon pierwszy nazwy wsi jest formą zdrobniałą od wyrazu ''wola''. Oznaczał on czasowe zwolnienie osadników od świadczeń na rzecz właściciela ziemi. Człon drugi związany jest z właścicielami wsi Andrzejem i Mateuszem ''Załęskimi''.

Nazwa wsi po raz pierwszy odnotowana została w 1580 r. jako ''Wólka Załęskich'', w spisie z 1912 r. w nieco zmienionej formie ''Wólka Załęska – Towarzystwo''. Człon wyróżniający ''Towarzystwo'' oznacza, że spółka mieszkańców wsi nabyła ziemię na kredyt zaciągnięty zapewne w Towarzystwie Kredytowym Ziemskim. 214 mórg kupiło 47 osadników niemieckich. Była to miejscowość w całości należąca do kolonistów. Trzy lata po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 8 budynkach żyło 44 ludzi w tym 27 [[Ewangelicy|ewangelików]], którzy zadeklarowali narodowość polską. W lipcu 1944 r., w związku ze zbliżającymi się wojskami radzieckimi, opuścili wieś, a ich mienie przejęli Polacy.

== Bibliografia ==

* Ewa Szeląg-Kułakowska, ''Wólka Załęska'', [w:] ''Osadnictwo niemieckie w Grójeckiem. Słownik: historia, kultura, gospodarka'', [[Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza. Oddział w Grójcu|Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu]], Grójec 2011, s. 98 – na podstawie źródeł:
* ''Spisok naselennych punktov varsavskoj guberni'', Varsava 1912, s. 66-67 (?);
* ''Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej. Opracowany na podstawie wyników pierwszego powszechnego spisu ludności z dn. 30 września 1921 r. i innych źródeł urzędowych'', t. 1: ''M.st. Warszawa, województwo warszawskie'', Warszawa 1925, s. 45;
* Urszula Bijak, ''Nazwy miejscowe powiatu grójeckiego. Słownik historyczno-etymologiczny'', Grójec 2001, s. 114.

[[Kategoria:Miejscowości]]

Wólka Załęska

2026-05-12T16:54:46Z

Admin:

'''Wólka Załęska''' – wieś w Polsce położona w województwie mazowieckim, w [[Powiat grójecki|powiecie grójeckim]], w [[Gmina Pniewy|gminie Pniewy]].

Człon pierwszy nazwy wsi jest formą zdrobniałą od wyrazu ''wola''. Oznaczał on czasowe zwolnienie osadników od świadczeń na rzecz właściciela ziemi. Człon drugi związany jest z właścicielami wsi Andrzejem i Mateuszem ''Załęskimi''.

Nazwa wsi po raz pierwszy odnotowana została w 1580 r. jako ''Wólka Załęskich'', w spisie z 1912 r. w nieco zmienionej formie ''Wólka Załęska – Towarzystwo''. Człon wyróżniający ''Towarzystwo'' oznacza, że spółka mieszkańców wsi nabyła ziemię na kredyt zaciągnięty zapewne w Towarzystwie Kredytowym Ziemskim. 214 mórg kupiło 47 osadników niemieckich. Była to miejscowość w całości należąca do kolonistów. Trzy lata po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 8 budynkach żyło 44 ludzi w tym 27 [[Ewangelicy|ewangelików]], którzy zadeklarowali narodowość polską. W lipcu 1944 r., w związku ze zbliżającymi się wojskami radzieckimi, opuścili wieś, a ich mienie przejęli Polacy.

== Bibliografia ==

* [[Zdzisław Szeląg]], ''Wólka Załęska'', [w:] ''Osadnictwo niemieckie w Grójeckiem. Słownik: historia, kultura, gospodarka'', [[Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza. Oddział w Grójcu|Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu]], Grójec 2011, s. 98 – na podstawie źródeł:
* ''Spisok naselennych punktov varsavskoj guberni'', Varsava 1912, s. 66-67 (?);
* ''Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej. Opracowany na podstawie wyników pierwszego powszechnego spisu ludności z dn. 30 września 1921 r. i innych źródeł urzędowych'', t. 1: ''M.st. Warszawa, województwo warszawskie'', Warszawa 1925, s. 45;
* Urszula Bijak, ''Nazwy miejscowe powiatu grójeckiego. Słownik historyczno-etymologiczny'', Grójec 2001, s. 114.

[[Kategoria:Miejscowości]]

Volksdeutsche

2026-05-12T15:37:50Z

Admin:

'''Volksdeutsche''' – nazwa obywateli państw okupowanych przez Niemcy wpisanych na niemiecką listę narodową (''Deutsche Volksliste'') na podstawie kryteriów rasowych, narodowych lub językowych. Na ziemiach polskich wcielonych do Rzeszy i okupowanych, segregację ludności na pięć kategorii przeprowadzono na podstawie rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych Rzeszy z 4 marca 1941 r. Do I zaliczono osoby zasłużone w walce o niemieckość; do II – osoby przyznające się do narodu niemieckiego; do III – spolonizowane osoby pochodzenia niemieckiego pochodzące z małżeństw mieszanych, a także Ślązaków, Mazurów i Kaszubów; do IV – osoby całkowicie spolonizowane; do V – osoby dobrowolnie przyjmujące obywatelstwo niemieckie. Osobną grupę stanowili potomkowie kolonistów (''Deutschstämmige''). Osoby należące do I i II kategorii uzyskiwały obywatelstwo niemieckie, z III i IV – tymczasową niemiecką przynależność. Z pierwszych trzech zobowiązane były do służby wojskowej, z III – nie mogły być przełożonymi. Do 1944 r. na niemiecką listę narodową zakwalifikowano ok. 3 mln osób, głównie przymusowo.

=== Volksdeutsche na Ziemi Grójeckiej ===
Według ''Sprawozdania Gubernatora Dystryktu Warszawskiego za pierwsze półrocze 1940 roku'' pokrywającego się ze ''Sprawozdaniem'' sporządzonym przez Starostwo Powiatowe w 1945, w 1939 roku na terenie powiatu zamieszkiwało 143 645 osób, w tym 2 895 obywateli polskich pochodzenia niemieckiego (2%). W gminie Konary – 82, Drwalew – 90, Grójec – 77, Czersk – 262, Jazgarzew – 124, Warka – 200, Nowa Wieś – 149, – Błędów – 378, Konie – 585, Kąty – 560, Góra Kalwaria – 250. Po roku 1934, w związku z dojściem do władzy Adolfa Hitlera ludność ta zaktywizowała działalność narodową i polityczną i zaczęła tworzyć nielegalne struktury wywiadu.

W 1939 w Grójeckiem, koloniści niemieccy w większości zachowali lojalność wobec państwa polskiego. Do nich należeli m.in.: z [[Kalwaryjka|Kalwaryjki]] koło [[Góra Kalwaria|Góry Kalwarii]], pastor [[Karol Messerschmidt]] (1905–1991), z [[Warka|Warki]] – ppor. rezerwy [[Leopold Kosmahl|Leopold Gustaw Kosmahl]], który jako polski oficer zamordowany został w Katyniu w kwietniu lub maju 1940. Polskości nie wyrzekli się: polonista Reinholdt Feller (Foeller), Michał Dek, Edmund Almert, Edmund Kempt.

Znaczna część obywateli polskich pochodzenia niemieckiego podpisała ''Deutsche Volksliste''. W połowie 1943 w [[Grójec|Grójcu]] było ich – 32, w [[Mogielnica|Mogielnicy]] – 10. Bardziej aktywni volksdeutsche objęli władzę administracyjną w powiecie, miastach i gminach, Urząd Szkolny (Kreisschulamt) objął [[Edward Kruger]] (vel Krugler), były kierownik szkoły w [[Karolew|Karolewie]] (dziś [[gmina Pniewy]]), jego zastępcą został Jan Bujdunyk, kierownik szkoły we [[Wrociszew|Wrociszewie]] (dziś gmina Warka). W lutym 1943 Edward Kruger został skierowany na front wschodni. Burmistrzem [[Góra Kalwaria|Góry Kalwarii]] był [[Edward Jahnke]], przed 1939 r. podejrzewany przez policję o organizację i przywództwo [[V Kolumna|V Kolumny]] w powiecie grójeckim, sekretarzem (?) – Józef Betz, z zawodu dziennikarz; w [[Mogielnica|Mogielnicy]] – Eugeniusz Kalster z Jazgarzewa; w Warce – [[Hedwig Kosmahl]].

Do gorliwych volksdeutschów należeli: Józef Grossman z [[Dąbrówka|Dąbrówki]] – dowódca miejscowego ''Selbstschutzu'', paramilitarnej organizacji skupiających kolonistów niemieckich oraz szef komórki NSDAP (Narodowo Socjalistycznej Niemieckiej Partii Robotniczej) w [[Błędów|Błędowie]], Edward Biernacki w [[Grójec|Grójcu]], Berta Pasik w [[Mogielnica|Mogielnicy]], w [[Warka|Warce]] – Stickl, Schmidt, Polnau. Niektórzy volksdeutsche uzupełniali też formację policyjną ''Sonderdienstu'', która w [[Grójec|Grójcu]] stacjonowała od 1940 r. w części zabudowań poczty i liczyła 30 osób. Używana była ona do działań o charakterze represyjnym, do likwidowania nielegalnego handlu, wymuszania dostaw obowiązkowych.

Według danych Biura Informacji i Propagandy Armii Krajowej z 22 listopada 1943, w końcu tego miesiąca w [[Powiat grójecki|powiecie grójeckim]] funkcjonowało 11 szkół niemieckich, w których 11 nauczycieli uczyło 436 dzieci. Ponadto w 8 miejscowościach nauczyciele szkół podstawowych prowadzili kursy języka niemieckiego dla volksdeutschów. W Starostwie czynna była biblioteka książek w języku niemieckim oraz działało kilka bibliotek ruchomych. Jedna ze szkół dla dzieci niemieckich istniała na pierwszym piętrze dzisiejszego [[Grójecki Ośrodek Kultury|Grójeckiego Ośrodka Kultury]] w pomieszczeniu biblioteki [[Polska Macierz Szkolna|Polskiej Macierzy Szkolnej]], którą wyrzucono. W [[Błędów|Błędowie]] szkołę zorganizował wójt i były nauczyciel [[Stefan Bandke]]. Szkołę niemiecką mogła tworzyć grupa 10 uczniów. Starsza młodzież volksdeutschów należała do ''Hitlerjugend'', organizacji młodzieżowej NSDAP, która wychowywała ją w duchu faszyzmu. Młodzież ta organizowała pochody, parady, brała udział w szykanowaniu ludności polskiej i żydowskiej. Do ''Deutsche Gemeinschaft'' należało 300 osób, 300 volksdeutschów należało do Pogotowia Zbrojnego, z których 200 osób było uzbrojonych. Gorliwych volksdeutschów likwidowały [[Sekcje Specjalne Armii Krajowej]]. W ten sposób usunięto z życia publicznego m.in.:

* Henryka Melcera, powiatowego kontrolera mięsnego, za brutalne egzekwowanie dostaw obowiązkowych (25 maja 1943),
* Olgierda Biernackiego za szantażowanie i brutalne traktowanie chłopów w czasie ściągania kontyngentów (4 maja 1943),
* konfidentkę Bertę Pasik z [[Mogielnica|Mogielnicy]] (czerwiec 1943).

Mniej groźnych volksdeutschów karano chłostą, a ponieważ posiadali broń przeprowadzano specjalne akcje celem jej zdobycia dla potrzeb walki z okupantem.

Tak np. 3 kwietnia 1943 roku we wsi [[Karolew]] (dziś [[gmina Pniewy]]) doszło do potyczki między żołnierzami Kedywu (Kierownictwa Dywersji) i patrolującymi szosę [[Grójec]]–Mszczonów Niemcami, w której zginął jeden volksdeutsch, drugi został ranny, zdobyto 1 karabin bojowy.

11 sierpnia 1943 roku oddział [[Armia Krajowa|Armii Krajowej]] złożony z żołnierzy Ośrodków: [[Ośrodek VI ZWZ-AK Goszczyn|VI (Goszczyn)]] i [[Ośrodek VIII ZWZ-AK Lipie|VIII (Lipie)]] pod dowództwem por. Stefana Piórkowskiego („Roger”) i por. Tadeusza Wierzbickiego („Soplica”) z żołnierzami [[Ośrodek VII ZWZ-AK Mogielnica|Ośrodka VII (Mogielnica)]] przeprowadził akcję w [[Wilhelmów|Wilhelmowie]] i [[Pelinów|Pelinowie]], w czasie której zabrano 6 karabinów bojowych, 3 pistolety, 2 dubeltówki, 40 sztuk naboi.

26 sierpnia 1943 oddział złożony z jednego oficera i 5 żołnierzy dokonał napadu w [[Borzęcin|Borzęcinie]] (dziś [[gmina Błędów]]) na dom volksdeutscha Millera. Zdobyto 1 karabin bojowy, 1 pistolet.

27 sierpnia 1943 roku oddział w składzie 3 oficerów, 2 podchorążych i 18 żołnierzy uzbrojonych w 1 ręczny karabin maszynowy, 10 karabinów bojowych, 10 pistoletów przystąpił do rewizji i rozbrojenia kolonistów niemieckich we wsi [[Józefów (gmina Goszczyn)|Józefów]] ([[gmina Goszczyn]]). Wieś rozciąga się na przestrzeni 2 kilometrów, a gospodarstwa pomiędzy sobą odległe były po kilkaset metrów. Akcje ubezpieczała sekcja z ręcznym karabinem maszynowym. Zdobycz okazała się jednak mizerna. Łupem Polaków stały się jedynie 2 pistolety.

Przy okazji rewizji kolonistów nierzadko wymierzano kary fizyczne. 1 września 1943 patrol Kedywu złożony z 10 ludzi uzbrojonych w ręczny karabin maszynowy i 4 karabiny bojowe, dokonał napadu w [[Dąbrówka|Dąbrówce]] na dom wzmiankowanego kolonisty niemieckiego Józefa Grossmana. Próbował on ucieczki przez dach, wpadł jednak w ręce ubezpieczenia, został ukarany chłostą. Zdobyto radioodbiornik, mundur i pistolet.

Rozbrojono burmistrza Kalstera z [[Mogielnica|Mogielnicy]] (10 listopada 1943), Jakuba, Wilhelma, Jana, Lucjana Grygiesów z [[Broniszew|Broniszewa]] w [[Gmina Goszczyn|gminie Goszczyn]] (29 lipca 1943, 27 lipca 1944).

Wszyscy volksdeutsche, którzy współpracowali z okupantami opuścili powiat, kiedy latem 1944 roku władze okupacyjne zarządziły ewakuację ludności niemieckiej. W 1945 w powiecie żyło 64 obywateli polskich pochodzenia niemieckiego, w tym w gminach: Warka – 3, Błędów – 25, Konie – 15, Kąty – 16, Konary – 5. Dekret z 13 września 1946 pozbawił volksdeutschów współpracujących z okupantem, obywatelstwa polskiego, a majątek skonfiskowano i przekazano Urzędowi Likwidacyjnemu. Wkrótce tych, którzy podpisali volkslistę pod wpływem przymusu, groźby, stopniowo rehabilitowano. Proces ten zakończono w 1950 roku.

== Bibliografia ==

* [[Zdzisław Szeląg]], ''Volksdeutsche'', [w:] ''Osadnictwo niemieckie w Grójeckiem. Słownik: historia, kultura, gospodarka'', [[Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza. Oddział w Grójcu|Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu]], Grójec 2011, s. 89-92 – na podstawie źródeł:
* ''Sprawozdanie Gubernatora Warszawskiego za pierwsze półrocze 1940 roku'', Archiwum Akt Nowych, sygn. 423, k. 12-33. cyt. za W. Ważniewski, ''Na przedpolach stolicy 1939–1945'', Warszawa 1974, s. 19;
* Archiwum Państwowe miasta stołecznego Warszawy. Oddział w Grodzisku Mazowieckim: ''Starostwo Powiatowe 1944–1950: Wykaz ludności wg narodowości zamieszkującej teren powiatu grójeckiego w latach 1939-1945'', sygn. 248, k. 1-2;
* J. Gozdawa Gołębiowski, ''Obszar Warszawski Armii Krajowej. Studium wojskowe'', Lublin 1992, s. 367, 390;
* [[Józef Ruszkowski]], ''Armia Krajowa na Ziemi Wareckiej w Obwodzie Grójec–„Głuszec”'', Warka 1992, s. 33. Wyd. powielane;
* [[Henryk Świderski]], ''Armia Krajowa w Obwodzie Grójec–„Głuszec”'', Warszawa 1993, s. 290-291.

Hornigi

2026-05-11T20:57:47Z

Admin:

'''Hornigi''' – wieś położona w województwie mazowieckim, w [[Powiat grójecki|powiecie grójeckim]], w [[Gmina Warka|gminie Warka]].

Powstała ona po roku 1795, w czasach administracji pruskiej. Nazwa utworzona została od niemieckiego nazwiska rodowego ''Hornig'', w liczbie mnogiej. W wykazach nazw miejscowości po raz pierwszy pojawiła się w 1827 r. Wówczas w 8 domach żyło 79 osadników niemieckich, pochodzących z południowo-zachodnich Niemiec (Szwabii). Należeli do [[Gmina ewangelicko-augsburska w Gąskach|gminy ewangelickiej w Gąskach]]

● ''Więcej w osobnym artykule: [[Ewangelicy]].''

Na mapach z końcach XIX wieku naniesiona jest pod nazwą Kopiec. W 1912 roku we wsi mieszkało 123 rolników, w tym 42 [[Ewangelicy|ewangelików]], którzy gospodarzyli na 369 morgach ziemi uprawnej i 2 morgach lasu, zarośli i nieużytków. 30 września 1921 w 18 budynkach żyło 110 rolników, w tym 25 ewangelików, 4 wyznania mojżeszowego. Wszyscy zadeklarowali narodowość polską.

Latem 1944 r. koloniści ewakuowali się do Niemiec, a ich gospodarstwa przejęli Polacy.

== Bibliografia ==

* [[Zdzisław Szeląg]], ''Hornigi'', [w:] ''Osadnictwo niemieckie w Grójeckiem. Słownik: historia, kultura, gospodarka'', [[Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza. Oddział w Grójcu|Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu]], Grójec 2011, s. 39-40 – na podstawie źródeł:
* ''Tabella miast, wsi, osad Królestwa Polskiego z wyróżnieniem ich położenia i ludności'', t. 1, (Warszawa 1827), s. 126;
* ''Spisok naselennych punktov varsavskoj guberni'', Varsava 1912, s. 348, 349;
* ''Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej. Opracowany na podstawie wyników pierwszego powszechnego spisu ludności z dn. 30 września 1921 r. i innych źródeł urzędowych'', t. 1: ''M.st. Warszawa, województwo warszawskie'', Warszawa 1925, s. 47;
* Urszula Bijak, ''Nazwy miejscowe powiatu grójeckiego. Słownik historyczno-etymologiczny'', Grójec 2001, s. 37.

[[Kategoria:Miejscowości]]

Gmina ewangelicko-augsburska w Pilicy

2026-05-11T20:50:01Z

Admin: Utworzono nową stronę "'''Gmina ewangelicko-augsburska w Pilicy koło Warki''' funkcjonowała od początku XIX wieku do 1945 roku. == Historia gminy == Powstanie gminy związane było z przejściem klucza pilickiego w ręce Adama księcia Wirtemberskiego. Książę, generał-adiutant cara Mikołaja I, otrzymał w 1832 dobra skonfiskowane swej matce Marii Annie z Czartoryskich, będącej siostrą Adama Jerzego Czartoryskiego. Będąc Ewangelicy|ewange…"

'''Gmina ewangelicko-augsburska w [[Pilica (gmina Warka)|Pilicy]] koło [[Warka|Warki]]''' funkcjonowała od początku XIX wieku do 1945 roku.

== Historia gminy ==
Powstanie gminy związane było z przejściem klucza pilickiego w ręce Adama księcia Wirtemberskiego. Książę, generał-adiutant cara Mikołaja I, otrzymał w 1832 dobra skonfiskowane swej matce Marii Annie z Czartoryskich, będącej siostrą Adama Jerzego Czartoryskiego. Będąc [[Ewangelicy|ewangelikiem]], osadził w [[Pilica (gmina Warka)|Pilicy]] niemieckich kolonistów tego wyznania. Okolicę wówczas zamieszkiwali rolnicy sprowadzeni ze Szwabii w okresie administracji pruskiej. Około 1816 roku żyło tu 25 kolonistów. Przed 1835 rokiem gmina pilicka dysponowała kościołem, domem pastora, terenem przeznaczonym pod cmentarz, oraz gruntem dla służby parafialnej. Mieszkało wówczas we wsi i okolicy ok. 300 rodzin ewangelickich. W 1837 w akcie notarialnym, książę Adam potwierdził własność gminy. Zaś w 1838 administracja państwowa uznała istnienie gminy ewangelickiej w Pilicy. W tymże roku [[Dawid Bergemann]] objął obowiązki pastora. W 1839 gmina zwróciła się do władz o wsparcie z powodu strat spowodowanych wylaniem Wisły. Wówczas do gminy należało 2796 osób mieszkających w 175 miejscowościach, w tym [[Warka|Warce]], [[Góra Kalwaria|Górze Kalwarii]], Magnuszewie, Ryczywole i Osiecku. W 1845 na terenie gminy mieszkało 651 rodzin liczących 3045 osób. Do 1905 językiem liturgicznym był niemiecki. Po tym roku wprowadzono język polski. Powodem była polonizacja młodzieży ewangelickiej przejmującej polski styl życia. Podczas I wojny światowej władze rosyjskie wysiedliły ewangelików na teren Rosji. Powrócili po powstaniu państwa polskiego. Do 1939 liturgię odprawiano po polsku i niemiecku. Jedna szósta wiernych była wówczas ewangelikami reformowanymi, mając swych przedstawicieli w kolegium parafialnym. Ostatnim pastorem był [[Johan Winkler]], pełniący swe obowiązki w latach 1927–1944. W 1944 gmina przestała istnieć, wierni opuścili Pilicę. Materialnym śladem ich obecności jest cmentarz grzebalny położony przy wjeździe do wsi od strony [[Warka|Warki]]. Zachowało się 13 wolnostojących nagrobków informujących o zgonach w latach 1885–1935. Inskrypcje nagrobne są świadectwem polonizacji ewangelików niemieckiego pochodzenia.

== Bibliografia ==

* Adam Penkalla, ''Gmina ewangelicko-augsburska w Pilicy koło Warki'', [w:] ''Osadnictwo niemieckie w Grójeckiem. Słownik: historia, kultura, gospodarka'', [[Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza. Oddział w Grójcu|Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu]], Grójec 2011, s. 35-36 – na podstawie źródeł:
* Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, Centralne Władze Wyznaniowe, sygn. 1314, 1315;
* [B. Chlebowski], ''Pilica'', ''Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich'', Warszawa 1887, t. 8, s. 138-139;
* E. Kneiffel, ''Die evangelisch-augsburgischen Gemeinden in Polen 1555-1939. Eine Pariochialgeschichte in Einzelderstellungen'', [München 1964], s. 31-32, 254-255;
* A. Penkalla, ''Cmentarz ewangelicki w Pilicy (woj. radomskie).'' Teczka ewidencyjna, Kielce 1982, s. 22, fot 16, 2 plany, maszynopis w Archiwum Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Radomiu i Pracowniach Konserwacji Zabytków w Kielcach;
* A. Penkalla, ''Gmina i cmentarz ewangelicki w Pilicy k. Warki'', „Radomir” [1987], nr 1, s. 15-20.

[[Kategoria:Religia]]

Gąski

2026-05-11T20:31:55Z

Admin:

'''Gąski''' (niem. ''Gonzig'') – wieś w województwie mazowieckim, w [[Powiat grójecki|powiecie grójeckim]], w [[Gmina Warka|gminie Warka]].

== Historia ==
Wieś pierwszy raz wzmiankowana w 1425 roku w ówczesnym powiecie wareckim, w Ziemi Czerskiej.

Nazwa wsi pochodzi od nieznanego dotąd właściciela ''Gąska'' albo od wyrazu ''gąska'' oznaczającego rodzaj grzyba, a może od hodowli gęsi. Początkowo była wsią prywatną, potem przeszła w ręce duchowieństwa, prawdopodobnie w XVII wieku.

Po rozbiorach terytorium zagarnięte przez monarchię pruską znalazło się w Departamencie Warszawskim Prus Południowych (''Südpreußen''). W ich posiadaniu znalazły się dobra królewskie i znaczna część kościelnych, które władze pruskie skonfiskowały i przekazały do skarbu państwa pruskiego, a ten oddał przybyłym osadnikom. Zwolnieni oni zostali m.in. od podatków na zagospodarowanie. Wśród osadników, oprócz rolników, znajdowali się też rzemieślnicy (cieśle, kowale, murarze itd.). Wg ustaleń Ewy i Włodzimierza Bagieńskich niemiecką kolonię rolniczą ''Gonzig'' założyli w 1803 r. przybysze z krainy „''położonej w dorzeczu górnego Renu i Dunaju. która we wczesnym średniowieczu nazywała się Szwabią''” ([[Kąty]]). W aktach stanu cywilnego z lat 1808–1809 odnotowane są nazwiska niemieckich osadników, m.in.: Johann Waker, Johann Gratt, Krzysztof Sztykiel, Johann Sztykiel. Wieś należała do ekonomii, czyli zarządu majątków państwowych (dóbr królewskich) w [[Potycz|Potyczy]], które car Mikołaj I, w 1827 przekazał skarbowi Królestwa Polskiego. W tym roku w 31 domach żyło 241 osób, które płaciły czynsz z tytułu dzierżawy gruntu. W 1833 r. wieś została sprzedana i z rządowej stała się prywatną. Na początku trzeciej dekady XIX wieku (ok. 1822 r.) założona w niej została [[Gmina ewangelicko-augsburska w Gąskach|gmina ewangelicka w Gąskach]], po której jedyny materialny ślad zachował się w postaci cmentarza ewangelickiego. W 1839 liczba mieszkańców powiększyła się do 180, w tym 3 rodziny należące do kościoła ewangelicko-reformowanego. W 1880 wieś liczyła 31 domów włościańskich. W 1912 w Gąskach mieszkały 453 osoby, w tym 422 [[Ewangelicy|ewangelików]], 23 katolików, 8 żydów. W wyniku I wojny światowej liczba mieszkańców zmniejszyła się. We wrześniu 1921 było ich 229, w tym 23 żydów, 163 ewangelików, z których wszyscy zadeklarowali przynależność do narodu polskiego. W 1929 roku w Gąskach działało Stowarzyszenie Mleczarskie.

Podczas okupacji potomkowie kolonistów dobrowolnie lub przymusowo podpisywali niemiecką listę narodową (''[[Volksdeutsche|Deutsche Volksliste]]'').

W początku 1944 r. (nie 1945, jak podał Heike) we wsi Gąski mieszkali:

Friedrich Betz (5,60 ha), Eugenie Betz, z domu Hoffman (5,60 ha), Ludwig Betz (13,72 ha), August Konkowski (10,50 ha), Christine z domu Frank i Wilhelm Bonkowski (10,08 ha), Gustav Frank (17,20 ha), Jakob Frank (4,48 ha), Ludwig Frank (11,20 ha), Wanda Friedrich (0,90 ha), Johann Günther (9,52 ha), Eva Wanda z domu Klein i Ludwig Hajenski (26 ha), Arnold Hildebrandt (18,96 ha), Johann Hildebrandt (0,50 ha), Eduard Hildebrandt (14,00 ha), Ludwig Heinrich Hildebrandt (15,96 ha), Josef Hoffman (20,00 ha), Ewald Hoffman (14,28 ha), Ludwig (21,40 ha), Karl Kapler (8,96 ha), Heinrich Keber (1,68 ha), Batasar Klein (5,04 ha), Johann Klein (9,80 ha), Karl Köber (13,16 ha), Wilhelm Köber (6,44 ha), Johann Übermüller (14,84 ha), Barbara Petz (7,84 ha), Jakob Schierle (15,12 ha), Michael Schierle (14,56 ha), Reinhold Schierle (11,20 ha), Georg Schmidt (18,66 ha), Heinrich Arnold Schmidt (15,68 ha), Jakob Schneider (14,00 ha), Jakob Schneider (2,24 ha), Johann Schneider (15,04 ha), Karl Schneider (6,16 ha), Ludwig Schneider (15,12 ha), Leokadia z domu Schmidt i Heinrich Talmann (14,00 ha), Barbara Westrich z domu Bauer (0,84 ha), Wanda z domu Kitzmann i Bruno Westrich (12,60 ha), Amalie z domu Frank i Lorenz Westrich (10,64 ha), Natalie Weitknecht (3,92 ha).

Latem 1944 niemieckie władze okupacyjne zarządziły ewakuację ludności niemieckiej. Osadnicy opuścili miejscowość, którą zasiedlili Polacy. Była to wówczas wieś zniszczona podczas zimowej ofensywy rozpoczętej 14 stycznia 1945.

== Bibliografia ==

* [[Zdzisław Szeląg]], ''Gąski'', [w:] ''Osadnictwo niemieckie w Grójeckiem. Słownik: historia, kultura, gospodarka'', [[Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza. Oddział w Grójcu|Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu]], Grójec 2011, s. 32-34 – na podstawie źródeł:
* ''Spisok naselennych punktov varsavskoj guberni'', Varsava 1912, s. 91;
* ''Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej. Opracowany na podstawie wyników pierwszego powszechnego spisu ludności z dn. 30 września 1921 r. i innych źródeł urzędowych'', t. 1: ''M.st. Warszawa, województwo warszawskie'', Warszawa 1925, s. 47;
* Otto Heike, ''150 Jahre Schwabensiedlungen in Polen 1795-1945'', Leverkusen 1979, s. 184-185. Tu błędna data założenia kolonii Gąski;
* Urszula Bijak, ''Nazwy miejscowe powiatu grójeckiego. Słownik historyczno-etymologiczny'', Grójec 2001, s. 27;
* [[Leon Nawrocki]], ''Z dziejów osadnictwa niemieckiego w regionie grójeckim od XVIII w. do 1945 roku, ze szczególnym uwzględnieniem Ziemi Wareckiej'', „Echo Warki” 2002, nr 49: 1 kwietnia, s. 11.

[[Kategoria:Miejscowości]]

Gmina ewangelicko-augsburska w Gąskach

2026-05-11T20:14:22Z

Admin:

'''Gmina ewangelicko-augsburska w [[Gąski|Gąskach]]''' koło [[Warka|Warki]] funkcjonowała od początku XIX wieku do 1945 roku.

Niemiecką kolonię rolniczą założono w czasach administracji pruskiej po 1795. W następnych latach powiększyła się liczba kolonistów, tak że w 1839 mieszkało tu 29 rodzin (180 osób) wyznania luterańskiego oraz 3 rodziny (7 osób) wyznania reformowanego.

● ''Więcej w osobnym artykule: [[Ewangelicy]].''

Gąski i sąsiednie miejscowości koloniści opuścili na początku 1945 roku. Koloniści używali nazwy ''Gonzig'', która jest charakterystyczna dla górno-niemieckiego dialektu szwabskiego, okolica ta w niemieckim piśmiennictwie historycznym jest zaś określana jako ''Gonsiger Schwabeninsel''. Niewątpliwie już na początku XIX w. istniała tu parafia ewangelicko-augsburska.

Obecnie jedynym materialnym śladem jest ewangelicki cmentarz grzebalny, którego istnienie jest zaznaczone na mapie kolonii Gąski wykonanej w listopadzie 1822. Wówczas kolonia była położona w ekonomii koronnej [[Potycz]], w województwie warszawskim. Cmentarz znajdujący się po lewej stronie drogi asfaltowej z [[Gąski|Gąsek]] do [[Hornigi|Hornigów]] jest założony na planie prostokąta o wymiarach 65 x 45 m, ma powierzchnię 0,29 ha. Układ przestrzenny jest już nieczytelny z powodu znacznego zarośnięcia krzewami. Istniejący drzewostan (kasztanowce) pochodzi prawdopodobnie z okresu założenia nekropolii. Na terenie cmentarza zachowało się 11 mocno zdewastowanych nagrobków. Wykonano je w okresie określonym latami zgonów 1855-1932. Są to, z wyjątkiem jednego w formie sarkofagu, prostopadłościany ze skromną dekoracją. Niektóre z nich pochodzą z warszawskich warsztatów kamieniarskich. Stopień występowania nazwisk pisanych w inskrypcjach nagrobnych w języku polskim wskazuje na znaczne spolonizowanie kolonistów.

== Bibliografia ==

* Adam Penkalla, ''Gmina ewangelicko-augsburska w Gąskach k. Warki'', [w:] ''Osadnictwo niemieckie w Grójeckiem. Słownik: historia, kultura, gospodarka'', [[Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza. Oddział w Grójcu|Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu]], Grójec 2011, s. 34-35 – na podstawie źródeł:
* Otto Heike, ''150 Jahre Schwabensiedlungen in Polen 1795-1945'', Leverkusen 1985, s. 184;
* J. Hensel, ''Cmentarz ewangelicki w Gąskach'', Kielce 1989, maszynopis w archiwum Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Radomiu i Pracowniach Konserwacji Zabytków w Kielcach.

[[Kategoria:Religia]]

Filiał ewangelicko-augsburski w Błędowie

2026-05-11T19:29:45Z

Admin:

'''Filiał ewangelicko-augsburski w [[Błędów|Błędowie]]''' – istniał w latach 1838–1945; podlegał kolejno [[Gmina ewangelicko-augsburska w Pilicy|parafiom ewangelicko-augsburskim w Pilicy]] (do połowy XIX w.) i Rawie Mazowieckiej; obejmował obszar rozciągający się na zachód i południowy zachód od [[Grójec|Grójca]].

== Historia ==
● ''Więcej w osobnym artykule: [[Ewangelicy]].''

Najstarszymi osiedlami ewangelickimi na tym terenie były powstałe ok. 1790 roku wsie: [[Chodnów]], [[Józefów (gmina Pniewy)|Józefów]], Kazimierz i Przyłuski, zamieszkane przez kolonistów z południowo-zachodnich Niemiec (Szwabia). Następnie przybysze z Dolnej Nadrenii założyli osiedla: [[Janki]] i [[Wilhelmów]].

W listopadzie 1830 właściciel dóbr błędowskich [[Karol Zagórski]] ofiarował luteranom budynek znajdujący się na placu targowym w [[Błędów|Błędowie]], nieopodal kościoła rzymskokatolickiego. W budynku tym urządzono dom modlitwy oraz szkołę. W rejonie [[Błędów|Błędowa]] mieszkało wówczas 277 rodzin ewangelickich, liczących w sumie około 1000 osób. W następnych latach część z nich przeniosła się w poszukiwaniu pracy do Żyrardowa (gdzie w latach 1830–1833 uruchomiono zakłady włókiennicze). Na ich miejsce napływali nowi osadnicy.

W latach 1838–1839 utworzono w [[Błędów|Błędowie]] filiał, którego członkami zostali [[ewangelicy]] mieszkający w [[Grójec|Grójcu]] oraz w 27 wsiach. Największymi skupiskami były: Błędów-Nowa Osada (541 osób), Lindów-Kolonia (180), [[Karolew]] (173), Zimnice-Kolonia (136), Huta (80) i [[Ignaców (gmina Błędów)|Ignaców-Kolonia]] (78). Źródłem utrzymania niemal połowy członków filiału było rolnictwo (46,6%): przeważali właściciele gospodarstw o powierzchni 15–60 mórg. W przemyśle pracowało 20,9%; byli to głównie tkacze, sukiennicy i pończosznicy zatrudnieni w zakładach włókienniczych w [[Błędów|Błędowie]] i Grzegorzewicach pod Skułami, oraz wykwalifikowani pracownicy hut szkła w [[Huta Jeżewska|Hucie Jeżewskiej]] i Hucie Ludwikowskiej. W rolnictwie i przemyśle znajdowali zatrudnienie komornicy (3,4%) i wyrobnicy (10,2%). Rzemiosłem (głównie szewstwem, murarstwem i ciesielstwem) zajmowało się 7,3%. Właściciele domów i placów stanowili 7,6%, ziemianie 1,4% (w rękach luteran znajdowały się majątki ziemskie: [[Głuchów]], [[Nosy-Poniatki]], [[Osieczek]], [[Sielec]], [[Uleniec]] i [[Załęże Duże]]).

Początkowo administratorem filiału był ks. [[Dawid Bergemann]], pastor z [[Pilica (gmina Warka)|Pilicy]], który dwa razy w roku odprawiał nabożeństwo w [[Błędów|Błędowie]] i [[Karolew|Karolewie]]; otrzymywał roczną pensję w wysokości 650 złotych polskich, wypłacaną ze „składki parafialnej”, tj. podatku kościelnego płaconego przez członków filiału. Od 1842 pensja pastora wynosiła 105 rubli, wyznaczono również pensję dla kantora (12 rubli). Funkcję domu modlitwy-szkoły pełnił wówczas „''dom drewniany w mur pruski stawiany, składający się z dwóch części, z których jedna mieści w sobie salę do odbywania nabożeństwa, druga zaś część składa się z izby szkolnej, izby mieszkalnej i kuchni dla nauczyciela. Dom ten, kosztem parafian stawiany, jest gontami kryty''”. Kantor, pełniący jednocześnie funkcję nauczyciela, był użytkownikiem 1-morgowego ogrodu i 5 mórg pola ornego.

Ok. 1850 roku błędowski filiał podporządkowano parafii w Rawie Mazowieckiej, a pensję administrującego filiałem duchownego zmniejszono do 90 rubli rocznie. Dopiero od 1860 roku pastor otrzymywał z powrotem 105 rubli, pensję kantora zwiększano stopniowo do 30 rubli w 1866. W 1865 filiał liczył 1237 dusz. Obrzędy religijne oraz nauka w szkołach dla dzieci ewangelickich odbywały się w języku niemieckim i polskim. Szkoły znajdowały się w [[Błędów|Błędowie]], Grzegorzewicach, [[Karolew|Karolewie]] i Lindowie (w Grzegorzewicach i Lindowie zajęcia odbywały się w wynajętych pomieszczeniach). W 1869 roku do filiału należało 1092 ewangelików, mieszkających w czterech miastach ([[Grójec]], [[Mogielnica]], Mszczonów, [[Tarczyn]]) i 40 wsiach.

W 1871 r. błędowski filiał uległ rozpadowi: jego północna część stała się [[Filiał ewangelicko-augsburski w Karolewie|niezależnym filiałem z siedzibą w Karolewie]], uposażenie pastora zmniejszono do 60 rubli. Liczba mieszkańców okrojonego filiału spadała z powodu emigracji, głównie na Wołyń i do Ameryki Północnej. Skutkiem tego liczba urodzin spadła z 301 w 1865 do 20-30 rocznie przed 1914 r.. Postępowała polonizacja tutejszych ewangelików: w 1913 do komunii przystąpiło 280 osób w języku polskim i 296 w języku niemieckim.

Na początku I wojny światowej członkowie filiału zostali internowani przez władze rosyjskie i wywiezieni w głąb Rosji. Po zakończeniu wojny i powrocie internowanych, filiał liczył 420 osób (1923). Rosło znaczenie języka polskiego w życiu religijnym. W 1923 odbyło się 11 chrztów polskich i 9 niemieckich. W latach 1922–1923 konfirmowano 16 osób w języku polskim i 12 w języku niemieckim. W 1923 do komunii przystąpiło 340 osób w języku niemieckim i 326 w języku polskim. Filiał nadal podlegał nominalnie parafii w Rawie Mazowieckiej, ale jego administratorem był od 1908 pastor z [[Pilica (gmina Warka)|Pilicy]], ks. [[Gustaw Tochtermann]], otrzymujący roczną pensję w wysokości 12 korcy żyta. Funkcję kantora pełnił Edward Schultz. W skład kolegium kościelnego wchodzili: Józef Grossman ([[Dąbrówka]]), Andrzej Stein ([[Wilhelmów]]), Emil Schultz ([[Grójec]]) i Gottlib Gerent ([[Julianów]]). Filiał posiadał chór mieszany oraz założoną w 1931 r. orkiestrę puzonową. Dom modlitwy został rozbudowany, dzięki czemu zyskał architektoniczną formę kościoła. Błędowska szkoła ewangelicka miała w okresie międzywojennym status szkoły powszechnej. W 1926 władze oświatowe postanowiły odebrać filiałowi prawo do zajmowanych przez nią pomieszczeń. Rozpoczął się proces sądowy trwający do 1930 r., kiedy to Sąd Najwyższy wydał wyrok korzystny dla filiału. Choć liczba członków filiału w okresie międzywojennym rosła (do ok. 650 w 1938 r.), w latach trzydziestych znajdował się on w stanie postępującego rozkładu. Jego ostateczna likwidacja nastąpiła w 1945 roku.

== Bibliografia ==

* Paweł Fijałkowski'', Filiał ewangelicko-augsburski w Błędowie,'' [w:] ''Słownik wiedzy o Grójeckiem - zeszyt pierwszy'', [[Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza. Oddział w Grójcu|Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu]], 1993, s. 23–26 - na podstawie źródeł:
* Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, Centralne Władze Wyznaniowe, 1316 (Akta tyczące się filiału ewangelickiego w Błędowie), s. 26-55, 60, 78, 111, 328, 417-420, 452, 475, 488-509, 527;
* E. H. Busch, ''Beiträge zur Geschichte und Statistik des Kirchen und Schulwesens der ev.-augsburg. Gemeinden im Königreich Polen'', Petersburg-Lipsk 1867, s. 113-115;
* ''Wykaz parafii i proboszczów Konsystorza Ewangelicko-Augsburskiego okręgu warszawskiego'', „Rocznik Ewangelicki” 1925, t. 1, s. 118;
* E. Kneifel, ''Die evangelisch-augsburgischen Gemeinden in Polen 1555-1939'', München 1971, s. 39-40;
* A. Stawarz, ''Żyrardów – narodziny społeczności 1830-1870'', Warszawa-Żyrardów 1985, s. 32.

[[Kategoria:Religia]]

Ewangelicka Spółdzielnia Kredytowa w Błędowie

2026-05-11T19:16:45Z

Admin:

'''Ewangelicka Spółdzielnia Kredytowa z nieograniczoną odpowiedzialnością w Błędowie''' – spółdzielnia [[Ewangelicy|ewangelików]] skupionych wokół [[Błędów|Błędowa]].

== Historia ==
Początek jej dało Ewangelicko-Parafialne Towarzystwo Pożyczkowo-Oszczędnościowe w [[Błędów|Błędowie]], założone w 1919 roku przez grupę [[Ewangelicy|ewangelików]]. Zgodnie ze ''Statutem'', zatwierdzonym 2 sierpnia 1920 r. przez Ministerstwo Skarbu, Towarzystwo popierało wśród członków oszczędzanie środków pieniężnych drogą przyjmowania wkładów, udzielanie członkom pożyczek i kredytów na rozwój gospodarstw rolnych, przemysłu, rzemiosła i handlu oraz w razie wypadków losowych, pośrednictwo przy zakupie bądź sprzedaży produktów rolnych czy przemysłowych. W skład Zarządu Towarzystwa w 1921 r. wchodzili: prezes Andrzej Stern, rolnik z [[Wilhelmów|Wilhelmowa]] (gmina Błędów), Aleksander Borau z [[Janki|Janek]] (dziś część wsi [[Łaszczyn]], gmina Błędów), Gustaw Kunkel z [[Wilhelmów|Wilhelmowa]] i Karol Marcinkowski z [[Dańków|Dańkowa]] (gmina Błędów), z kolei Radę Nadzorczą tworzyli: Ryszard Laudon z [[Grójec|Grójca]] (prezes), Juliusz Nauman – rolnik z [[Błędów|Błędowa]] (zastępca), Jakub Dek z [[Grójec|Grójca]], Józef Gerent – rolnik z [[Grzywacz|Grzywacza]], Gotlib Litke z [[Janki|Janek]] i Jan Midler z [[Wilhelmów|Wilhelmowa]]. W następnym roku do Zarządu dokooptowani zostali Marcin Wagner z [[Janki|Janek]], Jakub Litke z [[Janki|Janek]] i Wilhelm Waker – rolnik z [[Błędów|Błędowa]] (odszedł Karol Marcinkowski), do Rady zaś Michał Gerent – rolnik z [[Julianów|Julianowa]] (gmina Błędów), Paweł Borau – rolnik z [[Janki|Janek]], Karol Marcinkowski oraz Juliusz Stefan z [[Błędów|Błędowa]] jako jej nowy prezes. Towarzystwo zrzeszało 65 członków – w większości rolników z okolic Błędowa (ich udziały członkowskie ustalono na poziomie 200 marek polskich), którym do końca 1922 r. udzielono pożyczek na łączną kwotę 11088 marek.

Na początku 1923 r., w związku z wymogami ustawy o spółdzielczości z 1920 r. Towarzystwo otrzymało nowy ''Statut'' i pod nazwą Ewangelickiej Spółdzielni Kredytowej z Nieograniczoną Odpowiedzialnością w Błędowie 3 marca 1923 r. wciągnięte zostało do Rejestru Spółdzielni Sądu Okręgowego w Warszawie. W myśl ''Statutu'' Spółdzielnia: udzielała członkom pożyczek pieniężnych na weksle lub rewersy zabezpieczonych hipoteką nieruchomości, zastawem lub poręczeniem, przyjmowała wkłady pieniężne i depozyty oraz pośredniczyła w obrotach pieniężnych członków.

Brak możliwości podjęcia statutowych zadań – spowodowany odmową udzielenia Spółdzielni kredytu bankowego na prowadzenie działalności i niewystarczającymi do tego celu środkami własnymi – był przyczyną podjęcia przez Walne Zgromadzenia udziałowców (odbyte 18 lipca i 1 sierpnia 1926 r., na których obecne były odpowiednio 22 i 20 osoby) uchwały o likwidacji Spółdzielni. Do jej przeprowadzenia wyznaczeni zostali członkowie Zarządu – Andrzej Stern, Marcin Wagner i Aleksander Borau. O powyższej decyzji powiadomiona została Rada Spółdzielcza przy Ministerstwie Skarbu, która wystąpiła do Wydziału Rejestru Handlowego Sądu Okręgowego w Warszawie z wnioskiem o rozwiązanie Ewangelickiej Spółdzielni Kredytowej z Nieograniczoną Odpowiedzialnością w Błędowie – jako znajdującej się w stanie całkowitej bezczynności gospodarczej, nie przedstawiającej wymaganych sprawozdań i bilansów. Sąd przychylił się do wniosku i 8 maja 1933 r. postanowił Spółdzielnię rozwiązać i postawić w stan likwidacji. Na wniosek likwidatorów z 29 maja 1934 r. i po złożeniu przez nich 14 grudnia 1935 r. deklaracji o braku majątku i zobowiązań przez Spółdzielnię, Sąd Okręgowy w Warszawie postanowił wykreślić ją z rejestru handlowego, co nastąpiło 20 grudnia 1936 r.

== Bibliografia ==

* Adam Grzegorz Dąbrowski, ''Ewangelicka Spółdzielnia Kredytowa z nieograniczoną odpowiedzialnością w Błędowie'', [w:] ''Słownik wiedzy o Grójeckiem – zeszyt dwunasty'', Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 2002, s. 1-2 – na podstawie źródeł:
* Archiwum Akt Nowych, Rada Spółdzielcza w Warszawie [1918-1920] 1921-1948, sygn. 1238, s. 1-53.
[[Kategoria:Gospodarka]]

Czersk

2026-05-11T19:13:10Z

Admin:

'''Czersk''' – wieś położona w województwie mazowieckim, w powiecie piaseczyńskim, w [[Gmina Góra Kalwaria|gminie Góra Kalwaria]]. Leży w Dolinie Środkowej Wisły, na skraju wysokiej skarpy, na lewym brzegu rzeki Wisły i w pobliżu ujścia do niej rzeczki [[Czarna|Czarnej]].

Dawniej miasto (w latach 1350–1870). Znany jest głównie z ruin średniowiecznego zamku książąt mazowieckich.

Do 1952 roku wieś była siedzibą gminy w [[Powiat grójecki|powiecie grójeckim]].

== Historia ==

=== Nazwa miejscowości ===
Źródłosłowu nazwy Czersk należy doszukiwać się w nazwie rzeki - [[Czarna|Czarnej]], a także w położeniu pośród „czarnych” zarośli niegdyś bardzo pospolitego tu krzewu tarniny (cierń, tarń - czerń, czyrń; ciernisko - czyrńsko) Najstarsza wzmianka pisana pochodzi ze źródeł ruskich - z ''Letopisu Ławrentijowskiego'', gdzie w roku 1142 wymieniony jest Czyrńsk (''Čьrnьsk)''. Przez stuleci nazwa miejscowości nie uległa zasadniczej zmianie, o czym zaświadczają liczne źródła: Cirnsk (1236), Chirnesk (1239), Cyrnsko (1242), Chirnscz (1311), Cirsk, Cirsko (1327, 1353, 1355), Czirsko (1413), Czyersko (1456), Czrszko (1494), Czersk (1660).

=== Początki osadnictwa ===
Ślady osadnictwa w Czersku są jednymi z najstarszych w tej części Mazowsza. Na wzgórzu zamkowym odkryto cmentarzysko popielnicowe kultury grobów kloszowych sprzed 2 tysięcy lat. Eksploracja archeologiczna dostarcza dowodów, że zasiedlenie wzgórza oraz sąsiednich wzniesień przez osadników (być może) plemienia czerskiego mogło nastąpić w VI-VII w n.e.

=== Średniowiecze ===
Wykorzystując naturalne walory na wzgórzu zamkowym założono mniej więcej w połowie XI w. gród warowny, a z początku XII w. datują się ślady kaplicy zamkowej. Z kolei wzmianka wspomnianego ''Letopisu Ławrentijowskiego'' mówi o ruskich kniaziach wspomagających księcia Władysława II (1138–1146) swymi wojami „u Czernieczka” w 1142 r. Nieco wcześniej - w połowie X w. Mazowsze, łącznie z obszarem zwanym później - czerskim, włączone zostało w skład państwa piastowskiego. W wyniku podziału Polski, dokonanego przez Bolesława Krzywoustego (1138), Mazowsze przypadło Bolesławowi Kędzierzawemu, a od połowy XII w. to stare terytorium plemienne stało się udzielnym księstwem dzielnicowym, w ramach którego wyodrębniona została dzielnica czerska (1262). Książę mazowiecki Konrad I (ok. 1187–1247) w Czersku wznosi gród, ustala tu swoją książęcą siedzibę (ok. 1240), tworzy czerski okręg kasztelański (przed 1231). Dokument z 27 kwietnia 1245 mówi, że w Czersku poświęcony został kościół (romański) p.w. św. Piotra ''„in castro''” tj. na zamku (funkcjonujący do połowy XVII w.), do którego wkrótce przeniesiony został zespół kanonicki z [[Grójec|Grójca]] z trzema prebendami. Konsekracji tej świątyni towarzyszył trzydniowy (25-27 kwietnia) zjazd książąt. Pierwsza wzmianka o archidiakonacie czerskim pochodzi z 1252 (w 1406 przeniesiony do [[Warszawa|Warszawy]]). Wchodził on w skład biskupstwa poznańskiego i mniej więcej pokrywał się z terytorium czerskim, a jednocześnie znacznie przekraczał granice kasztelanii czerskiej. Czersk wyrasta wówczas na główny ośrodek polityczny południowego Mazowsza i dzieje się to w wyniku celowych poczynań Konrada Mazowieckiego. W pierwszej połowie XIII wieku powstaje podgrodzie targowe. Pomyślny rozwój zakłócają Litwini i Rusini, którzy w 1260, a zwłaszcza w 1262, niszczą, palą i pustoszą gród, podgrodzie i ziemię czerską. Odbudowy dokonuje Konrad II (ok. 1252–1294), pierwszy de facto książę czerski. W skład czerskiego zespołu osadniczego wchodziły wówczas:

* XIII-wieczny gród, posadowiony na miejscu poprzedniego, założonego w połowie Xl w., a zniszczonego zapewne w czasie walk Władysława II – księcia krakowskiego, z młodszymi braćmi, kiedy to pod Czerskiem miała miejsce koncentracja wojsk i posiłków ruskich,
* osada targowa z rozwijającymi się funkcjami handlowo-rzemieślniczymi, umocniona głębokim rowem i obronnymi konstrukcjami drewnianymi,
* włość biskupa, poniżej skarpy, wzdłuż jeziorka,
* osada Góra, odległa pół mili na północ, też posadowiona na wysokiej skarpie wiślanej, istniejąca ''ab antiquo'' według przekazu z 1252, do czasu aż przeszła w ręce urzędników książęcych ok. 1407 r. (pierwszy dziedzic - Witek, starosta czerski).

W przywileju dla wsi Brochowa wspominany jest (1304) Krystyn, wojewoda czerski. ''Actum et darum in Czyrsko'' 1352 ks. Siemowit III Starszy dokonuje nadań dla klasztoru dominikanów w Warce, a w 1355 składa hołd lenny królowi polskiemu Kazimierzowi Wielkiemu – „''z naszymi ziemiami i zamkami, mianowicie: Czerskim, Rawą, Liwem i Gostyninem''”.

Przed 1350 dokonano lokacji miasta Czerska, na prawie polskim, książęcym, a w 1386 - przywilejem datowanym w Warszawie, książę Janusz I (ok. 1350–1429) nadaje mu miejskie „prawo Teutonów Chełmińskie oryginalne” (tegoż roku książę lokował miasta [[Goszczyn]] i Nasielsk). Ośrodkiem miasta lokacyjnego był prostokątny, zajmujący ponad 20% powierzchni miasta, rynek - w miejscu poprzedniego placu targowego, czego ślad w postaci trapezoidalnego zarysu czytelny jest do dziś. Rozwinięte podgrodzie szybko stało się miastem dzięki - jak mało kiedy, wielości nakładających się czynników miastotwórczych. Na przełomie XIII i XIV w. gród w Czersku był ośrodkiem okręgu gospodarczego i pełnił funkcję zbiornicy danin, a walory strategiczne zapewniały bezpieczeństwo mieszkańcom. Z kolei położenie rynku targowego Czerska na szlakach handlowych południkowych i równoleżnikowych, a m.in. na drodze toruńsko-ruskiej oraz u zbiegu trzech lokalnych dróg: do Jazdowa, [[Warka|Warki]] i [[Grójec|Grójca]], a zwłaszcza na transportowym szlaku wiślanym plus dochodowe przeprawy na rzece: z Kosomca do Czerska i z Góry do Radwankowa zapewniały rozwój gospodarczy. Dochody z handlu wspierało rzemiosło, w tym rudnie, tj. produkcja żelaza z eksploracji rudy darniowej (limonitu), z rybołówstwa wiślanego i w starorzeczu zwanym jeziorem (u podnóża grodowej skarpy). Wreszcie hodowla, koni i owiec, pożytki leśne, łowiectwo, a później rolnictwo i piwowarstwo. Nie bez znaczenia dla rozwoju miasta pozostawał fakt, iż mieścił się tu ośrodek władzy książęcej, kasztelania i - od 3 ćwierci XIV w., siedziba starosty. Stołeczny gród dzielnicy był miejscem sądów ziemskich i grodzkich, gościł licznie przybywające poselstwa, co wymagało rozwinięcia działalności usługowej - wobec dworu, urzędów i gości. Zorganizowany, centralny ośrodek zarządzania wymagał, a zatem i sprzyjał powstawaniu i stabilizowaniu się licznych i o różnym charakterze urzędów związanych z dworem książęcym, administracją ziemską, samorządem miejskim.

Rozwinęło się budownictwo, a o jego zasięgu świadczą ślady domów i ulic znajdowane daleko od centrum współczesnego Czerska - „w polu”. Dominantą architektoniczną był - i pozostał gotycki zamek z kamienia i cegły, z którego zachowały się: północna i wschodnia część muru obronnego, czworoboczna baszta wjazdowa z pomieszczeniami dla zarządcy zamku w części północno-wschodniej i dwie cylindryczne baszty, jedna północno-zachodnia, gdzie były pomieszczenia dla zbrojowni i straży, i druga - południowo-wschodnia, zwana więzienną. Kościołów było kilka, w tym parafialny z przytułkiem w mieście, a poza miastem jeszcze dwa. W rynku - ratusz, z czasem zaniedbany, podupadły, rozebrany. Miasto szczyciło się herbem, w którym znajdowało się wyobrażenie orła, będącego godłem książąt mazowieckich. Później miejsce dumnego orła zajęło wyobrażenie dwóch blankowanych baszt obok siebie stojących, zwieńczonych spadzistymi daszkami, u szczytu których widniały po dwie chorągiewki.

W 1389 odbył się w Czersku zjazd, na którym uchwalony został statut traktujący m.in. o włościanach osiadłych na prawie niemieckim i o włościanach opuszczających swoich panów. Książę Janusz I Starszy (ok. 1350–1429) tworzy po 1379 dzielnicę czersko-warszawską, a w 1406 przenosi do Warszawy kolegiatę czerską i archidiakonat wraz z trzema prebendami i pozostałymi dochodami, zaś ''actum et darum in Czirsko'' w 1413 książę ten nadaje Warszawie prawo miejskie chełmińskie i inne przywileje i przenosi tu swoją rezydencję, podnosząc to miasto do godności stolicy książęcej. Czersk traci na znaczeniu, mimo iż pozostaje do XVIII w. głównym ośrodkiem ziemi czerskiej. Nadal odbywają się tu zjazdy mazowieckie (m.in. 1484, 1496, 1522), funkcjonują urzędy ziemskie i grodzkie itd., ale koniunktura ośrodka czerskiego niemal całkowicie załamała się już w XV stuleciu (symptomy widoczne były już znacznie wcześniej), przy czym utrata prymatu na rzecz [[Warszawa|Warszawy]] nie jedyną była przyczyną. Powodów było znacznie więcej, a m.in. przesunięcie i oddalenie się od Czerska handlowych szlaków i koryta Wisły (XIV w.), a tym samym oddalenie od drogi żeglownej (transport towarów), dalej – spadek znaczenia obronnego i handlowego oraz pożary i epidemie, a według niektórych opinii również inkorporacja Mazowsza do Korony, wszystko to zdecydowało o ekonomicznym upadku tego miasta.

=== Goszczyn po włączeniu Mazowsza do Rzeczpospolitej ===
Po wcieleniu Mazowsza do Rzeczypospolitej (1526) Czersk wchodzi w skład dóbr królewskich, a w 1545 staje się częścią oprawy królowej Bony, obok m.in. [[Warka|Warki]], [[Bądków|Bądkowa]], [[Goszczyn|Goszczyna]], Garwolina i Stromca (Strumyecz) na Zapilczu. Nastąpił kolejny, krótki, okres rozwoju miasta, a jego podstawą stało się sadownictwo, uprawa warzyw i winorośli oraz wyrób sukna (13 sukienników w 1564). Według lustracji z tegoż 1564 r. w Czersku było prawie 200 domów, z czego połowa murowanych, a szacunkowa liczba mieszkańców oscylowała wokół jednego tysiąca. Większość stanowili rolnicy, rzemieślników było ok. 150, w tym po 22 szewców i zdunów, 24 piwowarów, 16 szynkarzy, po 9 gorzelników i piekarzy, po 6 krawców i kuśnierzy, 12 prasołów, tudzież kowale, ślusarze itd. Dwa lata później (1566) król Zygmunt August „''zlitowawszy się nad upadkiem mieszczan naszych czerskich, którzy po tylekroć przez pożar ognia do zupełnego ubóstwa przywiedzeni... chcąc, aby kiedyś toż miasto nasze Czersk los twój polepszyło''” - daje mu różne wolności i przywileje, a m.in. zwalnia od wielu opłat, zezwala pomnażać dochód kasy miejskiej na różne sposoby, a także zezwala odbudować ratusz, łaźnię, wagę, postrzygalnię itd. Temu celowi sprzyjać też miało odbywanie tu sejmików oraz roków ziemskich. Niestety, w 1578 „Czersko - Aleksander Gwagnin widzi już - ''drzewiane w równinie''... ''a zamek'' [tylko] ''murowany na górze''...” Rychło też pognębiły ponownie miasto i okolicę epidemie grasujące w latach 1602–1625, tak iż „''najsłynniejsza niegdyś miejscowość w województwie mazowieckim.... obecnie nędzna mieścina''”, zauważa w 1634 Jędrzej Święcicki. Wszakże dane mu jeszcze było widzieć „''u stóp wzgórza... winnicę zaszczepioną i uprawianą z inicjatywy królowej Bony. W kierunku na zachód ciągną się ogrody należące do mieszczan, wspaniale owocujące''”, Szwedzi i Rakoczy palą i niszczą (1656–1657) zamek, kościoły i większość zabudowań mieszczańskich (ocalały tylko 22 domy), a epidemie z lat 1661–1662 pozostawiają przy życiu 13 osób.

Lustratorzy królewscy w roku 1660 konstatują: targi (w poniedziałek) i jar marki (dwa w roku) słabe, piwowarstwo już nie to, nie ma łaźni, postrzygalni, winnicy, młyn ledwie jeden i „''jeden rybak przy mieście''”. Najpoważniejszym źródłem dochodu było, w tej sytuacji, cło wodne, dające ok. 120 florenów prowentu rocznego, a lądowe – 22 florenów. Próbę aktywizacji miasteczka podjął Franciszek Bieliński (1742–1809), ostatni starosta czerski. Skończyło się na zbudowaniu drewnianego ratusza, niedokończonej restauracji zamku i odbudowaniu (1762) prowadzącego doń mostu. Niewiele też pomógł nakaz (1764) odbywania w Czersku roków ziemskie przez tydzień (dla wzbogacenia kasy miejskiej przez przybywających gości). Natomiast przybyli tu w 1765 lustratorzy królewszczyzn zastali miasto „zdezelowane i zniszczone” i de facto zagraryzowane. Nie pozostał śladu po kamienicach, jatkach, młynach i ogrodach, nawet „podatki i cła należące miastu zaginęły”, podobnie, jak zaniknęły targi i jarmarki. Mimo tego do końca I Rzeczypospolitej miasto nadal było siedzibą starosty grodzkiego, sądów grodzkich i ziemskich, a nawet zachował się urząd - już tytularny, kasztelana (ostatnim był Walenty de Piętki Sobolewski, kawaler orderów Orła Białego i św. Stanisława).

=== Czasy zaborów ===
Po upadku Rzeczypospolitej Czersk znalazł się pod pruskim zaborem i wtedy to sąd grodzki oraz archiwum przeniesione zostały do Góry Kalwarii. W tym też czasie (1805–1806) wzniesiono murowany, jednonawowy, kościół p.w. Przemienienia Pańskiego. W okresie Księstwa Warszawskiego (1807–1815) liczba ludności w miasteczku przekroczyła liczbę 400, Z chwilą utworzenia Królestwa Polskiego (1815), w Czersku nie było już żadnych władz administracyjnych, a w 1869 - decyzją Komitetu Urządzającego w Królestwie Polskim ''„na zasadzie Najwyższego Ukazu''” Czersk pozbawiony został praw miejskich i zamieniony na „osadę”. W XIX stuleciu było w niej 45 domów, a liczba mieszkańców wahała się w granicach 310-450, z czego ok. 50 osób to Żydzi, którzy pojawili się w Czersku już u schyłku XIV w. Przez chwilę zajaśniało słońce nad czerskim wzgórzem zamkowym, kiedy pojawili się tu powstańcy - najpierw w 1831, z oddziału gen. Macieja Rybińskiego, a w 1863 z oddziału pułkownika Ludwika Żychlińskiego; nadzieja okazała się złudna i krótka.

Na początku XX w. pieczę nad ruinami czerskiego zamku objęło Towarzystwo Opieki nad Zabytkami Przeszłości (1904). Nieco później, w latach 1907–1911, podjęte zostały prace konserwatorskie na zamku pod kierunkiem Kazimierza Skórewicza, kontynuowane od 1927 przez A. Karczewskiego. Rok 1906, pisał się w dziejach Czerska dwiema inicjatywami: wprowadzeniem języka polskiego w gminie i strajkiem robotników rolnych w miejscowym majątku.

● ''Więcej w osobnym artykule: [[Rewolucja 1905–1907]].''

W 1912 roku w miejscowości żyło 818 osób, w tym 794 katolików, 1 prawosławny, 9 luteran, 14 żydów.

=== Dwudziestolecie międzywojenne ===
W 1921 roku, w 94 budynkach mieszkało 492 ludzi, w tym 484 katolików, 3 ewangelików

W dwudziestoleciu międzywojennym ilość mieszkańców osiągnęła liczbę zbliżoną do 500 (1930 r.).

=== II wojna światowa ===
Podczas II wojny światowej Niemcy zorganizowali tu przejściowy obóz jeniecki.

=== PRL ===
Po 1945 r. ponowione zostały próby aktywizacji wsi Czersk (m.in. kółko rolnicze, filia Spółdzielni Ogrodniczo-Pszczelarskiej w Piasecznie, szkoła), skończyło się na eksploatacji tej miejscowości, jako obiektu o walorach architektoniczno-historycznego zabytku. W 1945 uporządkowano i zabezpieczono, a w roku następnym przekazano teren zamku Towarzystwu Turystyczno-Krajoznawczemu. W Iatach 1959–1969 nastąpiła koncentracja badań przez Wojewódzki Urząd Konserwatorski w Warszawie oraz przez Instytut Historii Kultury Materialnej Polskiej Akademii Nauk, a ich dorobek zawarty został w licznych publikacjach, m.in. Jadwigi Rauhutowej, Stanisława Suchodolskiego i Teresy Kiersnowskiej. Od 1974 przez dłuższy czas i na większą skalę przeprowadzone zostały prace konserwatorsko-budowlane, obejmujące remont i adaptację wież - bramnej i wschodniej, na pomieszczenie muzealne a także zabezpieczające i uzupełniające niektóre ubytki w substancji zabytkowej. W toku prac archeologicznych odkryto m.in. ślady wcześniejszego grodu obronnego z XI w., drewniane budynki zrębowe, półziemianki, groby szkieletowe, ceramikę, broń, kabłączki, pierścionki brązowe i szklane paciorki, przedmioty codziennego użytku, kości zwierzęce itd.

=== Po 1989 roku ===
U schyłku XX w. w Czersku - niegdyś siedzibie książąt, wojewody, kasztelana i starosty - najwyższą władzę stanowi sołtys, organ wykonawczy samorządu mieszkańców, wsi liczącej 600 mieszkańców (w roku 1961 – 650).

=== Mniejszość ewangelicka ===
Władysław Kraska podał, że początkowo wyznawców wiary ewangelicko-augsburskiej chowano na cmentarzu katolickim i wymienił trzy nazwiska: Tejchman, Hober, Eiswzund. Od 1838 roku należeli do [[Gmina ewangelicko-augsburska w Pilicy|gminy ewangelicko-augsburskiej w Pilicy]] k. [[Warka|Warki]] i tam chowano zmarłych.

== Bibliografia ==

* Napoleon Kosiński, ''Czersk'', [w:] ''Słownik wiedzy o Grójeckiem – zeszyt piąty'', [[Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza. Oddział w Grójcu|Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - Oddział w Grójcu]], Grójec 1996, s. 4-11, na podstawie źródeł:
* Aleksander Gwagnin, ''Sarmatiae Europeae descriptio'', Cracoviae 1578, s. 205;
* Andrzej Święcicki, ''Topographia siue Masoviae descriptio'', Varsaviae 1634, s. 18;
* Michał Baliński, Tymoteusz Lipiński, ''Starożytna Polska pod względem historycznym, jeograficznym i statystycznym opisana'', Warszawa 1843, t. 1, s. 389-392;
* Felicjan Antoni Kozłowski, ''Dzieje Mazowsza za panowania książąt'', Warszawa 1858, s. 250-378;
* [[Kornel Kozłowski]], ''Czersk historycznie i statystycznie opisany'', Warszawa 1858, s. 521-579;
* W. Szymanowski, ''Królestwo Polskie czyli najdokładniejszy obraz tego kraju pod względem statystycznym, jeograficznym i historycznych wspomnień'', Warszawa 1859, s. 24-25;
* ''Volumina legum'', Petersburg 1859, t. 2, s. 70, 266, t. 7, s. 35, t. 9, s. 370;
* ''Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich'', Warszawa 1880, t, 1, s. 833-835;
* ''Latopis ipatiejewski'', [w:] ''Połnoje sobranije russkich letopisiej'', S. Pietierburg 1908, t. 2, s. 19;
* Teodor Wierzbowski, ''Przywileje królewskiego miasta stołecznego Starej Warszawy 1376–1772'', Warszawa 1913, s. IX i 9-12, 25;
* Stanisław Arnold, ''Terytoria plemienne w ustroju administracyjnym Polski piastowskiej (XII–XIII w.)'', [w:] ''Prace Komisji dla Atlasu Historycznego Polski'', Kraków 1927, z. 2, s. 66 i n.;
* Jadwiga Rauhutowa, Stanisław Suchodolski, ''Sprawozdania z prac wykopaliskowych w Czersku pow. Piaseczno za lata 1961 i 1962'', „Sprawozdania Archeologiczne”, t. 17: 1965, s. 199-216, t. 18: 1966, s. 192-205, t. 21: 1969, s. 181-194 (J. Rauhutowa);
* Jan Długosz, ''Roczniki czyli Kroniki sławnego Królestwa Polskiego'', Warszawa 1962 ks. 1-2, s. 114, ks. 5-6, wyd. 1973, s. 313-314 i 332-333, ks. 7-8, wyd. 1974, s. 298-299, ks. 9, wyd. 1975, s. 276, 344, ks. 10-11, wyd. 1982, s. 17;
* ''Katalog zabytków sztuki w Polsce'', t. 10 - województwo warszawskie, z. 14 - powiat piaseczyński, Warszawa 1963, s. 1 i n.;
* ''Kronika Wielkopolska'', Warszawa 1965, s. 274;
* Teresa Kiersnowska, ''Sprawozdania z badań archeologicznych w Czersku pow. Piaseczno, przeprowadzonych na terenie miasta w 1965 r.'', „Sprawozdania Archeologiczne”, t. 19: 1967, s. 195-203;
* Teresa Kiersnowska, ''Czersk w średniowieczu'', [w:] ''Studia z dziejów Piaseczna i powiatu piaseczyńskiego'', Warszawa 1973, s. 205-223;
* Teresa Kiersnowska, ''Czersk w XIII i XIV wieku. Ośrodek władzy książęcej na południowym Mazowszu'', Warszawa 1986;
* ''Miasta polskie w tysiącleciu'', pod red. Mateusza Siuchnińskiego, Wrocław 1967, t. 2, s. 462;
* Sławomir Gawlas, ''Osadnictwo ziemi czerskiej w średniowieczu XII–XV w.'', [w:] ''Dzieje Warki 1321–1971'', Studia i materiały. Praca zbiorowa, Warszawa 1975, s. 32 i n.;
* Jadwiga Rauhutowa, ''Czersk we wczesnym średniowieczu od VII do XII wieku'', Wrocław 1976;
* ''Garwolin, dzieje miasta i okolicy'', praca zbiorowa, Warszawa 1980, s. 35-90;
* Stanisław Rospond, ''Słownik etymologiczny miast i gmin PRL'', Wrocław 1984, s. 64;
* Maria Bogucka, Henryk Samsonowicz, ''Dzieje miast i mieszczaństwa w Polsce przedrozbiorowej'', Wrocław 1986, s. 88-98, 116-158, 246-270, 356, 403, 439;
* Kazimierz Rymut, ''Nazwy miast Polski'', Wrocław 1987, s. 56;
* ''Lustracje województwa mazowieckiego w XVII wieku'', wyd. Alina Wawrzyńczyk, Warszawa 1989, cz. 2 (1660''–''1661), s. 1-18;
* ''Nowy Kodeks Dyplomatyczny Mazowsza'', Wrocław 1989, cz. 2, dokumenty z lat 1248''–''1355, s. 66, 126, 138, 190, 304, 317, 325 i 338-339.
* [[Zdzisław Szeląg]], ''Czersk'', [w:] ''Osadnictwo niemieckie w Grójeckiem. Słownik: historia, kultura, gospodarka'', [[Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza. Oddział w Grójcu|Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu]], Grójec 2011, s. 18-19 – na podstawie źródeł:
* ''Spisok naselennych punktov varsavskoj guberni'', Varsava 1912, s. 360-361;
* Władysław Kraska, ''O wyznawcach wiary ewangelicko-augsburskiej. Ciąg dalszy'', „Komunikat” Towarzystwa Miłośników Góry Kalwarii i Czerska 1992, nr 12(49), s. 8.

[[Kategoria:Miejscowości]]

Budki Petrykowskie

2026-05-11T18:40:53Z

Admin:

'''Budki Petrykowskie''' – wieś położona w województwie mazowieckim, w [[Powiat grójecki|powiecie grójeckim]], w [[Gmina Pniewy|gminie Pniewy]], ok. 21 km na północny zachód od [[Grójec|Grójca]]. Przez wieś przebiega droga krajowa nr 50.

W 2006 roku wieś zamieszkiwało 80 osób.

== Historia ==
Miejscowość po raz pierwszy zanotowana została na mapie kwatermistrzowskiej z roku 1839, w formie ''Petrykowskie Budy''. Pierwszy jej człon określa charakter osady. Budami zwano osady leśne, „których mieszkańcy trudnili się przetwórstwem drewna, pszczelarstwem, myślistwem”. Po wykarczowaniu lasu stawała się osadą rolną. Wyraz ''buda'' zapożyczony został z języka niemieckiego, ''Bude'' = buda, ciupka. Człon drugi nazwy miejscowości lokalizuje ją w pobliżu wsi [[Petrykozy]]. Pierwszy człon uległ zdrobnieniu i od 1921 r. brzmi ''Budki Petrykowskie''.

Wieś powstała za sprawą właściciela ziemskiego Karola Wohlhübnera, który w 1825 sprowadził osadników niemieckich. 30 września 1921 w 15 budynkach mieszkało 98 osób, w tym 25 katolików, 66 [[Ewangelicy|ewangelików]], 7 innych wyznań chrześcijańskich. Wszyscy zadeklarowali narodowość polską.

● ''Więcej w osobnym artykule: [[Ewangelicy]].''

W końcu lipca 1944 r. potomkowie osadników opuścili małą ojczyznę (''Heimat'') i wyjechali do III Rzeszy (''Vaterland'').

=== Mord w Budkach Petrykowskich ===
● ''Więcej w osobnym artykule: [[Mord w Budkach Petrykowskich]].''

1 grudnia 1945 r. we wsi doszło do [[Mord w Budkach Petrykowskich|skrytobójczego mordu politycznego]] dokonanego przez funkcjonariuszy Milicji Obywatelskiej - zamordowano działaczy Polskiego Stronnictwa Ludowego: Zbigniewa Tadeusza Hanke (sędziego Sądu Grodzkiego w Grójcu i delegata Rządu na Kraj, przewidywanego przez rząd RP w Londynie na wojewodę warszawskiego), Bolesława Łukowskiego, kierownika Spółdzielni Rolniczo-Handlowej „Rolnik” i Tadeusza Liszkiewicza, żołnierza Armii Krajowej i nauczyciela grójeckiego liceum. Czwarty z aresztowanych, rolnik z [[Krobów|Kolonii Krobów]], Józef Sikorski, przeżył. Kiedy usłyszał strzał, upadł, a później wygrzebał się z płytkiego grobu. To dzięki niemu prawda o zbrodni wyszła na jaw – zawiadomił władze PSL i złożył zeznanie przed sądem.

== Bibliografia ==

* [[Zdzisław Szeląg]], ''Budki Petrykowskie'', [w:] ''Osadnictwo niemieckie w Grójeckiem. Słownik: historia, kultura, gospodarka'', [[Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza. Oddział w Grójcu|Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu]], Grójec 2011, s. 10 – na podstawie źródeł:
* ''Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej. Opracowany na podstawie wyników pierwszego powszechnego spisu ludności z dn. 30 września 1921 r. i innych źródeł urzędowych'', t. 1: ''M.st. Warszawa, województwo warszawskie'', Warszawa 1925, s. 45;
* Urszula Bijak, ''Nazwy miejscowe powiatu grójeckiego. Słownik historyczno-etymologiczny'', Grójec 2001, s. 17.

[[Kategoria:Miejscowości]]

Borzęcin

2026-05-11T18:36:25Z

Admin:

'''Borzęcin''' – wieś w województwie mazowieckim, w [[Powiat grójecki|powiecie grójeckim]], w [[Gmina Błędów|gminie Błędów]], położona ok. 6 km na południowy zachód od [[Błędów|Błędowa]].

W źródłach pisanych po raz pierwszy notowana w XVI wieku. Urszula Bijak podała, że nazwa wsi pochodzi od staropolskiej nazwy osobowej ''Borzęta'', znanej już od XII wieku, a ta zaś od staropolskich imion typu ''Borzysław''. W czasach Südpreußen (Prus Południowych) we wsi osiedlili się osadnicy niemieccy. Ile osób przybyło, na razie nie udało się ustalić.

● ''Więcej w osobnym artykule: [[Ewangelicy]].''

W 1912 żyły 64 osoby (37 mężczyzn, 37 kobiet), w tym 10 luteran (15,62%). Późniejszy spis ludności z 1912 r. podaje, że we wsi mieszkało 51 osób (20 mężczyzn, 31 kobiet), w tym 7 ewangelików (13,72%), z których wszyscy zadeklarowali narodowość polską. Kolejne spisy ludności notują więc coraz mniejszą ich liczbę. Przyczyn zapewne było wiele (migracja, wysiedlenia, wojny, zmiana wyznania). Ks. Marian Kajtaniak przytacza dwa przykłady apostazji: „''8 lutego 1825 Piotr Dziarnowski, plantator tabaki z Wylezina, par. Chojnata, zawarł związek małżeński z Marianną Kryspel, ewangeliczką z Borzęcina, która złożyła wyznanie wiary katolickiej przed proboszczem. Świadkami byli Krzysztof Heyn i Samuel Kufelt, ewangelicy. 13 lutego 1825 zawarli związek małżeński ewangelicy Jan Kwast z Rozalią Utrecht z Borzęcina, oboje przeszli na wiarę katolicką''.”

W księdze nawróceń w parafii Błędów prowadzonej od 1859 roku zanotowano 43 nawrócenia na katolicyzm. Niestety, ks. Marian Kajtaniak m.in. wymienił nazwiska niemiecko brzmiące, ale nie podał z jakiej miejscowości osoby noszące je pochodziły. W jednym przypadku podał, iż Helena Janasz, z [[Dańków|Dańkowa]] przeszła z kalwinizmu na katolicyzm. W księdze chrzczonych znalazł wiele nazwisk kolonistów, dla przykładu wynotował 67. Spisywali oni akt chrztu, jak już wzmiankowano, u błędowskiego proboszcza do 1839, kiedy to uzyskali zezwolenie władz państwowych na prowadzenie własnych akt stanu cywilnego. Stało się to po urządzeniu [[Cmentarz ewangelicki w Błędowie|cmentarza ewangelickiego w Błędowie]].

== Bibliografia ==

* [[Zdzisław Szeląg]], ''Borzęcin'', [w:] ''Osadnictwo niemieckie w Grójeckiem. Słownik: historia, kultura, gospodarka'', [[Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza. Oddział w Grójcu|Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu]], Grójec 2011, s. 6-7 – na podstawie źródeł:
* Urszula Bijak, ''Nazwy miejscowe powiatu grójeckiego''. Słownik historyczno-etymologiczny, Grójec 2001, s. 15-16;
* ks. Marian Kajtaniak, ''Parafia Błędów w przeszłości i w zabytkach'', Warszawa 1954, s. 77-80 [maszynopis];

[[Kategoria:Miejscowości]]

Borowe (gmina Warka)

2026-05-11T18:30:56Z

Admin:

'''Borowe''' – wieś położona w województwie mazowieckim, w [[Powiat grójecki|powiecie grójeckim]], w [[Gmina Warka|gminie Warka]], położona po lewej stronie drogi prowadzącej z [[Warka|Warki]] do [[Góra Kalwaria|Góry Kalwarii]] (1,5 km od niej), koło [[Magierowa Wola|Magierowej Woli]].

Po raz pierwszy wieś odnotowana została w 1912 r. Nazwę miejscowości utworzono od przymiotnika ''borowy'' (bór) i określenia miejsca położenia w ''borze'', czy też koło ''boru''.

● ''Więcej w osobnym artykule: [[Ewangelicy]].''

''Spisok naselennych punktov varsavskoj guberni'' z 1912 nie notuje obecności osadników niemieckich, wnosić stąd należy, jeśli nie popełniono błędu w druku, iż przybyli oni do wsi po tym roku, skoro w roku 1921 w 5 budynkach żyły 44 osoby, w tym 20 [[Ewangelicy|ewangelików]] (45,4%); wszyscy ci ostatni podali narodowość niemiecką. Bliższe poznanie dziejów kolonistów - skąd przybyli i kiedy - wymaga dalszych studiów. Latem 1944 władze okupacyjne, w związku ze zbliżającym się frontem wojennym, zarządziły ewakuację ludności niemieckiej. Koloniści opuścili wieś, mienie ich przejęli Polacy. Obecność osadników w Borowym utrwalona została w pamięci współczesnych w publikacji ''Urzędowe nazwy miejscowości i obiektów fizjograficznych'', w której część wsi oznaczono jako ''Borowe-Kolonia''.

== Bibliografia ==

* [[Zdzisław Szeląg]], ''Borowe'', [w:] ''Osadnictwo niemieckie w Grójeckiem. Słownik: historia, kultura, gospodarka'', [[Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza. Oddział w Grójcu|Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu]], Grójec 2011, s. 6 – na podstawie źródeł:
* ''Spisok naselennych punktov varsavskoj guberni'', Varsava 1912, s. 22-23;
* ''Urzędowe nazwy miejscowości i obiektów fizjograficznych'', red. W. Taszycki 127: powiat grójecki 1971, s. 18;
* Urszula Bijak, ''Nazwy miejscowe powiatu grójeckiego. Słownik historyczno-etymologiczny'', Grójec 2001, s. 15.

[[Kategoria:Miejscowości]]

Stefan Bandke

2026-05-11T18:22:48Z

Admin: Utworzono nową stronę "'''Stefan Bandke''' – w międzywojniu kantor zboru ewangelickiego i nauczyciel publicznej szkoły powszechnej w Błędowie. W 1934 na łamach „Echa Grójeckiego” zamieszczał artykuły propagujące idee Polski mocarstwowej, państwa morskiego. Podczas okupacji był volksdeutschem, kierownikiem szkoły dla dzieci niemieckich i wójtem Błędów|Błęd…"

'''Stefan Bandke''' – w międzywojniu kantor zboru ewangelickiego i nauczyciel [[Publiczna Szkoła Podstawowa im. Tadeusza Kościuszki w Błędowie|publicznej szkoły powszechnej w Błędowie]]. W 1934 na łamach „[[Echo Grójeckie|Echa Grójeckiego]]” zamieszczał artykuły propagujące idee Polski mocarstwowej, państwa morskiego. Podczas okupacji był [[Volksdeutsche|volksdeutschem]], kierownikiem szkoły dla dzieci niemieckich i wójtem [[Błędów|Błędowa]]. Pod jego kierownictwem wieś zelektryfikowano, przed [[Kościół św. Prokopa Opata w Błędowie|kościołem św. Prokopa Opata]] urządzono duży skwer obsiany trawą i krzewami oraz aleję, prowadzącą do kościoła, obsadzono topolami.

15 kwietnia 1944 roku, na podstawie zarządzenia inspektora szkolnego, zajął jedną izbę klasową w budynku polskiej szkoły dla potrzeb dzieci niemieckich oraz wykorzystując sprzęt tej placówki urządził takąż klasę w [[Pelinów|Pelinowie]].

== Bibliografia ==

* [[Zdzisław Szeląg]], ''Bandke Stefan'', [w:] ''Osadnictwo niemieckie w Grójeckiem. Słownik: historia, kultura, gospodarka'', [[Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza. Oddział w Grójcu|Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu]], Grójec 2011, s. 1-2 – na podstawie źródeł:
* Kronika [[Publiczna Szkoła Podstawowa im. Tadeusza Kościuszki w Błędowie|Publicznej Szkoły Powszechnej w Błędowie]];
* ks. M. Kajtaniak, ''Parafia Błędów w przeszłości i zabytkach'', Warszawa 1954, s. 57, 94. Maszynopis pracy magisterskiej.

[[Kategoria:Duchowni]]
[[Kategoria:Nauczyciele]]
{{DEFAULTSORT:Bandke, Stefan}}

Dziennik Rozporządzeń dla Powiatu Grójeckiego

2026-05-10T09:25:01Z

Admin:

„'''Dziennik Rozporządzeń dla Powiatu Grójeckiego. Kreisblatt Für Den Kreis Grojec'''” – pierwsze urzędowe czasopismo w Grójeckiem; dwutygodnik wydawany przez [[Cesarsko-Niemiecki Zarząd Powiatu Grójeckiego]] w celu publikowania zarządzeń regulujących różne dziedziny życia w tej jednostce administracyjnej. Od 1 października 1917 do 15 października 1918 ukazało się 29 numerów „Dziennika...” oraz „Dodatku do Dziennika...” o łącznej objętości 214 stron.

Pierwszy numer tłoczono w Drukarni Progress ([[Grójec]], ul. Jatkowa 1), następne w Niemieckiej Drukarni Rządowej w Warszawie. Kolumny tworzyły teksty składane w języku niemieckim i polskim. Pismo pojawiało się 1. i 15. dnia każdego miesiąca.

Opublikowano w nim 288 zarządzeń, obwieszczeń, ogłoszeń. Przepisy o charakterze normatywnym zamieszczali: naczelnik powiatu i agendy powiatowe oraz jenerał gubernator warszawski. „Dziennik” winni byli prenumerować burmistrzowie, wójtowie i sołtysi, którzy zobowiązani zostali do wykładania go do ogólnego użytku w lokalach urzędowania. Ponadto naczelnik powiatu (kpt. von Troth) polecał zamawianie „Dziennika” przez osoby prywatne i korporacje. Przekonywał, iż znajomość treści pisma pozwoli uniknąć kar za wykroczenia przeciw rozporządzeniom. Cena kwartalna prenumeraty wynosiła 2 marki, pojedynczego egzemplarza 30 fenigów.

„Dziennik”, zgodnie ze swym przeznaczeniem nie ogłaszał nieurzędowego serwisu informacyjnego, nie publikował nowin i dyskusji politycznych, nie zamieszczał publikacji krytykujących działalność okupacyjnych władz administracyjnych. Drukowano wyłącznie przepisy związane z potrzebami władz administracyjnych. Obwieszczenia dotyczyły np. sekwestru wyrobów tkackich, przesyłania do Rosji kart pocztowych, listów zwykłych i poleconych (otworzonych). Zamieszczano listy gończe ze zbiegłymi z aresztu złodziejami koni m.in. z [[Głuchów|Głuchowa]], [[Błędów|Błędowa]], [[Grójec|Grójca]]. W każdym z przypadków podawano rysopisy i przybliżony wiek.

W dziale „Ogłoszenia” informowano o skradzionych, zagubionych i odnalezionych paszportach (bardzo dużo!). Publikowano nazwiska skazanych na śmierć, nazwiska upoważnionych do badania mięsa.

Zarządzenia dotyczyły poboru podatków m.in. od psów, zakładania i utrzymywania studni, konserwacji dróg i mostów, handlu produktami rolnymi, higieny prowadzenia piekarń i godzin ich otwarcia (od 6 rano do 7 wieczorem), szczepień przeciw ospie, wysokości maksymalnych cen zbóż, przymusowego sprzedawania bydła, informowano o miejscach skupu dostaw. W nr 25 podano wiadomość, że na posiedzeniu Komisji Gospodarczej do Komisji Rozjemczej wybrano: jako przedstawicieli większej własności ziemskiej [[Zygmunt Domański|Zygmunta Domańskiego]] z [[Jasieniec|Jasieńca]] i [[Stanisław Czekański|Stanisława Czekańskiego]] z [[Kośmin|Kośmina]]; reprezentantami drobnej własności zostali: Aleksander Zarzycki z Jazgarzewa a zastępcą jego gospodarz – Antoni Małuj z Grząd. Z „Dziennika” można się dowiedzieć, że koło [[Góra Kalwaria|Góry Kalwarii]] otwarto przytułek dla sierot z całego powiatu.

„Dziennik” stanowi ważne źródło dla dziejów [[Powiat grójecki|powiatu grójeckiego]] w latach okupacji niemieckiej (1915–1918). Znajduje się w nim trochę informacji potrzebnych do rekonstrukcji biografii lokalnych działaczy społecznych i gospodarczych.

== Bibliografia ==

* [[Zdzisław Szeląg]], ''„Dziennik Rozporządzeń dla Powiatu Grójeckiego. Kreisblatt Für Den Kreis Grojec”'', [w:] ''Słownik wiedzy o Grójeckiem – zeszyt piąty'', [[Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza. Oddział w Grójcu|Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - Oddział w Grójcu]], Grójec 1996, s. 23-25, na podstawie źródeł:
* Biblioteka Narodowa, sygn. 95205/Kraś.

[[Kategoria:Media]]

Błędów

2026-05-08T20:44:26Z

Admin:

'''Błędów''' – wieś w Polsce położona w województwie mazowieckim, w [[Powiat grójecki|powiecie grójeckim]], w [[Gmina Błędów|gminie Błędów]], nad [[Mogielanka|Mogielanką]].

Miejscowość jest siedzibą [[Gmina Błędów|gminy Błędów]].

== Historia ==
Legenda mówi, że kiedyś pewien książę zabłądził w czasie polowania. W tym miejscu, ok. 20 km na południowy zachód od [[Grójec|Grójca]], nad rzeką [[Mogielanka|Mogielanką]], powstała wieś będąca gniazdem Błędowskich herbu Półkozic. Pierwsza informacja o Błędowie pochodzi z dokumentu z 1392 r. wystawionego przez biskupa poznańskiego Dobrogosta z Nowego Dworu; znalazła się w nim wzmianka o proboszczu tutejszej parafii. Nazwę wywodzi się od nazwiska pierwszych właścicieli – Błędowskich herbu Półkozic. Kolejna informacja, z 1408 r., dotyczy dziedzica Gotarda ''heres de Blandowo''.

W XV w. przedstawiciele rodziny Błędowskich herbu Półkozic studiowali na Akademii Krakowskiej, a jeden z nich, Maciej, w 1475 r. został nawet rektorem. W XVIII w. karierę zrobił Jakub Błędowski (zm. 1756), dziedzic m.in. Dąbrówki i [[Goliany|Golian]], chorąży rawski, starosta zbuczyński i gliniański, dzierżawca starostwa lipowieckiego, generał major wojsk saskich, oboźny polny koronny. W XVII-XVIII w. w Błędowie, oprócz Błędowskich, gospodarowali także: Krasiccy, Załuscy, Zbierzchowscy i Waliccy. Twierdzi się, że błędowski pałac, klasycystyczny, został wzniesiony w pierwszej dekadzie XIX w. według projektu Fryderyka Alberta Lessla dla Józefa i Klementyny z Kozietulskich Walickich.

Do XVII w. wieś należała do Błędowskich, a po nich m.in. do Zbierzchowskich (od 1770), Walickich (od pocz. XIX w.), Wiercińskich, Zagórskich, Wołowskich, Kijewskich, Ostrowskich, Potockich, Stankiewiczów.

=== Czasy Królestwa Polskiego ===
W czasach Królestwa Polskiego kierunek rozwoju dla Błędowa, wytyczył Karol Zagórski, postępowy dziedzic Błędowa. Niedługo przed powstaniem listopadowym założył osadę fabryczną, której układ – z prostokątnym Nowym Rynkiem – do dziś zachował się w rozplanowaniu miejscowości. W 1822 roku ufundował kościół w miejsce zniszczonego w pożarze w 1817 roku.

W latach 1827–1830 na [[Mogielanka|Mogielance]] zbudował młyny, folusz (pilśniarnię, urządzenie do zagęszczania tkanin), tartak, hamernię (kuźnię, warsztat obróbki metali) oraz wspólnie z Karolem Deimem z Wiednia, utworzył warsztaty wyrobów jedwabnych. Zagórski, wraz z Johnem Balle z Londynu, założył wytwórnię piwa według receptury angielskiej.

W związku z tym, Zagórski w 1827 roku sprowadził do Błędowa 25 rodzin niemieckich rzemieślników (tkaczy, sukienników, postrzygaczy, farbiarzy i innych fachowców), co znacząco zmieniło strukturę narodowościową Błędowa.

● ''Więcej w osobnym artykule: [[Ewangelicy]].''

W 1832 w osadzie żyło 1132 mieszkańców, w tym 213 pracujących w 19 warsztatach tkackich. W 1835 liczba ludności wzrosła do 1268 mieszkańców, z których 281 zajmowało się tkactwem w 21 warsztatach, w tym 7 wyrabiało kapelusze i plecionki z tzw. wełny drzewnej (z łyka).

Liczba kolonistów w Błędowie rosła stale do roku 1840, mimo niechęci do nich, jaką żywił kolejny dziedzic, Jan Chryzostom Kijewski. Część z nich przeniosła się do Żyrardowa, gdzie w latach 1830–1833 uruchomione zostały zakłady włókiennicze. Na ich miejsce napływali nowi osadnicy. Dla zaspokojenia ich potrzeb religijnych Zagórski ofiarował luteranom budynek przy placu targowym w Błędowie, w którym urządzili dom modlitwy, w latach 1838–1839 [[Filiał ewangelicko-augsburski w Błędowie|filiał ewangelicko-augsburski]], a przy nim szkołę oraz cmentarz wyznaniowy, po lewej stronie drogi z Błędowa do Zofiówki lub Oleśnik.

W I dekadzie XIX w. w osadzie utworzono filię żyrardowskich zakładów tkackich, w których na 60 ręcznych warsztatach wyrabiano płótno zgrzebne, worki, drelich.

W 1859 r. miejscowość liczyła już 1360 mieszkańców, a w dziewięciu oddzielnych zakładach wyprodukowano około 172 000 łokci<ref>1 łokieć = ok. 0,47-0,48 m</ref> wyrobów bawełnianych, w tym:

* 160 500 łokci perkalu białego,
* 11 358 łokci baścików kolorowych,
* 3 900 par pończoch,
* 340 par skarpetek,
* 100 sztuk szlafmyc, czyli męskich czepków nocnych.

Zużywano wówczas 9330 funtów przędzy bawełnianej. Ogólna wartość produkcji wynosiła 8140 rubli srebrnych. We wszystkich zakładach podległych zakładom żyrardowskim pracowały 73 osoby: 9 majstrów, 34 czeladników, 9 uczniów i 21 robotników.

W 1870 roku, oprócz warsztatów tkackich i pomocniczych (postrzygalnie, farbiarnie), w Błędowie działały gorzelnia, browar i garbarnia. W osadzie mieszkało 1213 ludzi.

W następnych latach większość warsztatów przeniosło się do Żyrardowa. W katalogu ''Wystawy rolniczo-przemysłowej w Warszawie'' z 1885 roku podano, że dziedzic Błędowa, Franciszek Kijewski zebrał i na wystawę nadesłał: przetaki, sita, kapelusze z łyka, spódnice, fartuchy z wełny, fartuchy drelichowe, perkale drukowane, kaftany wełniane, pończochy, wyroby pończosznicze, drewienka do zapałek, sztyfty do butów (gwoździki bez główki). Listę te opatrzono notą: <blockquote>„''Przemysł tkacki we wsi Błędów istnieje od lat kilkudziesięciu. Przed lat kilkunastu posiadał przeszło sto warsztatów, które prawie wszystkie przeniosły się do Żyrardowa, a pozostałe wyrabiają sita, przetaki, kapelusze, wełniaki i fartuchy wełniane i drelichowe, a zbyt częścią na miejscu, częścią zaś do Cesarstwa i Niemiec'' [wywozi się].”</blockquote>Niedługo przed I wojną światową powstała jednostka Ochotniczej Straży Pożarnej. W 1912 r. osadę Błędów zamieszkiwało 2365 osób (1175 mężczyzn, 1190 kobiet), w tym 1364 katolików, 316 luteran (13,36%), 675 żydów (28,54%), 10 prawosławnych (0,42%). Ponadto, we wsi Błędów zamieszkiwały 324 osoby, a folwark Błędów – 13 osób. Łącznie Błędów miał 2702 mieszkańców.

=== Dwudziestolecie międzywojenne ===
Po I wojnie światowej osada wyludniła się, jednocześnie część mniejszości niemieckiej spolonizowała się. Według spisu ludności z 30 września 1921 r., miejscowość miała 159 domów i 1879 mieszkańców, w tym 1359 narodowości polskiej, 2 narodowości niemieckiej, 517 narodowości żydowskiej i jednego innej narodowości. Podział wg płci wskazywał na 887 mężczyzn i 992 kobiet, a wg wyznania: 940 katolików (50,02%), 122 luteran (6,5%), 2 osoby innych wyznań, 815 żydów (43,37%). Zmniejszenie się liczby mieszkańców spowodowane było stratami w działaniach wojennych, wyjazdem Rosjan w trakcie lub zaraz po wojnie, powojennym przemieszczaniem się ludności.

Obok siebie żyły trzy narodowości i trzy wyznania, posiadające swoje szkoły, świątynie i cmentarze. Żydzi zajmowali się wyrobem naczyń blaszanych, żyjąc biednie, niekiedy na skraju nędzy. W latach 30. ziemianie powiatu grójeckiego zorganizowali dla nich zbiórkę żywności. Jednym z tych ziemian był lekarz [[Czesław Stankiewicz]], który w majątku Błędów oddawał się pasjom sadowniczej i kwiaciarskiej.

W latach 1919–1926 w Błędowie działały [[Ewangelicka Spółdzielnia Kredytowa w Błędowie|Ewangelicka Spółdzielnia Kredytowa]], przy [[Filiał ewangelicko-augsburski w Błędowie|filiale]] szkoła, chór i orkiestra.

20 czerwca 1939 w Błędowie mieszkało 2206 osób, w tym 1177 katolików, 893 żydów (40,4%), 140 ewangelików (6,3%), z których 90 deklarowało narodowość niemiecką (64%). Wolne zawody wykonywało 20 osób, w urzędach państwowych pracowało 66, w przemyśle i handlu – 950, w rolnictwie – 400, na stanowiskach robotniczych – 420.

=== II wojna światowa ===
W czasie II wojny światowej wójtem gminy został [[Volksdeutsche|folksdojcz]], [[Stefan Bandke]]. Podczas okupacji niemieckiej w latach 1939–1945, potomkowie kolonistów, dobrowolnie lub pod przymusem podpisali [[Volksdeutsche|volkslistę]]. W wykazie ludności bezrolnej w gminie Błędów uprawnionej do przydziału kartek żywnościowych podano, że żyło w niej 110 bezrolnych volksdeutschów, w tym do lat 10 – 27, powyżej – 83.

Aktywność volksdeutschów utrudniała zbrojną działalność niepodległościową Polaków. Dopiero w październiku 1944 patrol placówki z [[Lipie|Lipia]] ([[Ośrodek VIII ZWZ-AK Lipie|Ośrodek VIII Armii Krajowej Lipie]]) dokonał u volksdeutschów rekwizycji żywności i odzieży, które przekazano wysiedlonym z Warszawy. 28 lipca 1944, w związku ze zbliżającymi się wojskami radzieckimi, koloniści, z nielicznymi wyjątkami, opuścili Błędów. Ewakuowani zostali do Starogardu k. Gdańska. Część wyjechała dalej na Zachód, inni zatrzymali się w obozie w Kochborowie. Po 1945 r. niektórzy wrócili do Błędowa. Ich opuszczony dom modlitwy został zdewastowany.

Miejscowi Żydzi zostali wymordowani przez hitlerowców, większość obywateli pochodzenia niemieckiego tuż przed zakończeniem wojny wyjechała z kraju.

=== PRL ===
Wieś zelektryfikowano i założono skwer, na którym blisko pół wieku później, w 1992 r. postawiono pomnik poświęcony żołnierzom Armii Krajowej, w tym Janowi Nowackiemu ps. „Łoś”, który poległ 9 czerwca 1943 r.

== Przypisy ==
<references />

== Bibliografia ==

* [[Zdzisław Szeląg]], ''Błędów'', [w:] ''Osadnictwo niemieckie w Grójeckiem. Słownik: historia, kultura, gospodarka'', [[Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza. Oddział w Grójcu|Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu]], Grójec 2011, s. 3-6 – na podstawie źródeł:
* Archiwum Państwowe miasta stołecznego Warszawy. Oddział w Grodzisku Mazowieckim, syg. 45, k.nlb.;
* ''O nowo założonej osadzie fabrycznej Błędów, w powiecie czerskim położonej'', „Wiadomości Handlowe” 1830, nr 72: 26 czerwca, s. 378-380;
* ''Encyklopedia powszechna Orgelbranda'', t. 2, Warszawa 1860, s. 525; t. 3, s. 496;
* ''Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich'', pod red. F. Sulimierskiego, B. Chlebowskiego, W. Walewskiego I-XV, Warszawa 1880–1902, t. 1 (1880), s. 247;
* ''Katalog wystawy rolniczo-przemysłowej w Warszawie''. Wyd. K. Sulistrowski, Warszawa 1885, s. 220;
* ''Spisok nasielennych punktow warszawskoj guberni'', s. 14-15;
* ''Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej. Opracowany na podstawie wyników pierwszego powszechnego spisu ludności z dn. 30 września 1921 r. i innych źródeł urzędowych'', t. 1; ''M.st. Warszawa, województwo warszawskie'', Warszawa 1925, s. 35;
* [[Albert Breyer]], ''Deutsche Tuchmachereinwanderung in den ostmitteleuropäischen Raum 1550-1830'', Leipzig 1941, s. 240;
* „Warschauer Zeitung” 1942, nr z 25 sierpnia, s. 5;
* ks. M. Kajtaniak, ''Parafia Błędów w przeszłości i zabytkach'', Warszawa 1954, maszynopis, s. 28-31, 52-58;
* [[Henryk Świderski]], ''Armia Krajowa w Obwodzie Grójec – „Głuszec”'', Warszawa 1993, s. 192.

== Linki zewnętrzne ==
[[Kategoria:Miejscowości]]

Józef Krupiński

2026-05-08T19:34:54Z

Admin:

'''Józef Antoni Krupiński''' (ur. 29 maja 1912 w Boczkach, powiat łowicki, zm. 13 sierpnia 1944 w [[Warszawa|Warszawie]]) – wikary kościoła rzymskokatolickiego, prefekt szkół w [[Grójec|Grójcu]].

== Życiorys ==
Rekonstrukcja jego biografii jest trudna z powodu zniszczenia w 1944 roku Archiwum Archidiecezjalnego w Warszawie.

Urodził się 29 maja 1912 w Boczkach (w gminie Jeziorko, w powiecie łowickim), w rodzinie rolniczej. Był jednym z sześciorga dzieci Pawła (ur. 1 sierpnia 1876, zm. 11 stycznia 1961) i Heleny (ur. 31 grudnia 1884, zm. 7 stycznia 1972), z domu Mucha:

* Marianna Janina (17 stycznia 1908–1 sierpnia 1978)
* Jan Wincenty (22 stycznia 1910–27 marca 1990)
* '''Józef Antoni''' (29 maja 1912–13 sierpnia 1944)
* Eugeniusz (ur. i zm. 1918)
* Stanisława (29 stycznia 1919–18 października 1956)
* Stefania (2 czerwca 1922–12 sierpnia 2018)

W domu otrzymał staranne wychowanie katolickie i patriotyczne. Swoją naukę rozpoczął w szkole w Łaguszewie. Jako jedyny z rodzeństwa kontynuował w Państwowym Gimnazjum imienia Księcia Józefa Poniatowskiego w Łowiczu. W tym czasie mieszkał na prywatnej stancji u p. Schmidt w Łowiczu, która mieściła się na Rynku Tadeusza Kościuszki<ref>Obecnie Stary Rynek.</ref> pod numerem 29.

Józef Krupiński uczył się przeciętnie, jednak pozytywne zdanie egzaminów dojrzałości w czerwcu 1933 pozwoliło Józefowi aplikować na studia wyższe. W 1933 roku wstąpił do Wyższego Metropolitarnego Seminarium Duchownego św. Jana Chrzciciela w Warszawie, święcenia kapłańskie przyjął w lipcu 1939 roku w Warszawie. Msza święta prymicyjna odbyła się 23 lipca 1939 roku w kolegiacie łowickiej.

Po przyjęciu święceń kapłańskich Józef Krupiński został skierowany do parafii św. Wita w Karczewie koło Otwocka, gdzie pełnił posługę jako wikariusz. W parafii przebywał rok. W tym czasie, po agresji z 1939 roku, ziemie polskie znalazły się pod okupacją niemiecką. Następnie znalazł się w [[Grójec|Grójcu]], gdzie w [[Kościół św. Mikołaja Biskupa w Grójcu|parafii św. Mikołaja Biskupa]] pełnił posługę kapłańską jako wikariusz i prefekt szkół grójeckich.

=== Działalność konspiracyjna ===
Mając kontakt ze starszą młodzieżą, wspólnie z księdzem wikariuszem [[Bolesław Stefański|Bolesławem Stefańskim]] skupił wokół siebie tę, która należała do prawicowego Obozu Narodowo-Radykalnego - Grupy Szaniec. Organem jej było pismo pod tytułem „Szaniec”, stąd nazwa grupy. Grupa Szaniec używała również dłuższej nazwy: ''Związek Jaszczurczy imienia Najświętszej Maryi Panny i świętego Andrzeja Boboli''.

Zorganizowana przez ks. Krupińskiego grupa młodzieży spotykała się w domu parafialnym przy ul. Worowskiej 1. W zebraniach uczestniczyli studenci szkół wyższych, byli uczniowie klas starszych gimnazjum, oraz uczniowie [[Koedukacyjne Kursy Przygotowawcze do Szkół Zawodowych II Stopnia Józefa Świątkowskiego|Koedukacyjnych Kursów Przygotowawczych do Szkół Zawodowych II Stopnia Józefa Świątkowskiego]], [[Prywatna Koedukacyjna Szkoła Handlowa Józefa Świątkowskiego|Prywatnej Koedukacyjnej Szkoły Handlowej Józefa Świątkowskiego]], uczniowie [[Tajne nauczanie w zakresie szkoły średniej (1939–1945)|tajnego nauczania w zakresie szkoły średniej]]. Na spotkaniach czytano artykuły z tajnej prasy, dyskutowano nad (ujętymi w duchu światopoglądu katolickiego i ideologii narodowej) problemami moralnymi, politycznymi i społecznymi podejmowanymi m.in. przez tajne gazetki „Załoga”, „Naród” i „Wojsko”. Zapoznawali się z działaniem broni, której kilka sztuk przechowywał w swoim mieszkaniu ksiądz wikary. Ponadto był on kapelanem tajnej organizacji wojskowej [[Szwoleżerowie]], inspiratorem gazetki [[Szare Szeregi|Szarych Szeregów]] „[[Na Posterunku]]” (ukazującej się w latach 1943–1944). Od września 1943 uczył religii na komplecie [[Tajne nauczanie w zakresie szkoły średniej (1939–1945)|tajnego nauczania w zakresie szkoły średniej]], który przy [[Publiczna Szkoła Podstawowa nr 1 im. Gabriela Narutowicza w Grójcu|Publicznej Szkole Podstawowej nr 1 w Grójcu]] zorganizował [[Wincenty Malicki]] (1893–1944).

We wrześniu 1942 Grupa Szaniec oraz część [[Narodowa Organizacja Wojskowa|Narodowej Organizacji Wojskowej]] utworzyła w kraju [[Narodowe Siły Zbrojne]]. [[Biuro Informacji i Propagandy Armii Krajowej|Biuro Informacji i Propagandy]] Armii Krajowej [[Obwód Grójec Armii Krajowej|Obwodu Grójec-„Głuszec”]] w raporcie z 22 października 1943 poinformowało „Folwark” (kryptonim Obszaru Warszawskiego Armii Krajowej):<blockquote>„''ONR - grupa nieliczna, za to niezmiernie hałaśliwa. Sieci organizacyjnej w terenie nie ma. Członkowie - garść przedwojennych maturzystów i studentów młodszych roczników. Kierownik - młody ksiądz, odważny, dobry kaznodzieja. Nie przejawia zdolności do pracy konstruktywnej. Większość członków jest w szeregach PZP'' (Polski Związek Powstańczy, kryptonim Armii Krajowej)'', prowadzą jednak własne życie organizacyjne, urządzają zebrania dyskusyjne na tematy polityczne operując jeszcze ciągle hasłami walki z Żydami, zresztą mówią, że program nie może być wyraźny i że nie należy go ujawniać. Nie czytają „Szańca”, natomiast czytają „Walkę”. W stosunku do innych organizacji roszczą sobie prawo do supremacji jako, że „przyszłość należy do nas!”. Swego stosunku do pełnomocnika rządu na kraj nie potrafią, nawet na wyraźne pytania, określić. W sprawach wojskowych są zdyscyplinowanymi żołnierzami, lecz politycznymi wpływami usiłują opanować komendę obwodu. Chcąc mieć w wojsku własną propagandę, zaczęli wydawać własne pisemko powielane, na niskim poziomie''”.</blockquote>19 stycznia 1944 ksiądz Józef został aresztowany przez służby Gestapo w [[Grójec|Grójcu]], na ulicy w drodze z kościoła na plebanię. Powodem zatrzymania księdza było posiadanie na plebanii kilku sztuk broni. Początkowo Gestapo chciało jednak zatrzymać księdza [[Bolesław Stefański|Stefańskiego]]. Bezpośrednio po zatrzymaniu ksiądz został osadzony w więzieniu w Grójcu. Gestapo nie pozwoliło wziąć mu ze sobą nawet brewiarza. Następnie ksiądz został przewieziony praktycznie bez ubrania na Aleje Szucha w [[Warszawa|Warszawie]] i umieszczony w więzieniu na Pawiaku. Tam przez cały pobyt niósł posługę kapłańską oraz pomoc braterską współwięźniom do końca swoich dni. Udzielał komunii z chleba, spowiadał współwięźniów. Księdzu udało się z więzienia wysłać pocztą do rodziny trzy listy, jednak do dzisiaj żaden z nich się nie zachował.

W dniu 13 sierpnia 1944, po wydaniu obiadu, na rozkaz komendanta więzienia na Pawiaku Berga von Triepsa dokonano ostatniej egzekucji więźniów, wśród nich znalazł się Józef Krupiński. Była to ostatnia w historii Pawiaka egzekucja więźniów. Z informacji posiadanych przez rodzinę wynika, że już wówczas ksiądz był w stanie agonalnym, ciężko chorował na gruźlicę. 21 sierpnia 1944 Niemcy wysadzili w powietrze budynek więzienia.

== Upamiętnienie ==
W latach 60. XX wieku ksiądz Józef Krupiński został upamiętniony na tablicy pamiątkowej, która znajduje się na wewnętrznej ścianie bazyliki archikatedralnej św. Jana Chrzciciela w Warszawie. Tablica znajduje się pod chórem w prawej nawie kościoła. Tablica zawiera siedemdziesiąt cztery nazwiska kapłanów Archidiecezji Warszawskiej, którzy „oddali swoje życie za wiarę i Ojczyznę w drugiej wojnie światowej i w Powstaniu Warszawskim”. Ksiądz Krupiński jest jednym z trzech kapłanów rozstrzelanych w więzieniu na Pawiaku, którzy zostali upamiętnieni na tej tablicy. Tablica powstała po konsekracji nowo odbudowanej katedry, wg informacji ks. prałata Bogdana Bartołda, tablicę prawdopodobnie ufundowała Kuria Metropolitalna Warszawska.

W 1968 roku nazwisko księdza Józefa Krupińskiego pojawiło się na tablicy pamiątkowej umieszczonej w Muzeum w Łowiczu w holu na pierwszym piętrze. Tablica została ufundowana ze składek i dobrowolnych ofiar członków Koła Wychowanków i Wychowanek Szkół Średnich Ogólnokształcących. Na wspomnianej tablicy zamieszczono nazwiska pięciu wychowawców i ponad stu wychowanków „znanych z imienia lub zaginionych poległych w walce z najazdem hitlerowskim straconych w Oświęcimiu, Dachau, Mauthausen oraz w innych obozach zagłady, więzieniach i miejscach uświęconych krwią męczeńską w latach 1939–1945”.

W dniu 14 października 1978 roku przed [[Publiczna Szkoła Podstawowa nr 1 im. Gabriela Narutowicza w Grójcu|Szkołą Podstawową nr 1 w Grójcu]] odsłonięto tablicę pamiątkową, na której upamiętniony został również ksiądz Józef Krupiński. Tablica upamiętnia trzydziestu czterech nauczycieli ziemi grójeckiej, którzy „polegli w walce z hitlerowskim najeźdźcą o wyzwolenie narodowe i społeczne oraz zamordowanym w latach 1939''–''1945”. Na uroczystości odsłonięcia tablicy obecna była między innymi siostra księdza – Stefania.

W dniu 26 maja 2019 roku w kościele św. Rocha w Boczkach Chełmońskich odsłonięta została tablica upamiętniająca księdza Józefa Krupińskiego. Na tablicy podkreślono, że jako więzień Pawiaka, pomimo złego stanu zdrowia, niósł pomoc kapłańską swoim współwięźniom. Tablica została ufundowana przez rodzinę księdza Józefa Krupińskiego, a odsłonięta przez biskupa pomocniczego diecezji łowickiej Wojciecha Osiala.

== Przypisy ==
<references />

== Bibliografia ==

* Paweł Pięta, Katarzyna Skierska-Pięta, ''Ks. Józef Antoni Krupiński (1912-1944): Wspomnienie'', [Wydawnictwo SIGMA], Boczki Chełmońskie, Skierniewice 2019.
* [[Zdzisław Szeląg]], ''Krupiński Józef'', [w:] ''Słownik wiedzy o Grójeckiem - zeszyt czwarty'', Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 1996, s. 45–47 – na podstawie źródeł:
* Księga poświęcona pamięci nauczycieli Ziemi Grójeckiej poległych i zamordowanych w latach 1939–1945 w depozycie Alicji Langkamerowej. Tu krótki biogram i fotografia;
* Władysław Bartoszewski, ''Warszawski pierścień śmierci. 1939–1944'', Warszawa 1967, s. 295;
* Ks. W. Jacewicz, Ks. J. Woś, ''Martyrologia polskiego duchowieństwa rzymskokatolickiego pod okupacją hitlerowską w latach 1939–1945'', z. 2, s. 361;
* R. Domański, ''Pawiak – więzienie gestapo. Kronika. 1939–1945'', Warszawa 1979, s. 492;
* ''Życie religijne w Polsce pod okupacją hitlerowską. 1939–1945''. Praca zbiorowa pod red. ks. J. Zielińskiego, Warszawa 1982, s. 289;
* M. Walczak, ''Straty osobowe polskiego środowiska nauczycielskiego w okresie wojny i okupacji hitlerowskiej 1939–1945'', Warszawa 1984, s. 380;
* M. Walczak, ''Działalność oświatowa i martyrologia nauczycielstwa polskiego pod okupacją hitlerowską 1939–1945'', Wrocław 1987, s. 465;
* [[Henryk Świderski]], ''Armia Krajowa w Obwodzie Grójec – „Głuszec”'', Warszawa 1993, s. 28, 48, 66, 85, 193, 219, 249, 251, 308;
* M. Walczak, ''Ludzie nauki i nauczyciele podczas II wojny światowej. Księga strat osobowych'', Warszawa 1995, s. 426.

[[Kategoria:Duchowni]]
[[Kategoria:Wojskowi]]
{{DEFAULTSORT:Krupiński, Józef}}

Władysław Trojanowski

2025-07-20T13:29:03Z

Admin: Utworzono nową stronę "'''Władysław Trojanowski''' (ur. 21 stycznia 1912 w Magierowej Woli, zm. 7 lutego 1980 w Warszawie) – aktor. == Życiorys == Urodził się 21 stycznia 1912 w Magierowej Woli koło Warki, jako syn robotnika Władysława i Anieli ze Zwierzyńskich. Od 1913 wychowywał się w Warszawie i tu ukończył sześć klas gimnazjum typu matematyczno-przyrodniczego, a potem odbył trzyletnią prakty…"

'''Władysław Trojanowski''' (ur. 21 stycznia 1912 w [[Magierowa Wola|Magierowej Woli]], zm. 7 lutego 1980 w [[Warszawa|Warszawie]]) – aktor.

== Życiorys ==
Urodził się 21 stycznia 1912 w [[Magierowa Wola|Magierowej Woli]] koło [[Warka|Warki]], jako syn robotnika Władysława i Anieli ze Zwierzyńskich. Od 1913 wychowywał się w [[Warszawa|Warszawie]] i tu ukończył sześć klas gimnazjum typu matematyczno-przyrodniczego, a potem odbył trzyletnią praktykę ślusarza narzędziowego w zakładzie Władysława Paschalskiego. W latach 1931–1933 pracował jako ślusarz w przedsiębiorstwie „Skoda”, a po odbyciu służby wojskowej w 1. pułku lotniczym (1933–1935), jako traser w firmie „Perkun” (1935-1937), następnie był ślusarzem w komunikacji miejskiej w Warszawie (1937–1944). W 1939 ukończył kurs pilotażu szybowcowego i motorowego. W latach 1932–1944 był członkiem Towarzystwa Miłośników Sceny przy MPK. Po upadku powstania warszawskiego znalazł się w obozie w Pruszkowie, skąd zbiegł i ukrywał się we wsi Wolica (powiat Opoczno).

W lutym 1945 powrócił do Warszawy i zgłosił się do wojska (19 lutego 1945) i do demobilizacji (6 października 1945) grał w teatrze wojskowym. W 1946 odbył kolejny kurs pilotażu w Aeroklubie w Gdańsku. Po powrocie do Warszawy, od 24 marca 1947 do 31 sierpnia 1948 pracował w Miejskich Teatrach Dramatycznych w Warszawie, ale jego nazwiska na afiszach teatralnych nie znaleziono.

W sezonie 1948/1949 występował w Teatrze im. Jaracza w Olsztynie. 8 lipca 1949 przed Centralną Komisją Egzaminacyjną w Poznaniu złożył eksternistyczny egzamin aktorski i zaangażowany został do miejscowego Państwowego Teatru Polskiego (1949/1950); pod koniec sezonu przeniósł się do Teatru Powszechnego w Warszawie, w którym występował do końca 1951 roku. W latach 1952–1953 był aktorem Teatru Ziemi Opolskiej w Opolu, a w następnych sezonach: w Teatrze im. Bogusławskiego w Kaliszu (1954/1955), w Teatrze Młodej Warszawy (1955/1956); przez rok pracował w Państwowym Przedsiębiorstwie Imprez Estradowych (1956/1957). W sezonie 1957/1958 i 1958/1959 grał w Teatrze im. Węgierki w Białymstoku, w następnym (1959/1960) w Teatrze Klasycznym w Warszawie (nie był członkiem zespołu).

W 1960 roku opuścił Warszawę i występował w Bałtyckim Teatrze Dramatycznym w Koszalinie (1960/1961), Teatrze im. Siemaszkowej w Rzeszowie (1961–1967), Teatrze im. Fredry w Gnieźnie (1967–1973), od 1973 do końca życia w Teatrze im. Juliusza Osterwy w Gorzowie Wielkopolskim.

W ciągu ponad 30 lat aktywności zawodowej grał kilkadziesiąt ról teatralnych, a w tym m.in.:

* Kapelmistrza (Wsiewołod Wiszniewski, ''Tragedia optymistyczna'', premiera 1960);
* Kurtysa (Wiliam Szekspir, ''Poskromienie złośnicy'', premiera 19 stycznia 1961);
* Sierżanta (Pedro Calderon de la Barca, ''Alkad z Zalemei'', premiera 25 grudnia 1961);
* Oficera gwardii (Molier, ''Świętoszek'', premiera 10 stycznia 1963);
* Kapitana (Wiliam Szekspir, ''Burza'', premiera 19 kwietnia 1963);
* Kozaka (Julian Ursyn Niemcewicz, ''Powrót posła'', premiera 30 listopada 1963);
* Sierżanta (Władysław Orłowski, ''Jutro Berlin'', premiera 22 lipca 1964);
* Strażnika (Carlo Goldoni, ''Bliźniaki z Wenecji'', premiera 13 lutego 1965);
* Gajowego I (Wojciech Bogusławski, ''Henryk VI na łowach'', premiera 28 sierpnia 1965);
* Świętosza (Juliusz Słowacki, ''Dramat bez tytułu'', premiera 10 grudnia 1965),
* Hieronima (Peter Zvon, ''Bal pożegnalny'', premiera 12 lutego 1966);
* Józefowego brata, Smółkę (Mikołaj Rej z Nagłowic, ''Żywot Jozepha'', premiera 20 lipca 1966);
* Anzelma (Leon Kruczkowski, ''Pierwszy dzień wolności'', premiera 17 listopada 1973);
* Pana Gdańskiego (Aleksander Fredro, ''Ożenić się nie mogę'', premiera 21 kwietnia 1974);
* Ojca Joanny (Stanisław Grochowiak, ''Karabiny'', premiera 8 grudnia 1974);
* Burmistrza (Federico Lorca Garcia, ''Czarująca szewcowa'', premiera 3 lutego 1975<ref>Lub 1974, do zweryfikowania.</ref>);
* Administratora domu (Władimir Majakowski, ''Łaźnia'', premiera 4 maja 1975);
* Ojca Pana Młodego (Bertold Brecht, ''Wesele drobnomieszczańskie'', premiera 11 grudnia 1976);
* Maga I, Starca, Pana V (Juliusz Słowacki, ''Balladyna'', premiera 15 lutego 1977<ref>Lub 1976, do zweryfikowania.</ref>);
* Kierdeliona (Stanisław Ignacy Witkiewicz, ''Jan Maciej Karol Wścieklica'', premiera 23 kwietnia 1977);
* Spawacza (Aleksander Gelman, ''Protokół z pewnego zebrania partyjnego'', premiera 26 kwietnia 1977);
* Dęba (Václáv Čtvrtek, ''Przygody rozbójnika Rumcajsa'', premiera 1 października 1977);
* Clocharda (Stanisław Grochowiak, ''Dulle Griet'', premiera 14 stycznia 1978);
* Woźnego (Jan Paweł Gawlik, ''Egzamin'', premiera 4 marca 1978).

W 1978 wyróżniony został odznaką „Za Zasługi dla Województwa Gorzowskiego”. 15 grudnia 1950 ożenił się z Janiną Zuzanną Miechowiak. Zmarł bezpotomnie 7 lutego 1980 w [[Warszawa|Warszawie]].

== Przypisy ==
<references />

== Bibliografia ==

* [[Wanda Szeląg]], ''Trojanowski Władysław'', [w:] ''Słownik wiedzy o Grójeckiem – zeszyt dziewiąty'', [[Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza. Oddział w Grójcu|Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu]], 2000, s. 121-123 – na podstawie źródeł:
* Urząd Stanu Cywilnego w Warce: Księga urodzin, małżeństw i zgonów parafii [[Ostrołęka]] k. [[Warka|Warki]] 1912, poz. 6;
* Materiały archiwalne: Ankieta personalna, własnoręcznie napisany życiorys oraz kserokopie materiałów drukowanych zebranych przez Danutę Zielińską (z Wojewódzkiej i Miejskiej Biblioteki Publicznej w Gorzowie Wielkopolskim), w Teatrze im. Juliusza Osterwy oraz w Bibliotece Wojewódzkiej w Gorzowie Wielkopolskim;
* Kserokopie dokumentów i materiałów drukowanych zebranych przez Teresę Matejko z Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej im. Joachima Lelewela w Koszalinie oraz Barbarę Chmurę z Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej w Rzeszowie;
* ''Almanach Sceny Polskiej'' Sezony 1949/1950 – 1979/1980;
* ''XV lat BTD'' (Bałtyckiego Teatru Dramatycznego im. Juliusza Słowackiego, Koszalin-Słupsk 1974, s. 54-59;
* Ami, ''Nowe premiery'', „Nadodrze” 1974, nr 4, s. 8; nr 11, s. 9-10;
* Irena Adamczuk, ''Wesele ze stripteasem'', „Nadodrze” 1976, nr 25/26, s. 19;
* ''XXV lat Bałtyckiego Teatru Dramatycznego im. Juliusza Słowackiego'', Koszalin 1979, s. 33;
* Irena Keuner, ''Zmarli'', „Teatr” 1980, nr 6, s. 25;
* ''Słownik biograficzny teatru polskiego 1900–1980'', Warszawa 1994, t. 2, s. 724. Tu w zasadzie brak biografii.

[[Kategoria:Artyści]]
{{DEFAULTSORT:Trojanowski, Władysław}}

Antoni Dębski

2025-05-03T10:22:43Z

Admin:

'''Antoni Dębski''' (ur. 12 grudnia 1911 w [[Józefowice|Józefowicach]], zm. 3 maja 1970 tamże) – działacz ruchu ludowego, organizator i komendant [[Bataliony Chłopskie|Batalionów Chłopskich]] w Obwodzie obejmującym ówczesny [[powiat grójecki]], nazwisko okupacyjne „Bronisław Lasocki”.

== Życiorys ==
Urodził się w rodzinie chłopskiej 12 grudnia 1911 roku w [[Józefowice|Józefowicach]] (gmina Tarczyn, [[Powiat grójecki|powiat Grójec]]). Ukończył sześć klas gimnazjum księży salezjanów w Różanym Stoku k. Dąbrowy Białostockiej oraz kurs dla głównych księgowych „Społem”. Od 1934 członek [[Związek Młodzieży Wiejskiej Rzeczpospolitej Polskiej|Związku Młodzieży Wiejskiej Rzeczpospolitej Polskiej]] (ZMW RP) i [[Stronnictwo Ludowe|Stronnictwa Ludowego]], w latach 1935–1936 prezes Związku Sąsiedzkiego ZMW RP w Komornikach koło [[Tarczyn|Tarczyna]]. W latach 1937–1939 sekretarz Zarządu Powiatowego Stronnictwa Ludowego w [[Grójec|Grójcu]], od 1939 pierwszy wiceprezes Zarządu Powiatowego. Za odczytanie rezolucji strajkowej w dniu Święta Ludowego, 15 sierpnia 1937 sąd wymierzył mu karę czterech miesięcy więzienia z zawieszeniem na 2 lata. W 1937 współorganizował [[Strajk chłopski w 1937 roku|strajk chłopski]] w [[Powiat grójecki|powiecie grójeckim]] (m.in. wstrzymanie dostaw żywności), za co skazany został na 6 miesięcy pozbawienia wolności.

W czasie okupacji hitlerowskiej pracował w [[Kasa Spółdzielcza im. Stefczyka w Grójcu|Kasie Spółdzielczej im. Stefczyka w Grójcu]], w której był członkiem Zarządu, a od 1 marca 1944 w [[Bank Spółdzielczy w Grójcu|Banku Spółdzielczym w Grójcu]]. Prawdopodobnie w połowie 1940 wstąpił do [[Stronnictwo Ludowe „Roch”|Stronnictwa Ludowego „Roch”]] (Ruch Oporu Chłopów) oraz w pierwszej połowie 1942 wszedł w skład Powiatowego Kierownictwa Stronnictwa Ludowego „Roch”, które przed 15 kwietnia 1942 wybrało go Komendantem [[Bataliony Chłopskie|Batalionów Chłopskich Obwodu Grójec]], nr 8, okręg II. Biuro Informacji i Propagandy [[Obwód Grójec Armii Krajowej|Armii Krajowej Obwodu Grójec]] w raporcie z 22 października 1943 scharakteryzowało go jako „człowieka o żołnierskiej duszy i ideowca”. Od końca 1942 do późnej jesieni 1944 należał do komitetu redakcyjnego konspiracyjnej gazetki Stronnictwa Ludowego „Roch” – „[[Kłosy]]”. W końcu 1942 wszedł w skład [[Delegatura Powiatowa Rządu RP na Kraj|Delegatury Powiatowej Rządu RP na Kraj]]. Pełnił w niej funkcję komendanta (inspektora) [[Straż Samorządowa|Straży Samorządowej]]. W czasie powstania warszawskiego wziął udział w akcji niesienia pomocy walczącej ludności, a potem wysiedlonej ze stolicy. W październiku 1944 w jego mieszkaniu w [[Tarczyn|Tarczynie]] odbyła się narada centralnych i terenowych działaczy [[Stronnictwo Ludowe „Roch”|Stronnictwa Ludowego „Roch”]] z udziałem m.in.: Kazimierza Banacha, Stanisława Kotera, Tadeusza Ilczuka, Stanisława Kasperlika, Tadeusza Wyrzykowskiego, Hieronima Ligockiego, na której powołano nowe kierownictwo odpowiedzialne za działalność w powiatach znajdujących się jeszcze pod okupacją hitlerowską. Powierzono mu wówczas funkcję skarbnika.

Po wyzwoleniu powiatu spod okupacji wstąpił do odrodzonego [[Związek Młodzieży Wiejskiej Rzeczpospolitej Polskiej|Związku Młodzieży Wiejskiej RP „Wici”]] i [[Polskie Stronnictwo Ludowe|Polskiego Stronnictwa Ludowego]]; 7 października 1945 na zjeździe powiatowym PSL w Grójcu złożył sprawozdanie z działalności [[Bataliony Chłopskie|Batalionów Chłopskich]] w powiecie, które wraz z innymi załącznikami przekazał do archiwum Stronnictwa. Pełnił wówczas funkcję I wiceprezesa Zarządu Powiatowego PSL. W 1947 był urzędującym sekretarzem Wojewódzkiego Zarządu PSL w Warszawie. Od 1947 pracował w spółdzielczości samopomocowej w Łodzi i województwie łódzkim, od 1961 w Centralnym Związku Spółdzielczości Pracy w Warszawie, następnie w Zarządzie Głównym Towarzystwa Krzewienia Wiedzy Praktycznej.

Zmarł 3 maja 1970 w [[Józefowice|Józefowicach]], pochowany na cmentarzu parafialnym w [[Tarczyn|Tarczynie]].

== Bibliografia ==

* [[Zdzisław Szeląg]], ''Dębski Antoni'', [w:] ''Słownik wiedzy o Grójeckiem – zeszyt trzeci'', Towarzystwo Literackie im. A. Mickiewicza – oddział w Grójcu, 1995, s. 4-5 – na podstawie źródeł:
* Archiwum Zakładu Historii Ruchu Ludowego, przy Naczelnym Komitecie PSL, Antoni Dębski, Okres okupacji hitlerowskiej, sygn. R-IIa-Gr 12;
* Relacja pisemna Stanisława Perzyny z Grząd w posiadaniu Zdzisława Szeląga;
* Zdzisław Szeląg, ''Bataliony Chłopskie w powiecie grójeckim'', „Barwy” 1962, nr 2;
* W. Ważniewski, ''Na przedpolach stolicy 1939-1945'', Warszawa 1974, s. 75, 76, 77;
* ''Ruch ludowy na Mazowszu i Podlasiu'', red. A. Łuczak, Warszawa 1975, s. 161-162, 181, 194, 200, 225, 351, 404, 413-414;
* K. Przybysz, ''Konspiracyjny ruch ludowy na Mazowszu'', Warszawa 1977, s. 108, 123, 128, 153-154, 196, 241, 253, 358, 395, 445, 451;
* ''Słownik biograficzny działaczy ruchu ludowego. Makieta'', Warszawa 1989, s. 91;
* [[Henryk Świderski]], ''Armia Krajowa w Obwodzie Grójec-„Głuszec”'', Warszawa 1993, s. 36, 85, 219, 308.
{{DEFAULTSORT:Dębski, Antoni}}
[[Kategoria:Działacze społeczni]]

Bohdan Czacharowski

2025-02-23T22:06:52Z

Admin: Utworzono nową stronę "'''Bohdan Michał Czacharowski''' (ur. 6 lutego 1941<ref>Polski Związek Lekkoatletyczny, Zawodnik – Bogdan Czacharowski, https://pzla.pl/zawodnicy/56103</ref> w Świdrze koło Otwocka) – nauczyciel języka polskiego, absolwent wydziału polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego. == Życiorys == Bohdan Czacharowski urodził się 6 lutego 1941 w Świdrze koło Otwocka. W czasie studiów polonistycznych na Uniwersytecie Warszawskim podjął pracę jako starszy ins…"

'''Bohdan Michał Czacharowski''' (ur. 6 lutego 1941<ref>Polski Związek Lekkoatletyczny, Zawodnik – Bogdan Czacharowski, https://pzla.pl/zawodnicy/56103</ref> w Świdrze koło Otwocka) – nauczyciel języka polskiego, absolwent wydziału polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego.

== Życiorys ==
Bohdan Czacharowski urodził się 6 lutego 1941 w Świdrze koło Otwocka.

W czasie studiów polonistycznych na Uniwersytecie Warszawskim podjął pracę jako starszy instruktor w Zarządzie Głównym Polskiego Związku Niewidomych. Jego zadaniem była współpraca ze szkołami dla dzieci niewidomych i niedowidzących. Chodziło o zapewnianie potrzebnych pomocy naukowych, podręczników pisanych alfabetem Braille'a, organizowanie przeglądów muzycznych, artystycznych, imprez sportowych i letnich obozów rehabilitacyjnych. W czasie swojej pracy po raz pierwszy zorganizował wyjazd dla niewidomych i niedowidzących w góry. Za swoją dziesięcioletnią pracę otrzymał wyróżnienie ministra kultury i sztuki - Odznakę Zasłużony dla Kultury.

W 1973 roku zaczął uczyć w [[Liceum Ogólnokształcące im. Piotra Skargi w Grójcu|grójeckim liceum]], a w 1981 roku objął stanowisko Gminnego Dyrektora [[Publiczna Szkoła Podstawowa im. Kornela Makuszyńskiego w Chynowie|Szkół w Chynowie]]. W 1984 roku po likwidacji etatów Gminnych Dyrektorów Szkół podjął pracę nauczyciela języka polskiego w [[Zespół Szkół im. Armii Krajowej Obwodu Głuszec-Grójec w Grójcu|Zespole Szkół Zawodowych w Grójcu]]. W placówce tej przepracował 14 lat z tego 12 lat na stanowisku zastępcy dyrektora do spraw wychowawczych. Był on jednym z pomysłodawców nadania Zespołowi Szkół imienia Armii Krajowej Obwodu Głuszec - Grójec.

Bohdan Czacharowski przeszedł na emeryturę w 1998 roku. Pracował w [[Liceum Ogólnokształcące im. Piotra Skargi w Grójcu|grójeckim Liceum imienia Piotra Skargi]] i [[Zespół Szkół im. Wincentego Witosa w Jasieńcu|Zespole Szkół Ponadgimnazjalnych w Jasieńcu]]. Prowadził także zajęcia nauczania indywidualnego z uczniami, których stan zdrowia nie pozwala na udział w zajęciach szkolnych. Pełnił funkcję zastępcy dyrektora w Zespole Szkół Niepublicznych Stanisława Bęczkowskiego. Z jego inicjatywy w tej placówce zorganizowano gimnazjum dla pracujących.

=== Kariera sportowa ===
Od około 40 lat jego wielką pasją jest sport, głównie bieganie i chód. Zdobył w tych dyscyplinach wiele medali. Należy do Klubu Biegacza w Warszawie. Przebiegł łącznie ponad 80 tysięcy kilometrów, brał udział w ponad 80 maratonach, biegu na dystansie 100 kilometrów i biegu 24 godzinnym. Łącznie zdobył ponad 20 tytułów i medali w Mistrzostwach Polski.

=== Odznaczenia ===
W 2024 roku Bohdan Czacharowski został odznaczony [[Medal „Zasłużony dla Powiatu Grójeckiego”|Medalem „Zasłużony dla Powiatu Grójeckiego”]].

== Przypisy ==
<references />
[[Kategoria:Nauczyciele]]
{{DEFAULTSORT:Czacharowski, Bohdan}}
[[Kategoria:Sportowcy]]

Kazimierz Kochański

2025-02-23T21:19:58Z

Admin: Utworzono nową stronę "'''Kazimierz Kochański‏‎''' (ur. 24 lutego 1950 w Zalesiu Górnym k. Piaseczna) – poeta, animator kultury, autor tekstów piosenek, juror w ogólnopolskich konkursach poetyckich, muzyk, nauczyciel, współorganizator Ogólnopolskich Konkursów Poetyckich „O Laur Jabłoni”. Członek Zarządu Głównego Związku Literatów Polskich. Od 1971 r. mieszka w Grójcu<ref>Rozmowa z Katarzyną Sz…"

'''Kazimierz Kochański‏‎''' (ur. 24 lutego 1950 w Zalesiu Górnym k. Piaseczna) – poeta, animator kultury, autor tekstów piosenek, juror w ogólnopolskich konkursach poetyckich, muzyk, nauczyciel, współorganizator [[Ogólnopolski Konkurs Poetycki „O Laur Jabłoni”|Ogólnopolskich Konkursów Poetyckich „O Laur Jabłoni”]]. Członek Zarządu Głównego Związku Literatów Polskich. Od 1971 r. mieszka w [[Grójec|Grójcu]]<ref>Rozmowa z Katarzyną Szkarpetowską, ''Wszystko, co otrzymałem, darem jest...'', „Niedziela Podlaska” 37/2011, https://www.niedziela.pl/artykul/60299/nd/Wszystko-co-otrzymalem-darem-jest</ref>.

=== Twórczość ===
Debiutował jako poeta w 1980 r. w „Zielonym Sztandarze”. Wiersze publikował m.in. na łamach „Okolic”, „Razem”, „Zarzewia”, „Głosu Nauczycielskiego”, „Barw”, „Przemian”, na antenie Polskiego Radia<ref>Paulina Omen (w rozmowie z K. Kochańskim), ''Z dumą o grójecczyźnie'', „Kurier Południowy” (wydanie otwockie), nr 257, 8 sierpnia 2008, http://www.kurierpoludniowy.pl/wiadomosci.php?art=2593</ref> oraz w wielu almanachach poetyckich i antologiach - m.in „Poeci Polscy 2016”, „Poeci Polscy 2017”, „Poeci Polscy 2018”, w 9 kolejnych Antologiach Warszawskiej Jesieni Poezji, a także psałterzu poezji religijnej „A Duch wieje kędy chce”.

Dotychczas ukazały się następujące zbiory wierszy:

* ''Konfesje'' (1985, wydane nakładem Nauczycielskiego Klubu Literackiego przy Zakładzie Usług Socjalnych Kuratorium Oświaty i Wychowania w Kielcach)
* ''Krecha'' (1985, wydane nakładem Klubu Literackiego: Wydział Kultury i Sztuki Urzędu Wojewódzkiego w Radomiu),
* ''Kroki'' (ok. 1988, wydane nakładem Wojewódzkiego Domu Kultury w Radomiu),
* ''Kolekta: wiersze wybrane'' (2003, wydane w [[Grójec|Grójcu]] nakładem Agencji Reklamowo-Usługowej „Puls”),
* ''Kulminacje'' (2014, nakładem Oficyny Wydawniczej „Ston 2” w Kielcach),
* ''Klejaki'' (2019, nakładem Oficyny Wydawniczej „Ston 2” w Kielcach),
* ''Komitywa'' (2022, nakładem Oficyny Wydawniczej „Ston 2” w Kielcach).

Wydał także zbiory fraszek:

* ''Karambol'' (1993, wyd. [[Grójecki Ośrodek Kultury|Centrum Kultury Regionalnej w Grójcu]]),
* ''Kipiel: wybór fraszek'' (2005, nakładem [[Muzeum im. Kazimierza Pułaskiego w Warce]] i Agencji Reklamowo-Usługowej „Puls” w Grójcu),
* ''Kakofonia'' (2008, nakładem Muzeum im. Kazimierza Pułaskiego w Warce),
* ''Kuriozalia'' (2011, nakładem Muzeum im. Kazimierza Pułaskiego w Warce),
* ''Kolczyki'' (2012, nakładem Oficyny Wydawniczej „Ston 2” w Kielcach)

Jest autorem zbiorów aforyzmów ''Kartkując'' (2015) i ''Kreślone kredą'' (2018).

Graficznie jego książki ubogacili m.in. Jacek Frankowski, Barbara Kochańska i Anna Daria Merska.

Pisze teksty do piosenek, wydał zbiór ''Kanty-Lenki'' (2012, nakładem Oficyny Wydawniczej „Ston 2” w Kielcach), jest też autorem tekstów piosenek z muzyką Mariusza Klimka – ukazaną na albumie ''The Drift Like That'' (2007)''.'' Autor libretta do oratorium ''Pomiędzy słowem i milczeniem'' z muzyką Artura Słowińskiego oraz suity-interludium ''Klejaki'' z muzyką Jarosława Praszczałka.

=== Działalność artystyczna i społeczna, organizowanie wydarzeń ===
Jako animator kultury w 1981 roku założył [[Klub Miłośników Literatury i Sztuki w Grójcu]], współpracował z ówczesną Miejsko-Gminną Biblioteką Publiczną, potem Centrum Kultury Regionalnej, obecnie [[Grójecki Ośrodek Kultury|Grójeckim Ośrodkiem Kultury]] - współorganizując między innymi zamiejscowe prezentacje Warszawskiej Jesieni Poezji, a z obecną Miejsko-Gminną Biblioteką Publiczną w Grójcu [[Ogólnopolski Konkurs Poetycki „O Laur Jabłoni”]] (w latach 1981–1987). Od 1981 r. zapewniał składy jurorskie w tym konkursie, kilka razy osobiście w nich uczestniczył.

Kochański w latach 1997–2003 był redaktorem naczelnym lokalnego czasopisma „[[Odcienie. Miesięcznik Kulturalno-Społeczny]]”, tworzonym społecznie przez grupę ok. 40 autorów (skład redakcji ulegał częstym zmianom), głównie mieszkańców [[Grójec|Grójca]] i jego okolicy.

Był przewodniczącym Głównej Komisji Rewizyjnej Związku Literatów Polskich, członkiem Zarządu Głównego Związku Literatów Polskich odpowiedzialnym za promocję, prowadzi społecznie krajową witrynę internetową ZLP.

=== Odznaczenia ===
Odznaczony Medalami: [[Medal „Zasłużony dla Powiatu Grójeckiego”|„Zasłużony dla Powiatu Grójeckiego”]] (2014) oraz [[Medal „Za zasługi dla Gminy Grójec”|„Za zasługi dla Gminy Grójec”]] (2018), na wniosek Związku Literatów Polskich odznaczony Odznaką „Zasłużony dla Kultury Polskiej”.

== Przypisy ==
<references />
[[Kategoria:Artyści]]
[[Kategoria:Nauczyciele]]
{{DEFAULTSORT:Kochański, Kazimierz}}

Gimnazjum i Liceum Prezydium Rady Narodowej w Grójcu. Filia w Lipiu

2025-02-21T21:46:40Z

Admin: Utworzono nową stronę "'''Gimnazjum i Liceum Prezydium Rady Narodowej w Grójcu. Filia w Lipiu''' – powołana została do życia prawdopodobnie w lutym 1945 r., aby dokończyć rok szkolny w byłym komplecie tajnego nauczania w zakresie gimnazjum, który formalnie zorganizowano jesienią 1942; początkowo dla klas I i II, od 1944 dla klas III i IV. Po wyzwoleniu spod okupacji hitlerowskiej, zapewne pod naciskiem r…"

'''Gimnazjum i Liceum Prezydium Rady Narodowej w Grójcu. Filia w [[Lipie|Lipiu]]''' – powołana została do życia prawdopodobnie w lutym 1945 r., aby dokończyć rok szkolny w byłym komplecie [[Tajne nauczanie w zakresie szkoły średniej (1939–1945)|tajnego nauczania w zakresie gimnazjum]], który formalnie zorganizowano jesienią 1942; początkowo dla klas I i II, od 1944 dla klas III i IV. Po wyzwoleniu spod okupacji hitlerowskiej, zapewne pod naciskiem rodziców i nauczycieli, władze oświatowe w [[Grójec|Grójcu]] z [[Wincenty Ziemacki|Wincentym Ziemackim]], inspektorem szkolnym i [[Kazimierz Lewkowski|Kazimierzem Lewkowskim]], nauczycielem matematyki w Gimnazjum i Liceum w Grójcu oraz Kuratorium Okręgu Szkolnego Warszawskiego wyraziły zgodę na utworzenie filii, którą prowadził [[Marceli Jasiorowski]] (1909–1964), kierownik [[Publiczna Szkoła Podstawowa im. Stanisława Fiedorowicza w Lipiu|szkoły powszechnej w Lipiu]]. Chodziło o ułatwienie młodzieży nauki. Dojazd do gimnazjum w [[Grójec|Grójcu]], które nie posiadało jeszcze internatu, był w zasadzie niemożliwy z powodu braku komunikacji (12 km od Grójca). Koszt wynajęcia stancji był wysoki, brakowało ciepłej odzieży i żywności.

Nauka odbywała się w dwóch izbach: wynajętej i wypożyczonej od [[Publiczna Szkoła Podstawowa im. Stanisława Fiedorowicza w Lipiu|szkoły powszechnej w Lipiu]]. Obie wyposażone zostały w sprzęt będący własnością miejscowej szkoły (ławki, stoły, krzesła, itd.). W klasie I uczyło się 5 uczniów, w tym 4 dzieci rolników, w klasie II odpowiednio – 15, 11, w III – 8, 3, w IV – 4, 3. Filia zatrudniała 5 nauczycieli, w tym 3 mających kwalifikacje do nauczania w szkołach średnich. Wśród niewykwalifikowanych 1 nauczyciel miał ukończone wyższe studia i 1 – gimnazjum. Szkoła borykała się z ogromnymi trudnościami; oprócz samorządu w placówce tej nie działały żadne koła zainteresowań. Poziom nauczania w klasie I w pierwszym półroczu (31 marca 1945) według kierownika filii był bardzo słaby, w klasie II dostateczny, w klasie IV dość dobry.

Brak istotnych dokumentów w archiwum [[Liceum Ogólnokształcące im. Piotra Skargi w Grójcu|Liceum Ogólnokształcącego w Grójcu]] nie pozwała na ustalenie czasu istnienia szkoły. Jest wielce prawdopodobne, że po 31 marca 1945 została wchłonięta przez [[Prywatne Gimnazjum im. Jana Kasprowicza Związku „Samopomocy Chłopskiej” w Wilkowie]].

== Bibliografia ==

* [[Zdzisław Szeląg]], ''Gimnazjum i Liceum Prezydium Rady Narodowej w Grójcu. Filia w Lipiu'', [w:] ''Słownik wiedzy o Grójeckiem – zeszyt trzeci'', [[Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza. Oddział w Grójcu|Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu]], 1995, s. 7-8 – na podstawie źródeł:
* Archiwum [[Liceum Ogólnokształcące im. Piotra Skargi w Grójcu|Liceum Ogólnokształcącego w Grójcu]], teczka: Protokoły z zakresu tajnego nauczania;
* Dane o szkołach z zakresu tajnego nauczania;
* Korespondencja Komisji Weryfikacyjnej powiatu grójeckiego do spraw tajnego nauczania.

[[Kategoria:Szkoły]]

Czesław Olszewski

2025-02-01T22:41:30Z

Admin:

'''Czesław Olszewski''' (ur. 19 czerwca 1894 w [[Grójec|Grójcu]], zm. 11 października 1969 w [[Warszawa|Warszawie]]) – polski fotograf, dokumentalista, znawca grafiki i malarstwa, m.in. dzieł Stanisława Noakowskiego (1867–1928), miłośnik muzyki. Współzałożyciel Syndykatu Fotoreporterów Rzeczypospolitej Polskiej. Brat [[Tadeusz Olszewski|Tadeusza Olszewskiego]], burmistrza [[Grójec|Grójca]] w latach 1934–1939.

== Życiorys ==

=== Młodość ===
Czesław Olszewski był synem Hilarego Pawła Olszewskiego (1861–1914) – urzędnika Starostwa Powiatowego w Grójcu oraz Władysławy z Morchnerów Olszewskiej (1863–1944), bratem [[Tadeusz Olszewski|Juliusza Tadeusza Olszewskiego]], burmistrza [[Grójec|Grójca]] w latach 1934–1939. Urodził się 19 czerwca 1894 r. w Grójcu, gdzie spędził lata dzieciństwa i młodości. Miał siedmioro rodzeństwa (Jan, Józef, [[Tadeusz Olszewski|Tadeusz]], Jadwiga, Halina, Maria, Janina).

Olszewski ukończył szkołę elementarną w rodzinnym mieście oraz Gimnazjum Męskie w Piotrkowie Trybunalskim (1912). W latach 1914–1919 prawdopodobnie pracował w majątkach na Ukrainie. Od czasu ukazania się albumu matejkowskiego (1911) interesował się malarstwem, teorię jego poznawał z pism ideologa sztuki narodowej, krytyka sztuki, Stanisława Witkiewicza (1851–1915) oraz Stanisława Brzozowskiego (1878–1911), teoretyka kultury, „burzyciela tradycji Młodej Polski”. Później interesował się muzyką, teorią i dziejami lutnictwa, gry na skrzypcach uczył się u prof. Józefa Jarzębskiego (1878–1955).

Po powrocie do kraju pracował dorywczo w różnych instytucjach (m.in. w Banku Handlowym) oraz krótko studiował prawo, a od 1925 (przez niecałe cztery lata) na Wydziale Architektury Politechniki Warszawskiej, którego nie ukończył, prawdopodobnie z powodu zmiany zainteresowań. Wówczas to ugruntował swoją wiedzę o fotografii, której wykonywania uczył się m.in. u Józefa Pełczyńskiego i inż. Kraskowskiego, założyciela pierwszego w Polsce kursu fotograficznego.

Podczas studiów uległ fascynacji twórczością prof. Politechniki, Stanisława Noakowskiego, rysownika, malarza, architekta, którego prace przez całe swe życie inwentaryzował, fotografował, organizował z nich wystawy, pisał artykuły, wygłaszał odczyty.

Poza tym, że sam robił zdjęcia, uczył fotografii i był wielkim popularyzatorem tej dziedziny. W latach 1929–1941 (?) pracował jako wykładowca Miejskich Kursów Fototechnicznych przy ul. Nowy Świat 57. W ramach zajęć szkolnych wykładał historię sztuki, podstawowe oraz szlachetne techniki fotograficzne, przeprowadzał zajęcia praktyczne, uczył retuszu. Wykonywał również fotografie barwne, łącząc technikę fotograficzną i plastyczną (podbarwianie farbami akwarelowymi). Skłaniał się jednak ku tezie Władysława Tatarkiewicza, że klasyczna fotografia jest czarno-biała.

=== Lata 30. ===
Był miłośnikiem muzyki, kolekcjonerem, znawcą grafiki i malarstwa, jednak najbardziej kochał fotografię. Fotografował architekturę i pejzaże Arkadii, Nieborowa, [[Mała Wieś|Małej Wsi]] k. [[Grójec|Grójca]], Otwocka, Warszawy. W odradzającym się państwie fotografował gmachy ministerstw, poczty, banki i szpitale, eleganckie mieszczańskie kamienice, a także nowe osiedla mieszkaniowe i awangardowe realizacje skrajnych modernistów. Olszewski dokumentował zabytki, meble, elementy wyposażenia wnętrz, a także dzieła sztuki – na zlecenie muzeów oraz prywatnych kolekcjonerów. Używał kamer wielkoformatowych, świadomie dobierając do nich oświetlenie i obiektywy – ostro rysujące przy tworzeniu dokumentacji oraz miększe przy fotografowaniu pejzażu. Dokumentację fotograficzną swojego dorobku zlecali mu czołowi polscy architekci tamtego czasu, jak Bohdan Pniewski (1897–1965), Romuald Miller (1882–1945), Romuald Gutt (1888–1945), Maciej Nowicki (1910–1951), Rudolf Świerczyński (1887–1943) czy Juliusz Żórawski (1898–1967), a także zaprzyjaźnieni z nim artyści (malarze i rzeźbiarze), m.in.: grójczanin, [[Leonard Pękalski]] (1896–1944), Felicjan Kowarski (1890–1948), Alfons Karny (1901–1989), Edward Kokoszko (1900–1962).

Obok Henryka Poddębskiego stał się czołowym fotografem Warszawy. Jego praca została doceniona, czego przykładem są nagrody: indywidualna w Wielkim Konkursie Fotograficznym „Piękno Warszawy” (1937), a także grupowa jako opiekuna grupy uczniów w konkursie z okazji 500-lecia rzemiosła polskiego. Wiele wysiłku włożył w przygotowanie dokumentacji fotograficznej na wystawę światową w Paryżu (1937) i w Nowym Jorku (1939)<ref>https://kultura.trojmiasto.pl/Sztuka-Patrzenia-Architektura-w-fotografii-Czeslawa-Olszewskiego-imp430341.html</ref> oraz wystawy „Warszawa przyszłości” (1937), „Warszawa wczoraj, dziś i jutro” (1938). Na tę ostatnią przygotował przeźrocza plastyczne dające złudzenie trójwymiarowości, wykonane własną techniką, którą opatentował w 1957 roku<ref>https://archiwum.muzeumpulaski.pl/html/czeslawolszewski.html</ref>.

W roku 1938 został jednym ze współzałożycieli Syndykatu Fotoreporterów Rzeczypospolitej Polskiej. Na potrzeby folderu reklamowego Polskich Linii Lotniczych „Lot” wykonał fotografię, na której uwiecznił swojego kilkuletniego wówczas syna Andrzeja na pokładzie samolotu Lockheed L-10 „Elektra”.

Robił zdjęcia do katalogów, reklam, folderów. Na początku lat 30. zaczął współpracować z prestiżowymi magazynami: „Arkady” (1935–1939) oraz „Architektura i Budownictwo”, publikując na ich łamach znaczną część fotografii. Mają one dziś wartość dokumentu, gdyż wiele z tych sfotografowanych obiektów zostało zburzonych podczas powstania warszawskiego. Ponadto Olszewski we wzmiankowanych czasopismach opublikował artykuły:

* ''Stanisław Noakowski'', w: ''Stanisław Noakowski. Visions d' Architekture. Aquarelles et dessins. Expositions a'Hotel Charpentier, rue du Faubourg Saint-Honore du 20 Fevrier au 7 Mars 1930''; ''W październikową rocznicę'' („Arkady” 1935, nr 6, s. 322-329, il.);
* ''Nieszawa Noakowskiego'' („Arkady” 1935, nr 8, s. 472, il.);
* Pałac Muzyki [Otwock Stary] („Arkady” 1936, nr 7, s. 405-406, il.).

=== II wojna światowa ===
We wrześniu 1939 był komendantem Obrony Przeciwlotniczej w Alejach Ujazdowskich 22. W czasie okupacji Olszewski nadal mieszkał i prowadził działalność fotograficzną w Warszawie, wykonywał portrety i odbitki, kontynuował pracę nauczyciela. W pracowni przy ulicy Polnej 32 i zakładzie fotograficznym przy ulicy Mokotowskiej 73 zajmował się działalnością konspiracyjną, wytwarzając fałszywe dokumenty (m.in. Kennkarty). Syn artysty, mówiąc o ojcu, wspomina: ''„Na początku okupacji niemieckiej'' [1940–1942] ''w naszym domu były organizowane także tajne koncerty, na których występowali czołowi muzycy, jak Jan Ekier, Irena Dubiska, Jerzy Lefeld, Wanda Wiłkomirska”''. Wykonywano m.in. utwory Fryderyka Chopina, Claude'a Debussy'ego, Bacha.

W 1942 roku, w 75. rocznicę urodzin artysty, konspiracyjne wydał 12 egzemplarzy teki ''Stanisław Noakowski. Fantazje architektoniczne'', w 1944 zaś tekę ''Droga do Polski Stanisława Noakowskiego'' ze wstępem wybitnego historyka sztuki, Michała Walickiego. Obie wydane były przez warszawską księgarnię „Logos” St. Dzikowskiego i A. Teslerowej przy ul. Mazowieckiej. Pierwsza teka zawierała 25 plansz najwyższej jakości. Tekst drukowany był na czerpanym papierze, kartę tytułową zaprojektował Adam Jerzy Półtawski (1881–1952), J. Królikowski ze Szkoły Graficznej.

W latach 1943–1944 Olszewscy okresowo ukrywali kilka rodzin żydowskich: dziennikarkę, Irenę Helman; uczennicę ze szkoły fotograficznej, Renę Krajewską, fotografika-portrecistę Benedykta Rottermunda-Dorysa<ref>Kazimierz Wiłkomirski, ''Wspomnienia'', Kraków 1971, s. 269, 571.</ref><ref>Stefan Chaskielewicz, ''Ukrywałem się w Warszawie'', Kraków 1988, s. 126.</ref> (pod nazwiskiem Jerzy Roszczyk) oraz białogwardzistę, muzyka, Rosjanina, prof. Arkadiusza Bukina.

Po kapitulacji powstania warszawskiego, wraz z rodziną został wywieziony z obozu w Pruszkowie, a następnie dotarł do Tarnowa, gdzie w 1945 został założycielem oraz przez dwa lata pierwszym dyrektorem Państwowej Szkoły Sztuk Zdobniczych i Przemysłu Artystycznego (obecnie Liceum Technik Plastycznych), a także prezesem Związku [Polskich] Artystów Plastyków.

=== Po 1945 ===
W 1946 r. powrócił do stolicy, gdzie rok później podjął ponownie pracę w Wydziale Oświaty, Kultury i Sztuki Zarządu Miejskiego Warszawy. Inicjował i aktywnie uczestniczył w organizowaniu różnego rodzaju spotkań okolicznościowych, wystaw i koncertów, m.in. Tygodnia Kultury Ziemi Tarnowskiej, wystawy prac Stanisława Noakowskiego (25 stycznia 1945-1 stycznia 1946).

Powojenny dorobek Olszewskiego to: utrwalony fotografiami Tarnów, ruiny i odbudowa Warszawy (dla potrzeb redakcji tygodnika „Stolica”), Wystawa Ziem Odzyskanych we Wrocławiu (1948), fotografie do albumów ''Sztuka sakralna w Polsce'' (t. I „Architektura”, 1957) i ''Łazienki Warszawskie'' Władysława Tatarkiewicza (1957, 1968), opracowanie cyklu ''Wojna'' Artura Grottgera oraz prace nad spuścizną Stanisława Noakowskiego, które znalazły obecnie miejsce w Muzeum w Nieszawie, Oddziale Muzeum Ziemi Kujawskiej i Dobrzyńskiej we Włocławku oraz w Muzeum w Łowiczu. Fotograf był również współautorem scenariusza do filmu turystyczno-krajoznawczego ''Zamość renesansowy'' (1947), nakręconego wspólnie z architektem Janem Minorskim. W „Stolicy” opublikował artykuł: ''Łowicz pierwszy uczcił Noakowskiego'' („Stolica” 1958, nr 41, s. 14, il.).

W połowie lat pięćdziesiątych XX wieku przygotowywał atlas budowy instrumentów muzycznych. Był współzałożycielem Stowarzyszenia (obecnie Związku) Polskich Artystów Lutników (1954), członkiem Stowarzyszenia Artystów ZAiKS.

Czesław Olszewski zmarł 11 października 1969 r. w Warszawie, pochowany został na Starych Powązkach (kwatera 284d wprost, rząd 2, grób 26).

W 1927 r. ożenił się z Wandą Siudecką, z którą miał syna Andrzeja (ur. 1931, historyk sztuki).

== Twórczość ==
Jego prace to dokładnie przemyślane kadry. Za największe osiągnięcie w dorobku z zakresu fotografii pejzażowej Olszewski uważał zdjęcie [[Cmentarz żydowski w Grójcu|cmentarza żydowskiego w Grójcu]], dziś już nieistniejącego, które pokazuje całą nostalgię przedwojennych polskich miasteczek. Fotograf czekał dwa dni na odpowiednie warunki atmosferyczne i chmurę, która stała się tłem dla samotnej sosny, rosnącej na wspomnianej nekropolii. Zdjęcia wnętrz nieistniejącego już dziś Ministerstwa Spraw Wewnętrznych stanowią kwintesencję stylu lat 30. Lech Grabowski w swojej pracy zaliczył Olszewskiego do panteonu polskich mistrzów kamery. „Niewielu fotografujących w Polsce potrafi mu dorównać w przywracaniu na płycie światłoczułej dawnego świetnego wyglądu źle konserwowanego lub z innych przyczyn ginącego obrazu olejnego, wydobyć bogaty ornament z ciemniejszego tła lub zblakłe już plamy światła. Malarska wiedza pozwala mu bezbłędnie określić możliwości działania przy takich rekonstrukcjach.

Obecnie jego fotografie – w formie negatywów bądź fotogramów (ok. 1500) – znajdują się w zbiorach warszawskich instytucji kultury, m.in. Instytutu Sztuki Polskiej Akademii Nauk, Muzeum Narodowego, Biblioteki Narodowej, Biblioteki Politechniki Warszawskiej, Zamku Królewskiego. Zbiory dotyczące życia i twórczości Stanisława Noakowskiego – znajdują się w Muzeum w Łowiczu i częściowo w Nieszawie. Negatywy warszawskie i inne zinwentaryzował i opisał jego syn Andrzej, gdy pracował w Instytucie Historii Sztuki PAN.

Z Grójcem i Grójeckiem utrzymywał żywy kontakt. Podczas pobytów w rodzinnym mieście, odwiedzając rodzeństwo, znajomych i groby rodziców, fotografował m.in. [[Kościół św. Mikołaja Biskupa w Grójcu|kościół parafialny pw. Św. Mikołaja]], a w najbliższej okolicy – zabudowania [[Pałac w Małej Wsi|pałacu w Małej Wsi]]. Album z fotografiami grójeckiego kościoła, po śmierci ich autora, przekazał parafii w roku 1970 jego syn, prof. dr hab. Andrzej Kazimierz Olszewski. Los albumu nie jest znany.

W latach 1996–2004 Czesław Olszewski miał trzy pośmiertne wystawy:

# w dniach 9-20 maja 1996 w „Starej Galerii” Związku Artystów Plastyków Filmowych – „Warszawa lat trzydziestych w fotografiach...”. Wystawę tę w sierpniu i we wrześniu tegoż roku pokazano też w Domu Kultury w Kazimierzu Dolnym nad Wisłą.
# w dniach 21 kwietnia-15 maja 1997 w Łazienkach w Warszawie pokazano wystawę „Architektura i pejzaż polski na starych fotografiach...”. Wystawa retrospektywna ze zbiorów rodzinnych.
# 8 września-8 października 2004 – „Dekada swingu. Architektura modernistyczna w Polsce lat 1930-tych. Fotografie Czesława Olszewskiego ze zbiorów Instytutu Sztuki PAN”.

== Przypisy ==
<references />

== Bibliografia ==

* [[Zdzisław Szeląg]], ''Olszewski Czesław'', [w:] ''Słownik wiedzy o Grójeckiem – zeszyt trzynasty'', [[Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza. Oddział w Grójcu|Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu]], 2005, s. 57-61 – na podstawie źródeł:
* Andrzej K. Olszewski, ''Wspomnienia napisane na konkurs „Warszawa w świadomości warszawiaków, Polaków i Polonii”'' (1998). Maszynopis. Tu m.in. o Czesławie Olszewskim;
* ''Wystawa Stanisława Noakowskiego 25 XI[19]45-1 I [19]46. Słowo wstępne'' Czesław Olszewski, Tarnów 1945;
* Red., ''Olszewski Czesław'', Polski Słownik Biograficzny, t. 24 (1979), s. 18-19;
* Jan Minorski, ''Film o polskiej architekturze'', „Stolica” 1947, nr 24, s. 11;
* Lech Grabowski, ''Wśród polskich mistrzów kamery'', Warszawa 1964, s. 53-55 (toż. „Fotografia” 1959, nr 1);
* Maria Mrozińska, przy współpracy Elżbiety Budzińskiej, ''Stanisław Noakowski. Rysunki – katalog'', Warszawa 1966, s. 479;
* Tadeusz i Stanisława Witkowscy, ''Katalog wystawy Stanisław Noakowski. Rysunki kredą z wykładów w Politechnice Warszawskiej, ze zbiorów Cz. Olszewskiego oraz Tadeusza i Stanisławy Witkowskich'', Muzeum Okręgowe w Lublinie 1969;
* Władysław Chojnacki, ''Bibliografia zwartych druków konspiracyjnych wydanych pod okupacją hitlerowską w latach 1939–1945'', Warszawa 1970, poz. 538;
* Krystyna Kopeczek-Michalska, ''Jawne i tajne życie koncertowe w Warszawie w latach okupacji hitlerowskiej'', „Muzyka” 1970, nr 3, s. 60-61;
* Wacław Żdżarski, ''Historia fotografii warszawskiej'', Warszawa 1974, s. 177-178;
* Andrzej K. Olszewski, ''Noakowski w naszym domu'', [w:] ''Noakowski Redivivus. Zbiór artykułów poświęconych Stanisławowi Noakowskiemu w 121 rocznicę urodzin'', Nieszawa 1988, s. 37-47;
* ''Encyklopedia Warszawy'', Warszawa 1994, s. 574-575;
* ''Państwowe Liceum Sztuk Plastycznych im. Artura Grottgera w Tarnowie. Wierne tradycji, służebne wobec narodu'', Tarnów 1995;
* Bart[oszewicz], ''Fotogramy miasta. Stara galeria ZPAF. Wystawa „Warszawa lat trzydziestych”'', „Gazeta Wyborcza Stołeczna” 1996, nr 110: 13 maja, s. 10, il.;
* Bart[oszewicz], ''Stara Warszawa w Kordegardzie'', „Gazeta Wyborcza Stołeczna” 1997, nr 94: 22 kwietnia, s. 9, il.;
* IZG, ''Stare, zapomniane zdjęcia polskiej architektury'', „Życie Warszawy” 1997, nr 95: 23 kwietnia, s. 12, il.;
* KAŚ, ''Muzykalne oko. Wystawa biało-czarnych fotografii Czesława Olszewskiego w Łazienkach'', „Życie Warszawy” 1997, nr 97: 25 kwietnia, s. 4;
* Reset, ''W krajobrazie polskiej kultury: fotogramy Czesława Olszewskiego'', „Najwyższy Czas” 1997, nr 26: 28 czerwca, s. XI, il.;
* Jerzy Piwowarski, ''Fotografia artystyczna i jej wystawiennictwo w Polsce okresu międzywojennego'', Częstochowa 2002, s. 148, 158;
* Andrzej K. Olszewski, ''Moje wspomnienia z życia muzycznego podczas okupacji'', „Saeculum Christianum” 2002, nr 2, s. 171-174;
* Jerzy Morgulec, ''Słownik nakładców i wydawców pocztówek na ziemiach polskich'', Warszawa 2002, Cz. VIII, poz. 140;
* Ignacy Płażewski, ''Dzieje polskiej fotografii'', Warszawa 2003, s. 161, 411, il.;
* Andrzej K. Olszewski, ''Moje powstanie na Polnej, Mokotowskiej i Jaworzyńskiej'', [w:] ''Moje powstanie. 63 dni po 60 latach we wspomnieniach czytelników „Naszego Dziennika”'', Szczecinek 2004, s. 73-88;
* Nekrologi: „Życie Warszawy” 1969, nr 247: 16 października; „Słowo Powszechne” 1977, nr 103.

== Linki zewnętrzne ==

* [https://pl.wikipedia.org/wiki/Czes%C5%82aw_Olszewski_(fotograf) Artykuł na Wikipedii]
* [https://www.1944.pl/archiwum-historii-mowionej/andrzej-kazimierz-olszewski,2805.html Archiwum Historii Mówionej: wspomnienia syna Andrzeja Kazimierza Olszewskiego]

[[Kategoria:Fotograficy]]
{{DEFAULTSORT:Olszewski, Czesław}}

Czesław Mirosław Szczepaniak

2025-02-01T19:35:17Z

Admin: Utworzono nową stronę "'''Czesław Mirosław Szczepaniak''' (ur. 23 czerwca 1954 w Grójcu, zm. 9 września 2022<ref>Nekrolog w Gazecie Wyborczej, data emisji: 16 września 2022, https://nekrologi.wyborcza.pl/0,11,,546910,Czes%C5%82aw-Miros%C5%82aw-Szczepaniak-nekrolog.html</ref>) – poeta, prozaik, felietonista, piewca „Okolicy Kwitnącej Jabłoni”. Pochodził ze wsi Kopana k. Grójca. == Życiorys == Urodził się 23 czerwca 1954 w Grójcu,…"

'''Czesław Mirosław Szczepaniak''' (ur. 23 czerwca 1954 w [[Grójec|Grójcu]], zm. 9 września 2022<ref>Nekrolog w Gazecie Wyborczej, data emisji: 16 września 2022, https://nekrologi.wyborcza.pl/0,11,,546910,Czes%C5%82aw-Miros%C5%82aw-Szczepaniak-nekrolog.html</ref>) – poeta, prozaik, felietonista, piewca „Okolicy Kwitnącej Jabłoni”. Pochodził ze wsi [[Kopana]] k. [[Grójec|Grójca]].

== Życiorys ==
Urodził się 23 czerwca 1954 w [[Grójec|Grójcu]], jako syn starszego rzemieślnika w warsztatach kolejowych w Piasecznie, Czesława (z [[Las Lesznowolski|Lasu Lesznowolskiego]]) i Marianny z Grzonkowskich (z [[Pawłowice (powiat piaseczyński)|Pawłowic]]). W latach 1957–1969 Szczepaniak – wskutek nabytej choroby polio (choroby Heinego-Medina'')'' – większość czasu spędzał w szpitalach i sanatoriach (Zagórze k. Warszawy, Wleń k. Jeleniej Góry, Busko Zdrój, Jastrzębie Zdrój). Po ukończeniu szkoły podstawowej w [[Pamiątka|Pamiątce]] (1969), Zasadniczej Szkoły Elektronicznej w Zduńskiej Woli (1973) uczył się w wieczorowym Liceum Ogólnokształcącym w Łodzi. Po maturze, w 1976, rozpoczął studia w Wyższej Szkole Pedagogiki Specjalnej im. Marii Grzegorzewskiej w Warszawie, którą ukończył w 1980. Do 1982 pracował jako instruktor w Klubie Twórców i Czytelników Domu Książki „Uniwerstis” w Warszawie. W latach 1982–1988 był starszym redaktorem w Młodzieżowej Agencji Wydawniczej, następnie przebywał na rencie inwalidzkiej. Od stycznia 1996 pracował w Państwowym Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych. Mieszkał na Ursynowie, miał żonę Grażynę z Pleszewskich i dwoje dzieci: syna Pawła Piotra (ur. 1979) i córkę Annę (ur. 1984).

Debiutował bardzo wcześnie krótkim opowiadaniem pt. ''Kartka z mego życia'' („Na przełaj” 1972, nr 27) i wierszami („Nowy Medyk” 1973, nr 12). Już w 1974 roku złożył w wydawnictwie „Iskry” zbiór wierszy, który jednak ukazał się dopiero w 1977 pt. ''Mieliśmy białe ściany''. Zbiór, poświęcony przeżyciom szpitalnym, zebrał wiele pochlebnych recenzji; znany poeta i krytyk Julian Kornhauser uznał go za najlepszy tomik roku. Do 1992 opublikował kilka tomików poezji: ''Przerwane wiersze'' (1981), ''Na własny rachunek'' (1986), ''Po naszej stronie'' (1988), ''Okruchy ballad'' (1991), ''Garść słów'' (1991), ''Zapiski i ballady'' (1992). Ponadto w 1990 kilka bibliofilskich zbiorków przygotował nakładem własnym (''Pokłon'', ''Ballady miłosne'', ''Kopana'', ''Zapiski wleńskie'').

Współpracował z wieloma pismami o ogólnokrajowym zasięgu. Wiersze drukował m.in. w „Nowym Wyrazie” (1974–1980), „Odgłosach” (1974–1978), „Radarze” (1975–1979), „Nowej Wsi” (1974–?), „Poezji” (1976–1984), „Tygodniku Kulturalnym” (1978–1984), sporadycznie także w „Literaturze”, „Akcencie”, „Razem”, „Zwierciadle”, „Wieściach” i „[[Gazeta Grójecka|Gazecie Grójeckiej]]”. Zamieszczał je także w antologiach, m.in. pt. ''Rysopis. Antologia poezji''. Wybór i oprac. Rena Marciniak (1987), ''Poeta jest jak dziecko. Nowe roczniki. Antologia'', Wybór i oprac. M. Chrzanowski, Z. Jerzyna, J. Koperski (1987). Większe fragmenty prozy lub opowiadania zamieszczał m.in. w „Nowym Wyrazie” 1976, nr 2 (''Wciąż czegoś żal''), „Odgłosach” 1976, nr 24 (''Żyć po ludzku''), „Odrze 1989, nr 12 (''Znieczulenie'') i 1993, nr 3 (''Pierwsza komunia''), tygodniowym magazynie „Słowa – Dziennika Katolickiego” 1994, nr z 8-9-10 czerwca (''Szara godzina''). Z kilkoma pismami współpracował także jako felietonista, systematycznie – z „Radarem” (1979–1981) i z „Tygodnikiem Kulturalnym” (1982–1986).

Opracował i opatrzył wstępem wydanie ''Poezji wybranych'' Bolesława Leśmiana w „Bibliotece poetów” Ludowej Spółdzielni Wydawniczej (1989) i razem z Jerzym Szatkowskim – 3 tomów Ryszarda Milczewskiego - Bruno pt. ''Poezja, proza, listy'' (1989).

Brał udział w bardzo licznych konkursach poetyckich i często zdobywał na nich nagrody i wyróżnienia. W 1984 i 1985 otrzymał wyróżnienia w [[Ogólnopolski Konkurs Poetycki „O Laur Jabłoni”|Ogólnopolskim Konkursie Poetycki „O Laur Jabłoni”]]. Najcenniejszą z nagród zdobytych przez Szczepaniaka jest prestiżowa nagroda im. Stanisława Piętaka za tom ''Przerwane wiersze'' w 1982.

Szczepaniak należy do licznego dziś grona poetów, którzy tematem i siłą swojej twórczości uczynili osobiste doświadczenie. Wyjątkowość tego doświadczenia, jak i odwaga w jego eksponowaniu, sprawiły jednak, że w owym licznym gronie Szczepaniak zachował własną odrębność. Najpierw była to odrębność wizji świata człowieka szpitalnego, tym bardziej przejmująca, że owym człowiekiem było dziecko. Doświadczenia choroby, bólu ciała torturowanego na operacyjnym stole, walki z kalectwem, były pierwszymi doświadczeniami jego życia; ludzie w białych fartuchach – głównymi mieszkańcami świata, widok szpitalnej sali i pejzażu za oknem – normalnym pejzażem egzystencji; przyjmowanie do szpitala i wypisy z niego – najważniejszymi momentami kalendarza i wyznacznikami pór roku.

Poeta, chcąc normalnie żyć, musiał podjąć walkę nie tylko z własną ułomnością, ale i z pamięcią swojego pierwszego przeżycia świata, ze swoistą fascynacją jego złowrogą, odrębną, kompletną pełnią. Mógł ją przezwyciężyć tylko przy pomocy przeżyć o nie mniejszej intensywności, i stąd wynika odrębność poezji Szczepaniaka po dziś dzień. Nowe doświadczenia przyswaja on sobie tak intensywnie jakby cudem zostały odzyskane, wyrwane niebytowi. Dzięki temu, na wiele zdarzeń codziennych Szczepaniak potrafi spojrzeć w sposób zaskakująco świeży; jakby jemu pierwszemu przytrafiły się na świecie (bo przecież mogły się nie przytrafić).

Walka ze „szpitalnym zagrożeniem” widzenia i przeżywania świata zaowocowała w poezji Szczepaniaka kilkoma stałymi wątkami. Najbardziej wyeksponowanym przez samego poetę jest obsesyjny motyw walki z bielą – kolorem bezradności, ubezwłasnowolnienia, martwoty, obumierania. Bieli szpitalnych ścian, unieruchamiającego gipsu, pooperacyjnych bandaży – ale także: bieli (zwiastującej rozkład) pleśni, zasnuwającej świat pajęczyny i mgły, wrogiej bieli czystej kartki – przeciwstawia niezwykłą wrażliwość na kolory. Pamięć szpitalnej jednostajności przezwycięża wątek drogi, podróży, zainteresowanie innym miejscem, jak i – z drugiej strony – domem, mieszkaniem, przestrzenią przez siebie i najbliższych zagospodarowaną. Ogromna wrażliwość na rytm życia przyrody, w tym: zmiany pór roku, stanowi odpowiedź na kalendarz życia szpitalnego.

Poetycka walka z pamięcią i groźbą ubezwłasnowolnienia miała też najpewniej wpływ na rozumienie funkcji i sposób uprawiania poezji przez Szczepaniaka. Doświadczywszy terapeutycznych możliwości słowa na samym sobie, chciałby pomóc nim także innym ludziom. Chciałby poezji, która pomaga przezwyciężać samotność i zakorzeniać się w świecie – wśród ludzi, we wspólnym rytmie przeżywania czasu. W związku z tym twórczość Szczepaniaka zmierza ku coraz większej komunikatywności, nie stroni nawet od form poezji okolicznościowej. Na początku dominowała w niej forma poetyckiego reportażu z przeżyć własnych; w późniejszej twórczości – forma tradycyjnej, śpiewanej ballady.

Wszystkie wątki poetyckiej walki Szczepaniaka z pozostałościami szpitalnego wyobrażenia świata zbiegły się w motywie [[Kopana|Kopanej]], ponieważ tylko w miejscu urodzenia może on pokonać te pozostałości do końca, czyli odzyskać przedszpitalne, naprawdę pierwsze, rozpoznanie świata, dokonane w rodzimej przestrzeni domu, podwórka, sadu, drogi, itp. To, co dla innych może być zwykłym powrotem do najbardziej własnego wyposażenia dzieciństwa, od Szczepaniaka wymaga mitotwórczego wysiłku, odzyskania jakby przedświadomości, bo pierwsza świadomość mówiła mu, że na własność to on ma piżamę, ręcznik i – przejściowo – szpitalne łóżko. Nie może jednak zapomnieć o sobie obecnym, ani o sobie z czasu przyjazdów i wyjazdów, o trudnych stosunkach z rodzicami i chłopskim otoczeniem, które tradycyjnie nie ma zrozumienia dla szpitala, choroby, ułomności. Dążąc do odzyskania pamięci pierwszego świata, musi pogodzić wszystkie te czasy i wszystkie elementy własnego losu. Symbolicznym rezultatem tego wysiłku jest, pojawiający się często w poezji Szczepaniaka, obraz sadu, lokujący go wymownie grójeckiej „Okolicy Kwitnącej Jabłoni”. Ten sad wypełniony jest bielą, przezwyciężającą pamięć bieli szpitalnej – bo jest to biel kwiatu, zawiązku życia – ale i podpórkami gałęzi, które upodobniają owocujące drzewo do człowieka idącego o kulach.

Ponawiany od drugiego tomiku wierszy wysiłek odbudowania związku z Kopaną – czyniący z Szczepaniaka głównego poetę Grójecczyzny – znalazł ostatnio wyraz w prozie pisarza. W odróżnieniu od opowiadań lat siedemdziesiątych, które były komentarzami do bieżących zdarzeń, opowiadania obecne dotyczą dzieciństwa i zdecydowanie mają przyczynić się do zakorzenienia autora w rodzinnym pejzażu i najbliższej społeczności. Razem z wierszami wprowadzają one grójeckie do świata literackich „małych ojczyzn”, który współtworzą dziś bardzo różne poszukiwania, przeciwstawiające się skutkom rozmaitych form wyzucia z rozmaitych duchowych tradycji.

Czesław Mirosław Szczepaniak zmarł nagle 9 września 2022 r. Został pochowany 17 września 2022 w grobie rodzinnym na Starym Cmentarzu należącym do parafii św. Katarzyny w [[Warszawa|Warszawie]]<ref>"Pożegnanie", http://wychowancygorskiego.pl/pozegnania/czeslaw-miroslaw-szczepaniak/</ref>.

== Przypisy ==
<references />

== Bibliografia ==

* Zygmunt Ziątek, ''Szczepaniak Czesław Mirosław'', [w:] ''Słownik wiedzy o Grójeckiem – zeszyt czwarty'', [[Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza. Oddział w Grójcu|Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza – oddział w Grójcu]], 1996, s. 93-97 – na podstawie źródeł:
* M. (Krzysztof Mętrak), ''Nasze lektury'', „Kultura” 1977, nr 41;
* J. Kornhauser, ''Obandażowane skrzydełko ptaka'', „Kultura” 1978, nr 44;
* M. Sołtysik, ''Mała księga cierpienia'', „Tygodnik Kulturalny” 1978, nr 13;
* R. Matuszewski, ''Przegląd z dystansem'', „Miesięcznik Literacki” 1979, nr 4;
* M. Jentys, ''A tętno ty musisz piórem nadciąć'', „Regiony” 1979, nr 2;
* K. Pieńkosz, ''Cierpienie i poezja'', „Tygodnik Kulturalny” 1982, nr 11;
* A. Borzęcki, ''Bliżej, dalej, pośrodku'', „Kultura” 1986, nr 46;
* M. Olchowska, ''Piszę siebie'', „Nowe Książki” 1986, nr 11;
* J. Z. Brudnicki, ''Pożegnanie jabłoni'', „Razem” 1986, nr 46;
* W. Klejmont, ''Jak daleko pada jabłko od jabłoni'', „Poezja” 1987, nr 2;
* J. Baran, ''Jesień – pora poezji'', „Wieści” 1989, nr 39;
* J. Koryl, ''Jesienne wiersze'', „Nowe Książki” 1989, nr 8;
* [[Zdzisław Szeląg]], ''Radomskie vademecum literackie: Szczepaniak Czesław Mirosław'', „Tygodnik Radomski” 1990, nr 32;
* P. Kuncewicz, ''Poezja polska od 1956 r. Agonia i nadzieja'', t. III, Warszawa 1993.

[[Kategoria:Artyści]]
[[Kategoria:Pisarze]]
{{DEFAULTSORT:Szczepaniak, Czesław}}

Ogólnopolski Konkurs Poetycki „O Laur Jabłoni”

2025-02-01T17:25:39Z

Admin:

'''Ogólnopolski Konkurs Poetycki „O Laur Jabłoni”''' – konkurs poetycki organizowany corocznie od 1980 roku, obecnie organizatorem konkursu jest [[Miejsko-Gminna Biblioteka Publiczna w Grójcu|Miejsko-Gminna Biblioteka Publiczna im. Wacława Skarbimira Laskowskiego w Grójcu]].

W konkursie mogą uczestniczyć osoby, które nie należą do Związku Literatów Polskich ani do Stowarzyszenia Pisarzy Polskich.

== Historia ==

=== Powstanie konkursu ===
Konkursy literackie stanowią swoistą instytucję literacką, której początek sięga czasów starożytnej Grecji (turnieje aojdów). W Polsce, w dzisiejszym ich rozumieniu, pojawiły się w drugiej połowie XIX w., w czasie profesjonalizacji pisarstwa. Szczególnie bujny, masowy ich rozwój wystąpił w latach 60. XX wieku (ok. 100 rocznie).

Ogólnopolski Konkurs Poetycki „O Laur Jabłoni” urządzany jest od 1980 roku. Pierwszemu patronował Komitet Obchodów XXI [[Święto Kwitnących Jabłoni|Grójeckich Dni Kwitnących Jabłoni]] i Zarząd Powiatowy Związku Socjalistycznej Młodzieży Polskiej, kolejne organizował w latach 1981–1987 [[Klub Miłośników Literatury i Sztuki]] przy [[Miejsko-Gminna Biblioteka Publiczna w Grójcu|Miejsko-Gminnej Bibliotece Publicznej]] i wreszcie od roku 1992 Centrum Kultury Regionalnej (obecnie [[Grójecki Ośrodek Kultury]]). Konkurs finansowo wspierały dotąd: [[Spółdzielnia Ogrodnicza w Grójcu]] (1981–1987), Urząd Gminy i Miasta Grójec oraz Spółdzielnia Mieszkaniowa „Samopomoc” (1983). Stanowi on integralną część [[Święto Kwitnących Jabłoni|Święta Kwitnących Jabłoni]] i przeznaczony jest dla poetów niezrzeszonych w związkach twórczych pisarzy. Adresowany jest głównie do młodych mieszkańców wsi i małych miasteczek z całego kraju. Żyją tam ludzie, dla których praca, codzienne życiowe rozterki stają się przedmiotem rozmyślań o człowieczym losie. Piszą oni często na własny użytek, nie dla pieniędzy, poklasku i sławy.

Pomysłodawcą otwartego konkursu i jego pierwszym organizatorem był Tadeusz Pakulski (ur. 1934) z [[Drwalew|Drwalewa]] k. [[Grójec|Grójca]], następnie w latach 1981–1987 zajmował się nim [[Kazimierz Kochański]], nauczyciel muzyki, przewodniczący [[Klub Miłośników Literatury i Sztuki|Klubu Miłośników Literatury i Sztuki]].

Organizatorzy nie ograniczają tematyki, nie precyzują jej, ale zależy im, aby wśród nadesłanych wierszy, jeden z nich dotyczył Grójeckiego lub Grójca. Do 1990 regulamin konkursu (z podaniem wysokości nagród) ogłaszany był na łamach co najmniej 9 czasopism regionalnych i ogólnopolskich, na kilka miesięcy przed zebraniem się jury.

W latach 1980–1989 w każdym z konkursów uczestniczyła znaczna liczba poezjujących ze wszystkich regionów kraju, np. na I Konkurs (1980) wpłynęło 466 zestawów po 3 wiersze, tzn. ok. 1400 wierszy; na V (1984) – odpowiednio 162 zestawów, 486 wiersze, VI (1985) – 92, 277; na VII (1986) – 117, 522; IX (1988) – 87 (autorów); X (1989) – 72, 218; na XI (1991) – 53, 164.

=== Wpływ zmian ustrojowych na konkurs ===
Dokonujące się zmiany ustrojowe (od 1989), ograniczenie mecenatu państwa i związana z tym likwidacja wielu pism społeczno-kulturalnych, literackich, zmiany organizacyjne i personalne w lokalnej instytucji sprawczej, brak doświadczenia w organizowaniu tej imprezy; w znacznej mierze utrudniły i opóźniły publikowanie w prasie regulaminu konkursu i ogłaszania wyników. Od 1993 r. nie podaje się wysokości nagród. W latach 1993–1995 organizator imprezy nie potrafił dotrzeć do redakcji wielu pism. W związku z tym w latach 1993–1995 liczba uczestników konkursu gwałtownie zmniejszyła się. Na XIII Konkurs w 1993 wpłynęło tylko 8 zestawów (27 wierszy), na XIV (1994) odpowiednio – 27 (89), XV (1995) – 14 (53) od 9 autorów. Przełom przyniósł rok 1996, na XVI przysłano 191 zestawów (609 wierszy) a w 1997 – 173 zestawy (519 wierszy). Od 1996 r. regulamin Konkursu ogłasza się głównie za pośrednictwem publicznych bibliotek wojewódzkich oraz miejskich i wojewódzkich ośrodków kultury; rzadziej prasy, która niechętnie bezpłatnie drukuje tego rodzaju anonse.

Wartość artystyczna znakomitej większości, dotąd nadesłanych wierszy, z oczywistych powodów; była na ogół mierna, bowiem autorami ich byli i są debiutanci lub poeci ''minorum gentium''.

=== Jury konkursu ===
Wyboru najlepszych utworów dokonuje jury złożone z jednego lub dwóch przedstawicieli organizatorów ([[Kazimierz Kochański]], Andrzej Kowalski, [[Zdzisław Szeląg]]) pod przewodnictwem znanych poetów i krytyków literackich, takich jak: Jan Zdzisław Brudnicki (konkurs V), Krzysztof Gąsiorowski (X, XVI), Henryk Jachimowski, Jan Koprowski (IV), Piotr Kuncewicz (XVI), Zbigniew Jerzyna, Jerzy Leszin-Koperski (VII), Józef Ozga-Michalski (I), Tadeusz Mocarski (VI, IX), Tadeusz Nowak (III), Stanisław Nyczaj (II), Zdzisław Szeląg, Leszek Żuliński, Konstanty Pieńkosz (XVII). W latach 1993–1995 do jury nie zapraszano znanych poetów i krytyków literackich, głównie z powodu małej liczby uczestników.

=== Laureaci konkursu ===
Laureatami Konkursów zostali dotąd<ref>https://pbl.ibl.poznan.pl/dostep/</ref>:

* Konkurs I (1980) – Jerzy Tomaszkiewicz (Warszawa), Elżbieta Wojnarowska (Kraków), Lech Grala (Płock), Aleksander Migo (Krosno);
* Konkurs II (1981) – Elżbieta Kościelniak (Radom), Władysław Paradowski ([[Grójec]]);
* Konkurs III (1982) – Bogdan Betz (Turno k. [[Białobrzegi|Białobrzegów nad Pilicą]]), [[Kazimierz Kochański]] ([[Głuchów]] k. Grójca);
* Konkurs IV (1983) – Władysław Katarzyński (Olsztyn), Roman Ciesielski (Pruszcz Gdański);
* Konkurs V (1984) – Beata Pestka (Płock), Władysław Katarzyński, Kazimierz Kochański, Lech Grala;
* Konkurs VI (1985) – Tadeusz Pakulski, Wiesław Jarosz (Mielec), Andrzej Jakub Mularczyk (Lublin), Zbigniew Kieszak (Starachowice);
* Konkurs VII (1986) – Renata Mazurowska (Szczecin), Jan Kasper (Wągrowiec), Marek Kośmider (Poznań);
* Konkurs VIII (1987) – ?;
* Konkurs IX (1988) – Józef Bułatowicz (Wyszków), Waldemar Strzelczyk, Tadeusz Charmuszko, Sylwester Podsiadły, Krzysztof Paszek;
* Konkurs X (1989) – Marek Kośmider, Joanna Rzeszotek (Toruń), E. Popławski;
* Konkurs XI (1991) – Henryk Grymuza (Jarosław), Jerzy Fryckowski (Dębnica Kaszubska), Joanna Rzeszotek;
* Konkurs XII (1992) – Henryk Morawski, Dariusz Sośnicki, Tomasz Muszelik;
* Konkurs XIII (1993) – Zofia Nowacka-Wiczek (Lublin), Marek Lenartowicz ([[Białobrzegi|Białobrzegi nad Pilicą]]), [[Kazimierz Kochański]] ([[Grójec]]), Władysław Mścichowski ([[Warszawa]]);
* Konkurs XIV (1994) – ?;
* Konkurs XV (1995) – nie przyznano nagród;
* Konkurs XVI (1996) – Olga Gromek (Warszawa), Tadeusz Zawadzki (Zduńska Wola), Piotr Dudek (Katowice), Kazimierz Furman (Gorzów Wielkopolski), Zbigniew Łenka (Warszawa);
* Konkurs XVII (1997) – Tadeusz Walczak (Drezdenko), Marek Jurgoński (Zielona Góra), Lidia Ziurkowska (Gdynia);
* Konkurs XVIII (1998) – Roman Honet, Mariusz Tenerowicz, Michał Piotrowski;
* Konkurs XIX (1999) – Roman Honet, Tadeusz Zawadowski, Jerzy Franczak;
* Konkurs XX (2000) – Wanda Gołębiewska, [[Czesław Mirosław Szczepaniak]], Łukasz Woliński;
* Konkurs XXI (2001) – Jerzy Ł. Kaczmarek, Anna Fidecka, Monika Mazur;
* Konkurs XXII (2002) – Irena Stelmach, Elżbieta Galoch, Jerzy Jastrzębski;
* Konkurs XXIII (2003) – [[Kazimierz Kochański]], Henryk J. Kozak, Jacek Karolak;
* Konkurs XXIV (2004) – Andrzej Ziobrowski, Ela Galoch, Wiesław Stanisław Ciesielski;
* Konkurs XXV (2005) – Mieczysław J. Warszawski, Rafał Jaworski, Marzena Orczyk;
* Konkurs XXVI (2006) – ?
* Konkurs XXVII (2007) – ?
* Konkurs XXVIII (2008) – ?
* Konkurs XXIX (2009) – ?
* Konkurs XXX (2010) – ?
* Konkurs XXXI (2011) – ?
* Konkurs XXXII (2012) – ?
* Konkurs XXXIII (2013) – ?
* Konkurs XXXIV (2014) – Rafał Baron (Gdańsk), Dawid Koteja (Katowice), Michał Witold Gajda (Września), Zuzanna Ogorzewska (Wrocław);
* Konkurs XXXV (2015) – Wojciech Roszkowski (Tykocin), Maciej Kotłowski (Wejherowo), Rafał Baron (Gdańsk), Karol Graczyk (Toruń);
* Konkurs XXXVI (2016) – Ireneusz Jaskólnik (Warszawa), Renata Diaków (Nowogród Bobrzański), Agnieszka Marek (Bielsko-Biała);
* Konkurs XXXVII (2017) – Edyta Wysocka (Miastko), Krystyna Szarzyńska (Gniezno), Ewa Włodarska (Białystok);
* Konkurs XXXVIII (2018) – Adam Wojciech Stępiński;
* Konkurs XXXIX (2019) – Hanna Dikta, Rafał Baron, Małgorzata Januszewska;
* Konkurs XL (2020) – Anna Piliszewska, Wioletta Jaworska, Irena Wanda Niedzielko;
* Konkurs XLI (2021) – Kamila Szmigiel, Wioletta Jaworska, Małgorzata Borzeszkowska;
* Konkurs XLII (2022) – Anna Piliszewska, Mirosław Kowalski, Dawid Markiewicz;
* Konkurs XLIII (2023) – Ewelina Kuśka, Wojciech Malinowski, Michał Szulczewski;
* Konkurs XLIV (2024) – Luiza Wilczyńska, Wioleta Szarwas, Artur Sczesny.

Wśród laureatów i wyróżnionych w konkursie „O Laur Jabłoni” znajdują się wcześniejsi lub późniejsi zwycięzcy i wyróżnieni w innych krajowych konkursach poetyckich, jak np. J. J. Tatak, E. Kościelniak.

Nagrodzone wiersze rzadko prezentowano podczas [[Święto Kwitnących Jabłoni|Grójeckich Dni Kwitnącej Jabłoni]] lub na spotkaniach z laureatami (1983, 1986, 1996). Z upływem krótszego lub dłuższego czasu działające w miejscach zamieszkania zwycięzców, lokalne instytucje kulturalne w rodzaju Dom Kultury, Towarzystwo Kulturalne, Klub Literacki, związek zawodowy - fundowały im arkusze poetyckie i tomiki.

Dorobili się ich np. H. Morawski, S. Borkiewicz, T. Pakulski, J. Lutrowicz-Kwiecińska, Aleksander Migo, R. Kulman.

Konkurs „O Laur Jabłoni” ma charakter mecenasowski, stymulujący rozwój poezji. Intencję tę ujawnia regulamin ograniczający uczestnictwo do tych poezjujących, którzy nie są członkami związków twórczych (do 1989 – Związku Literatów Polskich). Organizatorzy zmierzają do wyłowienia nowych poetyckich talentów oraz wzbudzenia zainteresowania Grójeckiem. Konkurs zaspokaja kilka potrzeb: dla organizatora jest dowodem aktywności w działalności kulturalnej, świadectwem pełnienia funkcji mecenasowskiej i troski o obecność Grójeckiego w poezji. W ten sposób organizator Konkursu stara się wzmocnić swój prestiż w lokalnej i ponadlokalnej opinii społecznej.

O znaczeniu konkursu decydują nie tyle ostateczne efekty, ile uaktywnienie ambicji twórczych u osób z kilkuset miejscowości w Polsce. Już sama inicjatywa i opublikowanie programu konkursu pełnią rolę animacyjno-kulturotwórczą. Uczestnik eliminacji otrzymuje nie tylko określone zadanie, ale także zachętę finansową i szansę wydawniczą. Ogłoszenie listy laureatów nagrodzonych wierszy przynosi autorom pewien społeczny rezonans. Ten cel nie jest jednak w pełni i konsekwentnie realizowany. Wbrew oczekiwaniom nagrodzone utwory rzadko były publikowane za sprawą organizatorów Konkursu. Nie pokuszono się też o wydawanie biuletynu konkursu dokumentującego jego przebieg i rezultaty.

== Przypisy ==
<references />

== Bibliografia ==

* [[Zdzisław Szeląg]], ''Ogólnopolski Konkurs Poetycki „O Laur Jabłoni”'', [w:] ''Słownik wiedzy o Grójeckiem – zeszyt szósty'', Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 1997, s. 61-64 – na podstawie źródeł:
* Archiwum Konkursu w Centrum Kultury Regionalnej (obecnie [[Grójecki Ośrodek Kultury]]) w Grójcu (szczątki);
* [[Czesław Mirosław Szczepaniak]], ''Garść słów. Gdy przekwitły jabłonie'', „Tygodnik Kulturalny” 1985, nr 25: 23 czerwca, s. 12;
* Zdzisław Szeląg, ''Radomskie vademecum literackie. Klub Miłośników Literatury i Sztuki przy Miejsko-Gminnej Bibliotece w Grójcu'', „Nowy Tygodnik Radomski” 1991, nr 47, s. 9;
* Wyniki konkursu w: „Gazeta Wyborcza”, 1981, nr 184; „Inspiracje” 1984 nr 8 „Nowy Tygodnik Radomski” 1991 nr 34; „Przemiany” 1980 nr 6, 9; 1981 nr 7; 1982 nr 7; 1984 nr 6; 1985 nr 6; „Słowo Ludu” 1981, nr 137; 1982 nr 137; 1984, nr 115; 1985 nr 112; 1986 nr 265; 1991 nr 170; 1993 nr 93; 1996, nr 157; „Tygodnik Kulturalny” 1984 nr 25; 1988 nr 21; „Tygodnik Radomski” 1982 nr 19; Wojewódzki Informator Kulturalny, „Kontakt” (Radom) 1983 nr 6; 1984 nr 6; 1985 nr 7, 9; 1989 nr 7; 1991 nr 9; „Zarzewie” 1984 nr 24, nr 26; 1985 nr 23; „Życie Radomskie” 1982 nr 154, 1983 nr 115; 1984 nr 11; 1986 nr 241;
* Teksty nagrodzonych wierszy w: „Przemiany” 1980 nr 9; „Tygodnik Radomski” 1982 nr 19; Wojewódzki Informator Kulturalny, „Kontakt” 1981 nr 9, 10; 1984 nr 6; „Zarzewie” 1984 nr 24, 26, 27, 28; ''Pokłosie IV Konkursów „O Laur Jabłoni”. Grójec 1980-1983'', [Opracowanie: [[Kazimierz Kochański]]], Radom 1984; „Bibliotekarz Radomski” 1996, nr 3, s. 35-39.

[[Kategoria:Imprezy cykliczne]]

Bohdan Komorowski

2025-02-01T16:50:20Z

Admin: Utworzono nową stronę "'''Bohdan Komorowski''' (ur. 18 lipca 1912 w Salianach, zm. 5 maja 1995 w Lublinie) – związany z Grójcem dłuższym czasowym zamieszkaniem, polonista, nauczyciel języka angielskiego i niemieckiego w szkołach średnich, doc. dr hab. Uniwersytetu Marii Curie Skłodowskiej (UMCS). == Życiorys == Urodził się 18 lipca 1912 w miasteczku Saliany nad rzeką Kurą, ok. 50 km od ujścia do Morza Kaspijskiego (Azerbejdżan); syn zesłańca politycznego,…"

'''Bohdan Komorowski''' (ur. 18 lipca 1912 w Salianach, zm. 5 maja 1995 w Lublinie) – związany z [[Grójec|Grójcem]] dłuższym czasowym zamieszkaniem, polonista, nauczyciel języka angielskiego i niemieckiego w szkołach średnich, doc. dr hab. Uniwersytetu Marii Curie Skłodowskiej (UMCS).

== Życiorys ==
Urodził się 18 lipca 1912 w miasteczku Saliany nad rzeką Kurą, ok. 50 km od ujścia do Morza Kaspijskiego (Azerbejdżan); syn zesłańca politycznego, Eugeniusza (1879–1949) i Jadwigi z Jamiołkowskich (1881–1959). Nauki początkowe pobierał w Baku, dokąd przeprowadzili się rodzice, a po powrocie ich do Polski (1921) kontynuował je w [[Publiczna Szkoła Podstawowa nr 1 im. Gabriela Narutowicza w Grójcu|Publicznej Szkole Powszechnej (dziś nr 1) w Grójcu]], gdzie osiedliła się jego rodzina. Ojciec w latach 1921–1928 był sędzią śledczym [[Powiat grójecki|powiatu grójeckiego]], a następnie sędzią sądu okręgowego w [[Warszawa|Warszawie]] (1928–1930), skąd w dniach wolnych od pracy przyjeżdżał do [[Grójec|Grójca]] [[Kolej grójecka|Grójecką Kolejką Dojazdową]]. W latach 1930–1940 pracował jako rejent w Krasnymstawie. Syn Bohdan ukończył Koedukacyjne Gimnazjum i Liceum Sejmiku Powiatowego w Grójcu (1930). Dyplom magistra z zakresu filologii polskiej i klasycznej uzyskał na Uniwersytecie Warszawskim im. Józefa Piłsudskiego (1936). W 1937 we Włodzimierzu Wołyńskim ukończył Szkołę Podchorążych Rezerwy Artylerii, uzyskując stopień plutonowego podchorążego. W czasie nauki w rocznym Studium Pedagogicznym dla magistrów Uniwersytetu Warszawskiego (1937/1938) i po złożeniu egzaminu nauczycielskiego (1938) uczył języka polskiego na Kursach Maturalnych F. A. Asta (1937/1938), a potem w Gimnazjum i Liceum Władysława Kozickiego w [[Warszawa|Warszawie]]. Tuż przed 1939 rokiem rozpoczął studia prawnicze, przerwane wybuchem wojny.

23 sierpnia 1939 został zmobilizowany, walczył w Podlaskiej Brygadzie gen. Franciszka Kleeberga, jako szef 3 baterii 14 Dywizji Artylerii Konnej. Po bitwie pod Serokomlą i Wolą Gułowską k. Kocka 6 października 1939 dostał się do niewoli niemieckiej i przebywał (m.in. z Marianem Brandysem) w obozach: Colditz, Prenzlau, Oberlangen oraz w kopalniach pod Ninden w Westfalii. „W obozach tych prowadził tajne nauczanie, a po wyzwoleniu przez wojska alianckie współpracował z Polską Organizacją Przesiedleńców jako tłumacz języka angielskiego, niemieckiego, francuskiego i rosyjskiego”. Jednocześnie był kierownikiem szkoły dla polskich dzieci w Bad Pyrmont.

W 1945 roku powrócił do kraju i osiadł w Lublinie. W latach 1945–1955 był nauczycielem języka polskiego, angielskiego i niemieckiego oraz propedeutyki filozofii i logiki w I Liceum Ogólnokształcącym im. Stanisława Staszica oraz w Liceum dla Pracujących im. Karola Świerczewskiego. W latach 1955–1965 prowadził wykłady z teorii literatury, literatury powszechnej i metodyki nauczania języka polskiego oraz lektorat języka angielskiego w lubelskim stacjonarnym i zaocznym Studium Nauczycielskim. W 1965 przeniósł się na UMCS i w tym roku doktoryzował się na UW w zakresie pedagogiki. Jego promotorem był prof. Wincenty Okoń. Pracował jako adiunkt w Katedrze Pedagogiki (1965–1970), prowadził wykłady, ćwiczenia z dydaktyki ogólnej i teorii wychowania, pedagogiki porównawczej, techniki pracy umysłowej. W roku 1969 rehabilitował się w UMCS na podstawie dysertacji ''Kształcenie wielostronne i drogi jego realizacji'' (1968). W latach 1970–1978 jako docent kierował Zakładem Pedagogiki i pełnił funkcję prodziekana pierwszego w Europie Wydziału Pielęgniarstwa Akademii Medycznej w Lublinie, którego był współtwórcą. W 1978 powrócił do UMCS i w latach 1978–1981 pełnił funkcję dyrektora Instytutu Pedagogiki i kierował Zakładem Dydaktyki Szkoły Wyższej, którego był twórcą. W 1981 przeszedł na emeryturę. Przez całe życie utrzymywał żywe kontakty z grójczanami i Grójecczanami. Brał aktywny udział w wyjazdach absolwentów [[Liceum Ogólnokształcące im. Piotra Skargi w Grójcu|Liceum Ogólnokształcącego w Grójcu]].

Dorobek naukowy Komorowskiego obejmuje ponad 120 publikacji, w tym 1 monografię, 4 skrypty, 42 artykuły i komunikaty naukowe, 28 publikowanych recenzji, 21 doniesień naukowych i referatów zjazdowych, 1 tłumaczenie, 40 artykułów zjazdowych, a ponadto 12 recenzji wydawniczych, 12 recenzji prac doktoranckich, 3 recenzje kandydatów na docentów, 1 superrecenzję dla Rady Naukowej Szkolnictwa Wyższego. Promował 3 doktorantki z zakresu pedagogiki pielęgniarskiej, 152 magistrów w UMCS i Akademii Medycznej, napisał 109 recenzji prac magisterskich. Brał aktywny udział w kilkudziesięciu krajowych i zagranicznych zjazdach naukowych (Belgia, Francja, Anglia, Szkocja, Finlandia, Czechosłowacja, Niemcy, Włochy).

Przedmiotem jego naukowych zainteresowań była teoria i praktyka kształcenia wielostronnego, nauczanie problemowe i programowane, nauczanie dorosłych (głównie nauczycieli i pielęgniarek), funkcje oceny szkolnej i egzaminów, funkcjonowanie szkoły wyższej, optymalizacja procesu kształcenia, wychowawcze funkcje uczelni oraz recepcja tekstów naukowych i literackich i szczegółowe problemy z zakresu metodyki nauczania języka polskiego.

Do ważniejszych jego prac z tego zakresu należą:

* ''Zarys teorii literatury'' (1956);
* ''Badania nad recepcją treści językowo-literackich'', „Studia Pedagogiczne” (t. XI: 1964, s. 94-138);
* ''Rozwijanie aktywności uczniów'' (1964);
* ''Perspektywy programowania w oczach polonisty'' („Kwartalnik Pedagogiczny”, 1964, nr 4);
* ''Ranga dydaktyki ogólnej i metodyk szczegółowych'' („Życie Szkoły Wyższej” 1966, nr 2);
* ''Analiza psychologiczna postawy recepcyjnej w procesie dydaktycznym'' („Annales Uniwersitatis Mariae Curie-Skłodowska”, Sectio F, vol. XVIII, 9, 1963, s. 209-231);
* ''Język i logika w procesie dydaktycznym'' („Kwartalnik Pedagogiczny” 1966, nr 4);
* ''Niektóre koncepcje pedagogiki porównawczej'' („Nowa Szkoła” 1966, nr 10);
* ''Funkcja egzaminu w studiach dla pracujących. Raporty z badań Międzyuczelnianego Zakładu Badań nad Szkolnictwem Wyższym'' (1969);
* ''Educational Programmes in Relation to Social and Health Development'' (Haga 1972);
* ''Z badań nad wpływem literatury pięknej na postawy młodzieży szkół podstawowych'' („Studia Pedagogiczne”, t. 25: 1973, s. 182-207);
* ''Teoria materializmu funkcjonalnego i kształcenia wielostronnego na tle nowoczesnej dydaktyki'', [w:] I. Janiszewska, Czesław Kupisiewicz (red.), ''O nowoczesną dydaktykę'' (1974);
* ''O všestrannam vzdélávani dospélych'' („Mimóskolské Vzdelavané” 1973, nr 3);
* ''Istota i sens akademickich studiów pielęgniarskich'' („Życie i Myśl” 1974, nr 9);
* ''Rola młodego pracownika nauki'', (...) („Dydaktyka Szkoły Wyższej” 1976, nr 2);
* ''Wiedzotwórcza funkcja sprawności zawodowych'' („Studia Pedagogiczne”, t. 41: 1979, s. 214-228).

Ponadto prace naukowe, recenzje publikował w czasopismach takich, jak np.: „Biuletyn Szkolnictwa i Nauk Medycznych” (1976), „Dydaktyka Szkoły Wyższej” (1976), „Język Polski” (1966, 1968), „Języki Obce w Szkole” (1976), „Kwartalnik Pedagogiczny” (1963–1974), „Logopedia” (1962–1978), „Nauczyciel i Wychowanie” (1971, 1976), „Nowa Szkoła” (1965–1970), „Nowe Książki” (1976), „Od nowa” (1960), „Oświata Dorosłych” (1959), „Pielęgniarka i Położna” (1971), „Problemy Szkolnictwa i Nauk Medycznych” (1976), „Przegląd Pedagogiczny” (1972), „Ruch Pedagogiczny” (1966–1967), „Studia Pedagogiczne” (1964, 1973, 1978), „Szkoła Medyczna” (1972, 1974), „Wojskowy Przegląd Historyczny” (1992), „Sonderschule” (1974), „Zeszyty Naukowe Instytutu Wydawniczego PAX” (1973, 1979), „Życie i Myśl” (1971–1974), „Życie Szkoły Wyższej” (1966, 1968).

Rozprawy, studia, eseje, recenzje Komorowskiego wyróżniają: szeroka i wszechstronna erudycja, wnikliwość i precyzja sądów, dbałość o dokumentacyjny walor tekstów, unikanie języka nadmiernie scientyficznego.

Komorowski był członkiem wielu rad naukowych (Instytutu Badań Pedagogicznych w [[Warszawa|Warszawie]], Instytutu Wydawniczego PAX, redakcji „Życie i Myśl”, Zespołu do Spraw Pielęgniarstwa przy Ministerstwie Zdrowia i Opieki Społecznej, Instytutu Kształcenia Nauczycieli i Badań Oświatowych i Wojewódzkiego Sądu dla Nieletnich. Twórczo uczestniczył w pracach wielu towarzystw naukowych: Lubelskie Towarzystwo Naukowe (od 1975), Polskie Towarzystwo Psychologiczne, Polskie Towarzystwo Logopedyczne (1970–1980) – przez dwa lata wiceprezes Zarządu Głównego i sekretarz periodyku „Logopedia”, Towarzystwo Miłośników Języka Polskiego. Oddział Lubelski (1965–1972), Internationaler Arbeitskreis Sonnenberg (Brunswik, od 1980) i społecznych (Związek Bojowników o Wolność i Demokrację, [[Związek Harcerstwa Polskiego]], Towarzystwo Wiedzy Powszechnej – od 1980, wiceprezes Zarządu Wojewódzkiego, Towarzystwo Wolnej Wszechnicy Polskiej – do 1980, wiceprezes Zarządu Wojewódzkiego), Związek Nauczycielstwa Polskiego, Klub Oficerów Rezerwy UMCS, Stowarzyszenie Polskich Kombatantów (Warszawa, Oddział „Kleeberczycy”).

Popularyzował wiedzę wygłaszając odczyty (głównie dla nauczycieli) i pisząc felietony literackie, popularnonaukowe artykuły do czasopism: „Głos Nauczycielski” (1960, 1965), „Itd” (1963–1972), „Kamena” (1968–1973), „Kierunki” (1971–1980), „Kurier Lubelski” (1973), „Polityka” (1960), „Polska” (1971), „Słowo Powszechne” (1971–1976), „Sztandar Ludu” (1972), „Trybuna Ludu” (1967, 1970), „Trybuna Robotnicza” (1974), „WTK” (1972–1979), „Wychowanie” (1964), „Za i przeciw” (1972).

Za aktywny udział w walce o niepodległość, pracę zawodową i społeczną odznaczony został licznymi orderami, odznakami i medalami np.: dwukrotnie Odznaką Grunwaldzką (1971, 1972), brązowym medalem „Zasłużony na Polu Chwały” (1972), Złotym Krzyżem Zasługi (4 października 1974), Medalem Zwycięstwa i Wolności 1945 (1976), złotymi odznakami – „Zasłużony Popularyzator Wiedzy Powszechnej” (1976), Towarzystwa Wolnej Wszechnicy Polskiej (1978), Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (5 lipca 1979), Medalem Komisji Edukacji Narodowej (8 października 1979), Złotym Medalem Opiekuna Miejsc Pamięci Narodowej (7 października 1979), brązowym medalem „Za Zasługi dla Obronności Kraju” (1979), medalem „Za Udział w Wojnie Obronnej 1939” (1982), Krzyżem Kampanii Wrześniowej (1985), dwoma Odznakami Akademii Medycznej w Lublinie (1978), Złotą Odznaką Honorową Towarzystwa Wszechnicy Polskiej (1977), Pamiątkową Odznaką Środowiska Samodzielnej Grupy Operacyjnej Polesie gen. Franciszka Kleeberga (1980).

17 października 1938 r. zawarł związek małżeński z Anną Ireną Bieńkowską (ur. 1914), z którą miał troje dzieci: Andrzeja Bohdana (ur. 1940, mgr inż. budowlany), Annę (ur. 1946, Komorowska-Jankowska, prof. zwyczajny Uniwersytetu Warszawskiego), Krzysztofa (ur. 1955, mgr informatyk).

Zmarł 5 maja 1995 w Lublinie, pochowany został na miejscowym cmentarzu, przy ul. Lipowej.

== Bibliografia ==

* [[Zdzisław Szeląg]], ''Komorowski Bohdan'', [w:] ''Słownik wiedzy o Grójeckiem – zeszyt szósty'', [[Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza. Oddział w Grójcu|Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza – oddział w Grójcu]], 1997, s. 37-42 – na podstawie źródeł:
* Dokumenty w posiadaniu rodziny;
* ''Jeńcy wojenni w niewoli Wehrmachtu'', „Łambinowicki Rocznik Muzealny” 1984, nr 7, s. 4, 6, 113-114;
* Jan Wróblewski, ''Samodzielna Grupa Operacyjna „Polesie”'', Warszawa 1989, s. 202, fot. po s. 64;
* Marian Brandys, ''Moje przygody z historią'', Warszawa 1990, ustęp „Generalia i imponderabilia”, s. 47, 49 i następne;
* Matylda Wełna, ''Krasnystaw – sielskość młodości'', „Gazeta Wyborcza” 1992, nr 170. Dodatek „Gazeta w Lublinie”, s. 4-5;
* [P.B.] [Piotr Borawski], ''Polacy w Azerbejdżanie'', „Dziennik Polski” (Londyn) 1993, nr z 31 marca, s. 3;
* Andrzej Kempisty, ''Pożegnanie Profesora'', „Staszicak”. Informator Stowarzyszenia Wychowanków Gimnazjum i Liceum im. Stanisława Staszica w Lublinie, 1995, nr 21, s. 28-29;
* Leszek Malicki, ''Śp. Bohdan Komorowski'', „Staszicak”. Informator Stowarzyszenia Wychowanków Gimnazjum i Liceum im. Stanisława Staszica w Lublinie, 1995, nr 21, s. 29-32;
* Stanisław Klimaszewski, ''(Pożegnanie)'', „Staszicak”. Informator Stowarzyszenia Wychowanków Gimnazjum i Liceum im. Stanisława Staszica w Lublinie, 1995, nr 21, s. 32-33;
* ''Z żałobnej karty. Bohdan Komorowski (1912–1995)'', „Wiadomości Uniwersyteckie” 1995, nr 3, s. 30-31;
* Jerzy Jędrzejek, ''W hołdzie Kleeberczykowi prof. Bohdanowi Komorowskiemu'', „Słowo. Dziennik Katolicki” 1995, nr 108;
* Stanisław Klimaszewski, ''Prof dr hab. Bohdan Komorowski „Komor”'', „Gazeta Poranna Regionu Środkowowschodniego” 1995, nr z 8 czerwca.

{{DEFAULTSORT:Komorowski, Bohdan}}
[[Kategoria:Nauczyciele]]

Czesław Tański

2025-01-30T21:54:51Z

Admin: Utworzono nową stronę "'''Czesław Tański''' (ur. 1863 w Pieczyskach, zm. 24 lutego 1942) – pionier konstrukcji lotniczych, artysta malarz. == Życiorys == Urodził się w 1863 w majątku Pieczyska. Uczęszczał do gimnazjum w Warszawie, potem do Szkoły Rysunków, gdzie uczył się pod kierunkiem prof. Wojciecha Gersona i Aleksandra Kamińskiego. W 1883 otrzymał stypendium im. Korwina-Szymanowskiego i studiował w Akademii Sztuk Pięknych w Monachium.…"

'''Czesław Tański''' (ur. 1863 w [[Pieczyska|Pieczyskach]], zm. 24 lutego 1942) – pionier konstrukcji lotniczych, artysta malarz.

== Życiorys ==
Urodził się w 1863 w majątku [[Pieczyska]]. Uczęszczał do gimnazjum w [[Warszawa|Warszawie]], potem do Szkoły Rysunków, gdzie uczył się pod kierunkiem prof. Wojciecha Gersona i Aleksandra Kamińskiego. W 1883 otrzymał stypendium im. Korwina-Szymanowskiego i studiował w Akademii Sztuk Pięknych w Monachium. Po dwóch latach wyjechał do Moskwy. Pracował jako ilustrator w tygodniku „Russkij Sport”, malował konie dla Towarzystwa Wyścigów Konnych. Został członkiem Towarzystwa Moskiewskich Malarzy. Był członkiem nielegalnych stowarzyszeń politycznych. Od 1893 zamieszkał w Janowie Siedleckim (obecnie Podlaskim), badał lot ptaków i owadów, budował modele latające. W czerwcu 1896 na zmodyfikowanym szybowcu własnej konstrukcji, nazwanym „Lotnią” dokonał pierwszego w świecie lotu z płaskiego terenu.

W 1898 przeniósł się do [[Warszawa|Warszawy]], wspólnie z Władysławem Kocentem-Zielińskim i Julianem Łukawskim założył „kółko awiatyczne”, którego członkiem m.in. był znany pisarz Władysław Umiński. Jednocześnie dużo malował. W 1901 Tański wyjechał do Paryża w celu kontynuowania studiów malarskich. W 1905 w Warszawie zbudował model śmigłowca, w 1907 po raz pierwszy zademonstrował dorobek konstrukcyjny w sali Muzeum Przemysłu i Rolnictwa, a w 1909 w sali Stowarzyszenia Techników w Warszawie na pierwszej w Polsce wystawie awiatycznej. W 1927 zbudował cztery doświadczalne modele śmigłowców. Zbiory lotnicze Tańskiego w 1934 zostały zakupione przez Ligę Obrony Powietrznej i Gazowej z przeznaczeniem do mającego powstać Muzeum Lotnictwa w Warszawie. Latem 1938 zbiory te znalazły się w sali honorowej na Ogólnopolskiej Wystawie Lotniczej we Lwowie. Były to szkice, fotografie i aparaty latające, m.in. szybowce z lat 1894–1896 i śmigłowiec z 1907 oraz śmigła jego konstrukcji. Zbiory te wróciły do Warszawy i uległy zniszczeniu podczas wojny 1939. W ostatnim okresie życia Tański przeniósł się do Olszanki k. Puszczy Mariańskiej, ówczesnego kurortu warszawskiego świata artystycznego. Dużo malował, głównie sceny batalistyczne, obrazki rodzajowe, typy ludowe z Łowickiego. Pisał pamiętniki pozostające dotąd w rękopisie.

W 1956 Aeroklub PRL ustanowił medal im. Czesława Tańskiego za wybitne osiągnięcia w szybownictwie, będący odpowiednikiem medalu Lilienthala. Zmarł 24 lutego 1942 w Olszance k. Puszczy Mariańskiej.

== Bibliografia ==

* Danuta Tomczyk, ''Tański Czesław'', [w:] ''Słownik wiedzy o Grójeckiem – zeszyt pierwszy'', [[Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza. Oddział w Grójcu|Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza ''–'' oddział w Grójcu]], 1993, s. 88-89 – na podstawie źródeł:
* „Skrzydlata Polska” 1952, nr 2, s. 43; nr 44, s. 16;
* E. Jungowski, ''O pionierach polskiej myśli lotniczej'', Warszawa 1967, s. 163-190;
* ''Wielka Encyklopedia Powszechna PWN'', Warszawa 1968, t. 11, s. 398;
* J. Domański, ''1000 słów o samolocie i lotnictwie'', Warszawa 1979, s. 340;
* L. Smolińska, M. Sroka, ''Wielcy znani i nieznani'', Warszawa 1988, s. 166-172.

[[Kategoria:Naukowcy]]
[[Kategoria:Artyści]]
{{DEFAULTSORT:Tański, Czesław}}

Technikum Ekonomiczne Zaoczne w Warszawie. Punkt konsultacyjny w Grójcu

2025-01-30T21:35:15Z

Admin:

'''Technikum Ekonomiczne Zaoczne w Warszawie. Punkt konsultacyjny w [[Grójec|Grójcu]]''' – na prośbę zainteresowanych uczestniczących w wykładach Towarzystwa Wiedzy Powszechnej, zorganizował je po 1957 roku i kierował nim zastępca przewodniczącego Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w [[Grójec|Grójcu]], inż. rolnik [[Wacław Przytocki]] (ur. 1905). Nawiązał on kontakt z dyrektorem Zaocznego Technikum Ekonomicznego w [[Warszawa|Warszawie]], przy ul. Szpitalnej 5, który wyraził zgodę na uruchomienie punktu konsultacyjnego w [[Grójec|Grójcu]], pod warunkiem nieponoszenia kosztów finansowych. Równocześnie mianował Piotra Żaczka łącznikiem między dyrekcją Technikum a Punktem Konsultacyjnym i zobowiązał [[Wacław Przytocki|Wacława Przytockiego]] do uczestnictwa w posiedzeniach Rady Pedagogicznej w Warszawie, w części dotyczącej Grójca. Kandydaci do szkoły wyrazili zgodę na ponoszenie kosztów nauczania. W potocznej opinii ludzi niechętnych jej, zwana ona była „prywatną szkołą Przytockiego”. Znaczną rolę w pozyskaniu nauczycieli odegrał dyrektor [[Liceum Ogólnokształcące im. Piotra Skargi w Grójcu|Liceum Ogólnokształcącego w Grójcu]], [[Kazimierz Lewkowski]] (1902–1966).

W tej na poły społecznej placówce nauka odbywała się w systemie semestralnym, początkowo w [[Publiczna Szkoła Podstawowa Nr 3 im. ks. Piotra Skargi w Grójcu|Publicznej Szkole Podstawowej nr 3]], a od 1 stycznia 1958 w [[Liceum Ogólnokształcące im. Piotra Skargi w Grójcu|Liceum Ogólnokształcącym w Grójcu]], przy ul. Poświętne 17. Do szkoły, będącej pod nadzorem Ministerstwa Skupu, przyjmowano osoby pracujące, głównie w handlu. Na semestr I, o kierunku „Skup i obrót artykułami rolnymi”, przyjęto około 40 osób, na semestr II – ok. 30. Wbrew nazwie naukę w punkcie prowadzono nie w systemie zaocznym, ale w wieczorowym. Odbywała się ona od godz. 16 do 20, a niekiedy do 21, czasem do 22. Miesięczna opłata za naukę początkowo wynosiła 50 zł, potem 100, a w końcu 150 zł. Pieniądze zbierał sekretarz szkoły Aleksander Kuhnke, Samorząd Szkolny zaś kierował życiem wewnętrznym uczniów. Tworzyli go znani w lokalnej społeczności: Kazimierz Kołecki, Józef Lasocik, Halina Kazimierska, Helena Zaporska, Józef Pietrusiak, Kazimierz Sujecki (przewodniczący). Uczący się mieli o godzinę skrócony czas pracy zawodowej. Do szkoły uczęszczały osoby pracujące w [[Grójec|Grójcu]]: w Powiatowym Zarządzie Gminnych Spółdzielni „Samopomoc Chłopska”, Biurze Drogowym, Powiatowej Bibliotece Publicznej, Spółdzielni Inwalidów „Jedność”, Miejskim Handlu Detalicznym, Powszechnej Spółdzielni Spożywców, Urzędzie Finansowym oraz w innych placówkach handlowych na terenie ówczesnego [[Powiat grójecki|powiatu grójeckiego]].

Lekcje prowadzili nauczyciele [[Zespół Szkół im. Armii Krajowej Obwodu Głuszec-Grójec w Grójcu|Technikum Ekonomicznego]] i [[Liceum Ogólnokształcące im. Piotra Skargi w Grójcu|Liceum Ogólnokształcącego w Grójcu]]:

* Jan Ardatiew (1897–1972) – uczył fizyki,
* Władysława Brzozowska – księgowości, finansów, arytmetyki gospodarczej, organizacji i ekonomiki skupu produktów rolnych, planowania skupu,
* Eugenia Kowalska – matematyki,
* [[Kazimierz Lewkowski]] – matematyki,
* Władysław Stochlak (1903–1977) – wiadomości o Polsce i o świecie współczesnym, ekonomii politycznej,
* Helena Śniegocka – języka rosyjskiego,
* Zofia Wasilewska – chemii i zasad statystyki,
* Kazimierz Zieliński, prezes Sądu Powiatowego – prawa,
* Oskar Pilarek – geografii gospodarczej,
* [[Wacław Przytocki]] – korespondencji i biurowości, produkcji rolnej, ekonomiki rolnictwa, towaroznawstwa.

2 czerwca 1960 maturę otrzymało 17 osób, a w lutym 1961 – 25 osób. Prymusami drugiej matury okazali się: Zofia Kowalska, kierowniczka administracji Powiatowego Związku Gminnych Spółdzielni i Kazimierz Sujecki, główny księgowy Spółdzielni Inwalidów „Jedność” w [[Grójec|Grójcu]]. Uroczystość wręczania matur kończyła się ''Marszem maturzystów'', do którego słowa ułożył Aleksander Kuhnke, muzykę zaś skomponował słuchacz, Maurycy Mazuryk. Słowa utworu są dziś nader wymowne: „''My wojenne pokolenie // Bez radości i bez złud // Od kołyski przez cierpienie // Szliśmy w życie poprzez trud. // Pokój zastał nas w robocie // I choć przebrzmiał huk złych bomb, // Musieliśmy w czoła pocie // Wznosić Polski nowej zrąb'' (...)”

17 lutego 1961 miejscowe władze administracyjno-polityczne na skutek m.in. niechęci do [[Wacław Przytocki|Wacława Przytockiego]], byłego żołnierza Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie, rozwiązały Punkt Konsultacyjny. Do dokumentów tej szkoły nie udało się dotrzeć.

Absolwenci Technikum spełnili znaczną rolę w życiu gospodarczym miasta i powiatu. Pełnili funkcję nie tylko księgowych, ale i kierowników, dyrektorów zakładów pracy. Niektórzy studiowali prawo administracyjne (Zygmunt Barański), rolnictwo, ekonomię, jeden zaś – Maurycy Mazuryk, ukończył Wyższą Szkołę Muzyczną w Katowicach, dziś jest muzykiem i kompozytorem w Meksyku. Ci, co pozostali w [[Grójec|Grójcu]], lub okolicy, aktywnie działali w organizacjach gospodarczych, społecznych i politycznych.

== Bibliografia ==

* [[Zdzisław Szeląg]], ''Technikum Ekonomiczne Zaoczne w Warszawie. Punkt konsultacyjny w Grójcu'', [w:] ''Słownik wiedzy o Grójeckiem – zeszyt czwarty'', [[Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza. Oddział w Grójcu|Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza – oddział w Grójcu]], 1996, s. 102-104 – na podstawie źródeł:
* [[Wacław Przytocki]], ''Wspomnienia z pracy w Grójcu'' oraz Helena Zaporska, ''Wspomnienia'' (rękopis) w posiadaniu Zdzisława Szeląga. Informacje ustne Kazimierza Sujeckiego;
* (jau), ''Ekonomia i muzyka'', „Trybuna Mazowiecka” 1961, nr z 15 lutego.

[[Kategoria:Szkoły]]